Του Μιχάλη Χριστοδουλίδη*

Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί ο αγωγός TAP, μέσω του οποίου μεταφέρεται φυσικό αέριο προς την Ελλάδα και την Ευρώπη. Σε ένα σενάριο ελληνοτουρκικής κρίσης ή γενικότερης περιφερειακής αποσταθεροποίησης, η πιθανότητα διακοπής ή περιορισμού της ροής φυσικού αερίου θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί ως εργαλείο στρατηγικής πίεσης. Ένα τέτοιο ενδεχόμενο θα είχε άμεσες συνέπειες όχι μόνο στην οικονομία, αλλά κυρίως στη λειτουργία κρίσιμων υποδομών και στην επιχειρησιακή ετοιμότητα της χώρας.

Παράλληλα, η Ελλάδα εξαρτάται ενεργειακά και από χώρες που διατηρούν στενές πολιτικές ή στρατηγικές σχέσεις με την Τουρκία, όπως το Κατάρ, η Λιβύη και η Αλγερία. Η συγκέντρωση ενεργειακών προμηθειών σε κράτη φιλικά προσκείμενα προς έναν ανταγωνιστικό δρώντα περιορίζει τη στρατηγική αυτονομία της Ελλάδας και αυξάνει τον κίνδυνο έμμεσων πιέσεων μέσω της ενεργειακής διπλωματίας.

Η ενέργεια δεν αποτελεί απλώς οικονομικό αγαθό, αλλά κρίσιμο συντελεστή εθνικής ισχύος. Η απρόσκοπτη ενεργειακή τροφοδοσία είναι απαραίτητη για τη λειτουργία των Ενόπλων Δυνάμεων, των δικτύων διοίκησης και ελέγχου, των συστημάτων επικοινωνιών και των κρίσιμων κρατικών υποδομών. Σε συνθήκες κρίσης ή πολεμικής έντασης, η διατάραξη του ενεργειακού εφοδιασμού μπορεί να υπονομεύσει την επιχειρησιακή ετοιμότητα της χώρας ακόμη και χωρίς άμεση στρατιωτική σύγκρουση, στο πλαίσιο υβριδικών απειλών.

Ιδιαίτερη σημασία έχει το γεγονός ότι περίπου το 40% των εισαγόμενων καυσίμων που χρησιμοποιούνται από τις Ένοπλες Δυνάμεις αφορά τη λειτουργία στρατιωτικών εγκαταστάσεων, όπως στρατόπεδα, βάσεις, αεροδρόμια, ναύσταθμοι, κέντρα διοίκησης, συστήματα επιτήρησης, καθώς και ανάγκες θέρμανσης, ψύξης και ηλεκτροδότησης. Το υπόλοιπο 60% αφορά την επιχειρησιακή κίνηση αρμάτων μάχης, αεροσκαφών και πολεμικών πλοίων, δηλαδή τον πυρήνα της αποτρεπτικής ισχύος της χώρας.

Η διάκριση αυτή είναι στρατηγικά κρίσιμη. Ενώ το επιχειρησιακό σκέλος των καυσίμων είναι δύσκολο να υποκατασταθεί στο άμεσο μέλλον, το ενεργειακό φορτίο των στρατιωτικών εγκαταστάσεων μπορεί σε μεγάλο βαθμό να αυτονομηθεί μέσω εγχώριων πηγών ενέργειας. Η αξιοποίηση της εθνικής βιομάζας (γεωργικά υπολείμματα, δασική βιομάζα, οργανικά απόβλητα), η χρήση γεωθερμίας για θέρμανση και ψύξη στρατιωτικών βάσεων, η ανάπτυξη μικρών υδροηλεκτρικών έργων και η εγκατάσταση συστημάτων Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας με αποθήκευση μπορούν να καλύψουν μεγάλο μέρος των σταθερών ενεργειακών αναγκών των Ενόπλων Δυνάμεων.

Η κάλυψη αυτού του 40% μέσω εγχώριων και αποκεντρωμένων ενεργειακών πηγών θα είχε πολλαπλά στρατηγικά οφέλη.

 ●Πρώτον, θα μείωνε άμεσα την εθνική αμυντική ενεργειακή εξάρτηση και την ευαλωτότητα σε διακοπές εισαγωγών.

