Ο Ουκρανός πρόεδρος είχε υποσχεθεί δύο πράγματα: τερματισμό του πολέμου και πάταξη της διαφθοράς, όμως σήμερα βρίσκεται αντιμέτωπος με αποκαλύψεις που ρίχνουν βαριά σκιά πάνω στο προεδρικό του αφήγημα.

Το σκάνδαλο που αφορά την κρατική εταιρεία πυρηνικής ενέργειας «Energoatom» εξελίσσεται σε πολιτική καταιγίδα. Σύμφωνα με τις ουκρανικές αρχές, μια εγκληματική οργάνωση με επικεφαλής τον Τιμούρ Μίντιτς, στενό φίλο και επιχειρηματικό συνεργάτη του Ζελένσκι, υπεξαίρεσε και ξέπλυνε περίπου 100 εκατ. δολάρια, μέσα από ένα δίκτυο παράνομων συναλλαγών και εικονικών συμβάσεων.

Δύο υπουργοί υπέβαλαν τις παραιτήσεις τους, μετά από απαίτηση του προέδρου, ενώ ο πρωθυπουργός ζήτησε επίσημα την επιβολή κυρώσεων στον Μίντιτς. Ο τελευταίος, σύμφωνα με το NABU (Εθνικό Γραφείο Καταπολέμησης της Διαφθοράς), διέφυγε από την Ουκρανία λίγες ώρες πριν γίνει έρευνα στο σπίτι του.

Οι αποκαλύψεις που έφεραν τη χώρα σε σοκ

Καθ’ όλη τη διάρκεια της εβδομάδας, το NABU δημοσιεύει σταδιακά ηχογραφήσεις τηλεφωνικών συνομιλιών, που αποκαλύπτουν τον ωμό τρόπο λειτουργίας του κυκλώματος:

• Συζητήσεις για μίζες 10%-15%,
• Πληρωμές εκατομμυρίων σε μετρητά,
• Μεταφορές χρημάτων σε θήκες υπολογιστών,
• Σχέσεις αξιωματούχων με παρατσούκλια όπως «Τσε Γκεβάρα» και «Κάρλσον».

Μία ηχογράφηση αναφέρεται σε αγορά ακινήτου 6 εκατ. δολαρίων στην Ελβετία, ενώ σε άλλη δύο φωνές συζητούν πώς θα μεταφέρουν το «κουτί» με τα χρήματα.

Η «αναπνοή» του σκανδάλου στο σβέρκο του Ζελένσκι

Μέχρι στιγμής, δεν προκύπτει άμεση εμπλοκή του προέδρου. Ο ίδιος δηλώνει πως στηρίζει «κάθε έρευνα» των υπηρεσιών.

Όμως οι αποκαλύψεις τον φέρνουν πολιτικά στο επίκεντρο, καθώς:

• το καλοκαίρι είχε επιχειρήσει να περιορίσει την ανεξαρτησία των αντιδιαφθορικών υπηρεσιών,
• υπήρξαν μεγάλες διαδηλώσεις στο Κίεβο εναντίον αυτής της κίνησης,
• οι υπηρεσίες πληροφοριών που υπάγονται στον ίδιο φέρονται να στοχοποίησαν ερευνητές του NABU.

Την ίδια στιγμή, εκατομμύρια Ουκρανοί ζουν με καθημερινές διακοπές ρεύματος, ενώ οι ρωσικές επιθέσεις καταστρέφουν συνεχώς ενεργειακές υποδομές.

Το γεγονός ότι η εταιρεία που προσπαθεί «να κρατήσει τα φώτα αναμμένα» εμπλέκεται σε υπεξαιρέσεις, έχει εξοργίσει την κοινή γνώμη.

Αυξανόμενη πίεση από αντιπολίτευση και διεθνείς εταίρους

Η Ευρωπαϊκή Αλληλεγγύη ζήτησε ψήφο εμπιστοσύνης, αν και η πρωτοβουλία δεν έχει πιθανότητες να περάσει, λόγω της κοινοβουλευτικής πλειοψηφίας του Ζελένσκι.

Παράλληλα, ο Γερμανός υπουργός Εξωτερικών κάλεσε την Ουκρανία να δώσει «αποφασιστική μάχη κατά της διαφθοράς». Παρά τις ανησυχίες, διαβεβαίωσε πως η δυτική βοήθεια προς την Ουκρανία θα συνεχιστεί.

Το «υπουργικό συμβούλιο του Μίντιτς»

Ουκρανικά ΜΜΕ αποκαλύπτουν ότι ο Μίντιτς είχε εξελιχθεί σε παρασκηνιακό κεντρικό παίκτη, ο οποίος φέρεται να πρότεινε ο ίδιος υποψηφίους υπουργούς. Σύμφωνα με την Ukrainska Pravda, η επιρροή του ήταν τόσο ισχυρή, ώστε μέλη της αντιπολίτευσης μιλούν για «κυβέρνηση Μίντιτς».

Η υπηρεσία κατά της διαφθοράς περιγράφει ένα σχέδιο όπου ένας πολιτικά συνδεδεμένος «παρατηρητής» συνωμοτεί με στελέχη κρατικών εταιρειών για να αποσπά κέρδη — κάτι που, όπως φαίνεται, συνέβαινε στην «Energoatom».

Απόπειρα παρέμβασης στην έρευνα

Όπως αποκαλύπτεται:

• η ουκρανική υπηρεσία πληροφοριών (SBU) συνέλαβε ερευνητές του NABU,
• υποστήριξε ότι «Ρώσοι κατάσκοποι» είχαν διεισδύσει στην έρευνα,
• την επόμενη μέρα η προεδρία προώθησε νόμο που μείωνε τις εξουσίες του NABU.

Οι κινήσεις αυτές πυροδότησαν την κατηγορία ότι ο Ζελένσκι προσπάθησε να μπλοκάρει την έρευνα, κάτι που ο ίδιος αρνείται.

Σπύρος Σιδέρης

Η υπόθεση αυτή, που ήδη οδήγησε στην παύση καθηκόντων του υπουργού Δικαιοσύνης Χέρμαν Γκαλουσένκο, και της υπουργού Ενέργειας Σβιτλάνα Γκριτσούκ εκδηλώνεται σχεδόν 25 χρόνια μετά το λεγόμενο «σκάνδαλο κασετών Γκονγκάντζε» — ένα συμβολικό déjà vu που πολλοί στο Κίεβο θεωρούν την απαρχή μιας μακράς κρίσης νομιμοποίησης του ουκρανικού κράτους.

Η σκιά του παρελθόντος

Στις αρχές του 2000, οι περίφημες κασέτες με φωνές που αποδίδονταν στον τότε πρόεδρο Λεονίντ Κούτσμα σηματοδότησαν τη ρήξη με την εποχή της «ήρεμης Ουκρανίας».

Ήταν το πρώτο σοκ που άνοιξε τον δρόμο για τις εξεγέρσεις του Μαϊντάν, την προσάρτηση της Κριμαίας, τον πόλεμο στο Ντονμπάς και, τελικά, τη ρωσική εισβολή του 2022.

Σήμερα, ένα τέταρτο του αιώνα αργότερα, η νέα κρίση μοιάζει να κλείνει αυτόν τον ιστορικό κύκλο: η Ουκρανία δεν είναι πλέον το κράτος που γεννήθηκε με την ανεξαρτησία του 1991, αλλά ένα πολιτικό και κοινωνικό οικοδόμημα που φθείρεται ταυτόχρονα από εξωτερικές πιέσεις και εσωτερικές διαβρώσεις.

Το σκάνδαλο Energoatom

Σύμφωνα με τα στοιχεία που δημοσίευσε το NABU, ο Τιμούρ Μίντιτς, επιχειρηματίας με στενούς δεσμούς με το προεδρικό περιβάλλον, φέρεται να διαπραγματευόταν παράνομες προμήθειες και «ποσοστά» από συμβόλαια της κρατικής εταιρείας Energoatom, που διαχειρίζεται τα πυρηνικά εργοστάσια της Ουκρανίας.