 ●Δεύτερον, θα εξασφάλιζε τη βασική λειτουργικότητα στρατιωτικών εγκαταστάσεων ακόμη και σε συνθήκες ενεργειακού αποκλεισμού. 

 ●Τρίτον, θα απελευθέρωνε εισαγόμενα καύσιμα αποκλειστικά για μάχιμες επιχειρήσεις, ενισχύοντας την αντοχή και τη διάρκεια της αποτρεπτικής ισχύος.

Παράλληλα, η συνολική ενεργειακή στρατηγική της χώρας οφείλει να βασίζεται στη διαφοροποίηση προμηθευτών και συμμαχιών, με έμφαση σε συνεργασίες με κράτη όπως το Ισραήλ, η Αίγυπτος και η Νορβηγία, μειώνοντας την εξάρτηση από διαδρομές που μπορούν να εργαλειοποιηθούν γεωπολιτικά.

Συμπερασματικά, η ενεργειακή αυτονομία δεν αποτελεί δευτερεύον τεχνικό ζήτημα, αλλά κεντρικό στοιχείο εθνικής άμυνας και αποτροπής. Η ενεργειακή αυτονόμηση των στρατιωτικών υποδομών μέσω εγχώριων πηγών ενέργειας λειτουργεί ως πολλαπλασιαστής ισχύος, ενισχύει την ανθεκτικότητα του κράτους και περιορίζει τα περιθώρια στρατηγικού εκβιασμού. Σε ένα ασταθές γεωπολιτικό περιβάλλον, η ενέργεια αποτελεί ισχύ — και η ενεργειακή αυτάρκεια προϋπόθεση εθνικής κυριαρχίας.

*Διπλ Μηχανολόγος Μηχανικός ΑΠΘ Ενεργειακός Αναλυτής

Του Μιχάλη Χριστοδουλίδη*

Η λειτουργία των Ενόπλων Δυνάμεων εξαρτάται άμεσα από τη διαθεσιμότητα καυσίμων. Οι μετακινήσεις, η επιχειρησιακή ετοιμότητα, οι ασκήσεις, καθώς και οι αεροναυτικές επιχειρήσεις προϋποθέτουν συνεχή και ασφαλή ενεργειακό εφοδιασμό.

Όταν αυτός ο εφοδιασμός στηρίζεται κυρίως σε εισαγωγές, η χώρα καθίσταται ευάλωτη σε εξωτερικές πιέσεις, διακοπές εφοδιασμού και πολιτικούς εκβιασμούς.

Ιδιαίτερη ανησυχία προκαλεί η γεωπολιτική διάσταση των αγωγών φυσικού αερίου που διέρχονται από την Τουρκία. Ο έλεγχος που ασκεί η Άγκυρα στον TurkStream, αλλά και στον TAP μέσω του τουρκικού δικτύου TANAP, της προσδίδει τη δυνατότητα να επηρεάζει τις ενεργειακές ροές προς την Ελλάδα.

Σε περίπτωση σοβαρής ελληνοτουρκικής έντασης, η πιθανότητα περιορισμού ή διακοπής της παροχής φυσικού αερίου δεν μπορεί να αγνοηθεί, καθώς θα είχε άμεσες συνέπειες στην οικονομική λειτουργία της χώρας και, κατ’ επέκταση, στην αμυντική της αντοχή.

Πέραν των αγωγών, κρίσιμο ζήτημα αποτελεί και η προέλευση του αργού πετρελαίου και των συναφών πετρελαϊκών προϊόντων που εισάγει η Ελλάδα. Σημαντικό μέρος αυτών προέρχεται από χώρες με μουσουλμανικό πληθυσμό, όπως η Αίγυπτος, το Κατάρ, η Αλγερία και η Νιγηρία, οι οποίες, σε διαφορετικό βαθμό, διατηρούν φιλικές ή στρατηγικές σχέσεις με την Τουρκία.

Το γεγονός αυτό δεν συνεπάγεται αυτομάτως εχθρική στάση απέναντι στην Ελλάδα, ωστόσο δημιουργεί ένα πλέγμα εξαρτήσεων που δεν μπορεί να θεωρείται αδιάφορο από πλευράς εθνικής αμυντικής στρατηγικής. Σε περιόδους κρίσης, οι διεθνείς συσχετισμοί και οι πολιτικές προτεραιότητες των χωρών-προμηθευτών ενδέχεται να επηρεάσουν την ασφάλεια του ενεργειακού εφοδιασμού.