Στις ηχογραφήσεις ακούγεται, σύμφωνα με τις αρχές, η φωνή του Μίντιτς να συνομιλεί με υψηλόβαθμους αξιωματούχους για ανταλλάγματα εκατομμυρίων δολαρίων. Ανάμεσα στους εμπλεκομένους φέρεται να είναι και ο πρώην αντιπρόεδρος της κυβέρνησης Ολεξίι Τσερνισόφ, ο οποίος —σύμφωνα με βουλευτικές πηγές— συνεργάζεται με τις αρχές και είναι «έτοιμος να καταθέσει για όλους».

Η υπόθεση δεν σταματά εκεί. Οι ερευνητές θεωρούν ότι στη «γραμμή των ευθυνών» ενδέχεται να περιλαμβάνονται ο υπουργός Δικαιοσύνης Χέρμαν Γκαλουσένκο και, πιθανώς, ο γραμματέας του Συμβουλίου Εθνικής Ασφαλείας και Άμυνας Ρουστέμ Ουμέροφ. Ο βουλευτής της αντιπολίτευσης Ολεξίι Γκοντσαρένκο ανέφερε ότι «το επόμενο στάδιο θα είναι καταιγιστικό» και διερωτήθηκε «αν ο Ουμέροφ θα επιστρέψει από την Κωνσταντινούπολη».

Πολιτικός σεισμός στο Κίεβο

Μέσα σε αυτό το κλίμα, η πρωθυπουργός Γιούλια Σβιριντένκο ανακοίνωσε αιφνιδιαστικά την παύση καθηκόντων του Γκαλουσένκο, αναθέτοντας προσωρινά τις αρμοδιότητές του στην υφυπουργό Ευρωπαϊκής Ενσωμάτωσης Λιούντμιλα Σουγκάκ.

Ο ίδιος ο Γκαλουσένκο, μέσω ανάρτησής του στο Facebook, δήλωσε ότι «συμφωνεί πλήρως» με την απόφαση, επιμένοντας πως πρόκειται για μια «πολιτικά ορθή και θεσμικά ώριμη επιλογή». Υποσχέθηκε δε να υπερασπιστεί τη θέση του «στη νομική διάσταση».

Ωστόσο, πολιτικοί αναλυτές στο Κίεβο εκτιμούν ότι η κίνηση αυτή αποτελεί προσπάθεια του Ζελένσκι να αποστασιοποιηθεί από το σκάνδαλο και να δείξει πως παραμένει υπέρμαχος της διαφάνειας.

Στην πραγματικότητα, λένε οι ίδιοι, η υπόθεση τον φέρνει στο επίκεντρο των πυρών: πολλοί θεωρούν απίθανο ο πρόεδρος να αγνοούσε τις δραστηριότητες του Μίντιτς, ενός ανθρώπου με τον οποίο συνδέεται στενά ήδη από την εποχή της τηλεοπτικής του καριέρας.

Η «εναντίον του Ζελένσκι» συμμαχία

Σύμφωνα με ρεπορτάζ του ουκρανικού Τύπου, πίσω από τις κινήσεις του NABU βρίσκεται μια άτυπη «εναντίον του Ζελένσκι» συμμαχία, στην οποία συμμετέχουν τόσο δυτικοί κύκλοι όσο και εσωτερικοί αντίπαλοι του προέδρου. Στόχος της, υποστηρίζουν αναλυτές, είναι να περιορίσει τον έλεγχο της Προεδρίας επί του κοινοβουλίου και της κυβέρνησης, οδηγώντας σε ευρύ ανασχηματισμό ή ακόμη και στη δημιουργία μιας «κυβέρνησης εθνικής ενότητας» με περιορισμένο ρόλο για τον Ζελένσκι.