Η ενεργειακή εξάρτηση, επομένως, δεν είναι απλώς οικονομικό ή τεχνικό ζήτημα, αλλά καθαρά στρατηγικό. Η αβεβαιότητα στον εφοδιασμό καυσίμων μπορεί να αυξήσει το κόστος λειτουργίας των Ενόπλων Δυνάμεων, να περιορίσει την επιχειρησιακή ευελιξία της χώρας και να μειώσει τα περιθώρια αντίδρασης σε ένα εχθρικό ή ασταθές περιβάλλον.

Συμπερασματικά, η μειωμένη ενεργειακή αυτονομία της Ελλάδας και η εξάρτησή της τόσο από αγωγούς που ελέγχονται από ανταγωνιστικές χώρες όσο και από προμηθευτές με σύνθετες γεωπολιτικές σχέσεις, αποτελεί παράγοντα στρατηγικής ευαλωτότητας.

Η ενέργεια είναι εργαλείο ισχύος και πίεσης· και για την Ελλάδα, η αντιμετώπιση της ενεργειακής εξάρτησης πρέπει να αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της εθνικής αμυντικής της στρατηγικής.

*Διπλ Μηχανολόγος Μηχανικός ΑΠΘ – Ενεργειακός Αναλυτής 

Ο κ. Τζιτζικώστας επισκέφθηκε το Κέντρο Ελέγχου και τον Πύργο Ελέγχου του αεροδρομίου, ενώ συναντήθηκε με τη Διοίκηση του Αεροδρομίου και την Ένωση Ελεγκτών Εναέριας Κυκλοφορίας.

Η επίσκεψη του Επιτρόπου έγινε με αφορμή την εκδήλωση «Route 2025» του Αεροδρομίου, όπου ο κ. Τζιτζικώστας ήταν κεντρικός ομιλητής.

Επίσης ο Επίτροπος είχε κατ’ ιδίαν συναντήσεις με τον διευθύνοντα σύμβουλο της AviAlliance, Gerhard Schroeder, που είναι βασικός μέτοχος του φορέα εκμετάλλευσης του αεροδρομίου και με τον διευθύνοντα σύμβουλο της ADV, της Γερμανικής Ένωσης Αερολιμένων, Ralf Beisel, όπως σημειώνεται σε σχετική ανακοίνωση.

Στην ομιλία του στην εκδήλωση «Route 2025», ο κ. Τζιτζικώστας επισήμανε ότι το Διεθνές Αεροδρόμιο Αθηνών είναι το πρώτο αεροδρόμιο στην Ελλάδα με μηδενικό ισοζύγιο άνθρακα, καθώς με την εγκατάσταση ενός από τα μεγαλύτερα φωτοβολταϊκά πάρκα στην Ευρώπη, ανοίγει τον δρόμο για κάτι που πριν από λίγα χρόνια φαινόταν αδιανόητο: ένα αεροδρόμιο που παράγει μόνο του όλη την ενέργεια που χρειάζεται. Αναφερόμενος στην πρωτοβουλία «Route 2025», υπογράμμισε ότι αποτελεί ήδη σημείο αναφοράς διεθνώς, καθιστώντας το «Ελευθέριος Βενιζέλος» ως ένα από τα πρωτοπόρα αεροδρόμια στην Ευρώπη και οδηγό στη νέα εποχή των αερομεταφορών.

Κλιματική ουδετερότητα έως το 2050

«Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει θέσει έναν από τους πιο φιλόδοξους στόχους παγκοσμίως: μια κλιματικά ουδέτερη οικονομία έως το 2050. Και ο τομέας των αερομεταφορών πρέπει και μπορεί να διαδραματίσει καθοριστικό ρόλο. Η απαλλαγή από εκπομπές άνθρακα δεν συνδέεται μόνο με την κλιματική αλλαγή. Είναι ταυτόχρονα μοχλός οικονομικής ανάπτυξης, ενεργειακής ανεξαρτησίας και προόδου για την ΕΕ. Γι’ αυτό και η Κομισιόν έχει χαράξει τον οδικό χάρτη προς την ανάπτυξη, μέσα από βασικές στρατηγικές της, όπως η Ευρωπαϊκή Πυξίδα Ανταγωνιστικότητας, η Καθαρή Βιομηχανική Συμφωνία, το Επενδυτικό Σχέδιο για Βιώσιμες Μεταφορές και το Σχέδιο Δράσης για Προσιτή Ενέργεια», τόνισε ο Επίτροπος.