Η απομάκρυνση του Γκαλουσένκο, προειδοποιούν οι ίδιοι, μπορεί να αποτελέσει την αρχή ενός ντόμινο που θα αγγίξει τους πλέον στενούς συνεργάτες του προέδρου — από τον επικεφαλής της υπηρεσίας ασφαλείας Βασίλ Μαλιούκ έως τον προεδρικό επιτελάρχη Αντρίι Γερμάκ.

Η σιωπή του προέδρου

Ένα ακόμη ανησυχητικό σημάδι ήταν η απουσία του καθιερωμένου βραδινού διαγγέλματος του Ζελένσκι — κάτι που έχει να συμβεί από τον περασμένο Ιούλιο, όταν επίσης υπήρξε έντονη αντιπαράθεση με το NABU.

Η σιωπή του ερμηνεύεται ως ένδειξη ταραχής στο προεδρικό γραφείο, όπου, σύμφωνα με πηγές της αντιπολίτευσης, «επικρατεί πανικός και αμηχανία». Όπως υποστηρίζει ο Γκοντσαρένκο, «έχει δημοσιοποιηθεί μόλις το 20% των ηχογραφήσεων» και «δεν υπάρχει σαφές σχέδιο αντίδρασης».

Την ίδια στιγμή, κύκλοι της Προεδρίας φέρονται να διαθέτουν στοιχεία για τους επικεφαλής κατά τής διαφθοράς — τον επικεφαλής της Ειδικής Εισαγγελίας κατά της διαφθοράς Ολεξάντρ Κλιμένκο και τον διευθυντή του NABU, Σεμέν Κριβονός — ωστόσο «ο κατάλληλος χρόνος για αντεπίθεση έχει χαθεί».

Το τέλος μιας εποχής;

Το σκάνδαλο Energoatom δεν αφορά μόνο την οικονομική διαφθορά. Αγγίζει τα θεμέλια του ουκρανικού πολιτικού συστήματος, το οποίο οικοδομήθηκε μετά το 2000 πάνω σε έναν ασταθή συνδυασμό ολιγαρχικών συμφερόντων, ξένων επιρροών και προσωποπαγούς εξουσίας.

Αν το NABU επιμείνει, η Ουκρανία ίσως εισέλθει σε μια μεταβατική φάση εξουσίας, όπου ο Ζελένσκι θα αναγκαστεί να παραχωρήσει μέρος της ισχύος του σε μια κυβέρνηση «τεχνικής συναίνεσης» με την υποστήριξη των δυτικών εταίρων. Αντίθετα, εάν επιλέξει μετωπική σύγκρουση, κινδυνεύει να πυροδοτήσει νέα εσωτερική κρίση σε μια χώρα ήδη εξουθενωμένη από τον πόλεμο.

Είκοσι πέντε χρόνια μετά τις κασέτες του Κούτσμα, η ιστορία μοιάζει να επαναλαμβάνεται — αυτή τη φορά όχι ως φάρσα, αλλά ως προειδοποίηση ότι το ουκρανικό κράτος, στη σημερινή του μορφή, ίσως πλησιάζει στο τέλος ενός ιστορικού κύκλου.

Σπύρος Σιδέρης

Στην καρδιά του σκανδάλου δεν βρίσκεται απλώς η πιθανή εμπλοκή μεμονωμένων προσώπων, αλλά η σύγκρουση δύο μηχανισμών εξουσίας: του προεδρικού περιβάλλοντος και της νέας, ευρωπαϊκά υποστηριζόμενης «αντιζελένσκης συμμαχίας» που επιχειρεί να ανακτήσει τον έλεγχο των θεσμών.

Η δημόσια αποστασιοποίηση και η δύσκολη πραγματικότητα

Στο χτεσινοβραδινό του διάγγελμα, ο Βολοντίμιρ Ζελένσκι αναφέρθηκε για πρώτη φορά ρητά στο σκάνδαλο, υπογραμμίζοντας ότι «όλες οι ενέργειες κατά της διαφθοράς είναι κρίσιμες» και ότι «όποιος συμμετείχε σε παράνομες πρακτικές στην Energoatom πρέπει να τιμωρηθεί».

Η φράση αυτή ερμηνεύτηκε από πολλούς ως μια προσπάθεια δημόσιας αποστασιοποίησης από τους κατηγορούμενους — και κυρίως από τον άνθρωπο που για χρόνια αποτελούσε έναν από τους πιο έμπιστους συνεργάτες του: τον Τιμούρ Μίντιτς, ο οποίος έχει ήδη εγκαταλείψει τη χώρα.

Ωστόσο, η απόσταση αυτή είναι πιο δύσκολο να διατηρηθεί απ’ όσο δείχνει. Η αντιπολίτευση υποστηρίζει πως ο Μίντιτς διαχειριζόταν «σχήματα» όχι μόνο με την ανοχή, αλλά και προς όφελος του προεδρικού κύκλου. Παράλληλα, η παρουσία άλλων εμπλεκομένων —μεταξύ των οποίων ο σημερινός υπουργός Δικαιοσύνης Γκέρμαν Γκαλουσένκο και πρώην στελέχη της Energoatom— αυξάνει τον κίνδυνο αποκαλύψεων, ειδικά αν κάποιοι από αυτούς αρχίσουν να συνεργάζονται με τους ερευνητές.

Οι “ταινίες Μίντιτς” και οι 1.000 ώρες καταγραφών

Η ανακοίνωση του NABU ότι έχει στη διάθεσή του 1.000 ώρες ηχογραφήσεων έχει αναστατώσει την πολιτική σκηνή. Στο Κίεβο αναβιώνει η συζήτηση για τις περιβόητες «ταινίες Μίντιτς», στις οποίες —σύμφωνα με ανεπιβεβαίωτες αλλά επίμονες φήμες— ακούγεται και η φωνή του Ζελένσκι. Αν και δεν υπάρχει καμία επίσημη επιβεβαίωση, το γεγονός ότι το θέμα επανέρχεται σε μια τόσο κρίσιμη συγκυρία προσδίδει νέο δραματικό βάρος στην υπόθεση.

Η αναβίωση της «συμμαχίας εναντίον του Ζελένσκι»

Από την άνοιξη, μια άτυπη συμμαχία θεσμικών και πολιτικών δυνάμεων έχει αναδυθεί απέναντι στον Ζελένσκι. Σε αυτή συμμετέχουν πρόσωπα και οργανισμοί που παραδοσιακά συνδέονταν με το αμερικανικό Δημοκρατικό Κόμμα, όπως στελέχη του NABU, της Ειδικής Εισαγγελίας Καταπολέμησης της Διαφθοράς (SAPO) και ΜΚΟ όπως αυτή του Βιτάλι Σαμπουνίν. Στο πολιτικό επίπεδο, η συμμαχία φέρεται να περιλαμβάνει τον πρώην πρόεδρο Πέτρο Ποροσένκο, τον δήμαρχο Βιτάλι Κλίτσκο, καθώς και επιχειρηματικούς κύκλους συνδεδεμένους με τον εκδότη Τόμας Φιάλα.

Η αλλαγή εξουσίας στις ΗΠΑ και η επικράτηση του Ντόναλντ Τραμπ άφησαν τις δομές αυτές χωρίς την παραδοσιακή στήριξή τους, γεγονός που τις ώθησε να αναζητήσουν νέο προστάτη: την Ευρωπαϊκή Ένωση, η οποία πλέον χρηματοδοτεί το μεγαλύτερο μέρος της ουκρανικής οικονομικής στήριξης. Έτσι, το NABU και η SAPO έχουν εν μέρει μετατραπεί σε εργαλεία ευρωπαϊκής πίεσης για τον έλεγχο της ουκρανικής κυβερνητικής λειτουργίας.

Η ανοιχτή σύγκρουση δεν άργησε. Η κυβέρνηση Ζελένσκι επιχείρησε με νομοθετικές πρωτοβουλίες να περιορίσει τις αρμοδιότητες των δύο οργανισμών, όμως βρέθηκε αντιμέτωπη με σπάνιας σφοδρότητας αντίδραση από τις Βρυξέλλες, αναγκάζοντας τη Βουλή να αναιρέσει τις αλλαγές. Η ήττα αυτή κλόνισε τη συνοχή της προεδρικής εξουσίας και ενίσχυσε την αυτοπεποίθηση της «συμμαχίας εναντίον του Ζελένσκι».

Το εργαλείο Χριστένκο και ο δισταγμός της Προεδρίας

Η Υπηρεσία Ασφαλείας της Ουκρανίας (SBU) προσπαθεί να απαντήσει, αξιοποιώντας ως βασικό «όπλο» τον βουλευτή Φέντορ Χριστένκο, ο οποίος επεστράφη μυστηριωδώς από το Ντουμπάι για να αντιμετωπίσει κατηγορίες περί συνεργασίας με ρωσικές υπηρεσίες. Ο Χριστένκο, γνωρίζοντας προσωπικά στελέχη του NABU και της SAPO, θεωρείται ότι μπορεί να πιεστεί να καταθέσει πως οι έρευνες σε βάρος του περιβάλλοντος Ζελένσκι έγιναν «κατά παραγγελία» της Μόσχας.

Παρά ταύτα, ο πρόεδρος δεν έχει ακόμη δώσει εντολή για μια τέτοια κλιμάκωση. Στην Μπανκόβα (το προεδρικό γραφείο) φοβούνται ότι ένα μέτωπο σύγκρουσης με τα θεσμικά όργανα κατά της διαφθοράς θα προκαλέσει νέα ευρωπαϊκή αντίδραση και θα ενισχύσει τη δυσπιστία προς την ουκρανική κυβέρνηση.

Το πολιτικό δίλημμα του προέδρου

Οι επιλογές του Ζελένσκι είναι πλέον δύο:

• Να αντεπιτεθεί, ενεργοποιώντας το σχέδιο απαξίωσης του NABU και της SAPO και δείχνοντας ότι διατηρεί τον έλεγχο.
• Να μην προχωρήσει, επιτρέποντας στη συμμαχία να ενισχύσει την πίεση και στέλνοντας άθελά του το μήνυμα ότι η προεδρική εξουσία βρίσκεται σε φάση αποδυνάμωσης.

Το δεύτερο ενδεχόμενο θα μπορούσε να αποσταθεροποιήσει την κοινοβουλευτική πλειοψηφία της παράταξής του, να στρέψει κυβερνητικούς αξιωματούχους προς άλλες εστίες ισχύος και να ενθαρρύνει περαιτέρω διώξεις κατά κορυφαίων στελεχών της κυβέρνησης — όπως του Αντρίι Γιεμάκ ή της αντιπροέδρου της κυβέρνησης Γιούλια Σβιριντένκο.

Το τέλος της ανοχής;

Ο τελικός στόχος της «συμμαχίας εναντίον του Ζελένσκι» φαίνεται να είναι η αποδυνάμωση ή και ο περιορισμός της πραγματικής εξουσίας του προέδρου μέσω πίεσης για σχηματισμό κυβέρνησης «εθνικής ενότητας» ή αντικατάσταση της Σβιριντένκο από τον υπουργό Ψηφιακού Μετασχηματισμού Μιχαΐλο Φεντόροφ, πρόσωπο πιο φιλικό προς τις ευρωπαϊκές δομές.

Οι σημερινές εξελίξεις γύρω από τον Τιμούρ Μίντιτς και την Energoatom αποτελούν ίσως το πιο σοβαρό επεισόδιο σε αυτή τη μακρά σύγκρουση. Το επόμενο διάστημα θα κρίνει όχι μόνο την τύχη του σκανδάλου, αλλά και τον βαθμό στον οποίο ο Βολοντίμιρ Ζελένσκι θα διατηρήσει τον έλεγχο της χώρας — ή αν η Ουκρανία θα εισέλθει σε μια νέα εποχή θεσμικής αστάθειας.