Ο κ. Τζιτζικώστας υπογράμμισε ότι ο ρόλος του ως Ευρωπαίου Επιτρόπου, δεν είναι να κάνει διακηρύξεις, αλλά να διασφαλίσει ότι η μετάβαση γίνεται πραγματικότητα με συγκεκριμένες πολιτικές και χρηματοδοτικά εργαλεία, με νομοθετικές πρωτοβουλίες και με μια συνολική στρατηγική που συνδέει τα κράτη μέλη, τις επιχειρήσεις και τους πολίτες.

«Στόχος μας είναι να ανοίξουμε τον δρόμο για έναν ευρωπαϊκό τομέα αερομεταφορών που είναι ανταγωνιστικός, ανθεκτικός και καθαρός», τόνισε και αναφέρθηκε στην αξία των βιώσιμων καυσίμων, ειδικά στις αερομεταφορές.

Ενεργειακή αυτονομία

«Η ενεργειακή εξάρτηση είναι αδυναμία. Και η Ευρώπη δεν έχει την πολυτέλεια να παραμένει ευάλωτη σε γεωπολιτικές πιέσεις. Γι’ αυτό οι επενδύσεις στα εναλλακτικά βιώσιμα καύσιμα, στο υδρογόνο και στην ηλεκτροκίνηση, δεν είναι μόνο περιβαλλοντικό καθήκον. Είναι οικονομική και γεωπολιτική επιλογή. Είναι ασφάλεια. Είναι στρατηγική αυτονομία. Πέρυσι, πάνω από 50 ευρωπαϊκές αεροπορικές εταιρείες έλαβαν συνολικά 100 εκατομμύρια ευρώ σε δικαιώματα βιώσιμων καυσίμων, μέσω του Συστήματος Εμπορίας Εκπομπών. Έχουμε επίσης προβλέψει 1,5 δισ. ευρώ μέχρι το 2030 για την υποστήριξη της χρήσης τους. Και τώρα, μέσα από το Επενδυτικό Σχέδιο για τις Βιώσιμες Μεταφορές, που παρουσίασα πριν από λίγες εβδομάδες, ενεργοποιούμε 2,9 δισ. ευρώ επιπλέον για βιώσιμα καύσιμα και υποδομές», υπογράμμισε ο κ. Τζιτζικώστας.

Ο Επίτροπος επισήμανε την ανάγκη για επενδύσεις στα βιώσιμα καύσιμα και τον κεντρικό ρόλο των αεροδρομίων στην προσπάθεια που γίνεται, διότι, όπως σημείωσε, «τα αεροδρόμια δεν είναι πια μόνο χώροι επιβίβασης και αποβίβασης. Δεν είναι απλά υποδομές. Είναι κόμβοι ενέργειας, εργαστήρια καινοτομίας, κέντρα ψηφιακού μετασχηματισμού, καταλύτες της κυκλικής οικονομίας και της οικονομικής ανάπτυξης».

Επίσης, χαρακτήρισε το αεροδρόμιο «Ελευθέριος Βενιζέλος» πρωτοπόρο, καινοτόμο και με ηγετική, ανταγωνιστική θέση πανευρωπαϊκά, που έχει καταφέρει να φτάσει τα 34 εκατομμύρια αφίξεις τον χρόνο.

Ολοκληρώνοντας την ομιλία του ο κ. Τζιτζικώστας τόνισε: «Η απανθρακοποίηση δεν είναι βήμα πίσω. Είναι άλμα μπροστά. Ανοίγει νέες αγορές. Δημιουργεί νέες θέσεις εργασίας. Επιταχύνει την καινοτομία. Και φέρνει την Ευρώπη ένα βήμα πιο κοντά σε ένα μοντέλο ανάπτυξης που είναι σταθερό και βιώσιμο. Αρκεί η μετάβαση αυτή στην απανθρακοποίηση να γίνεται λελογισμένα και με τρόπο που να μην δημιουργεί ζητήματα στην οικονομία και την ανταγωνιστικότητα. Τα αεροδρόμια που θα προσαρμοστούν πρώτα θα είναι τα αεροδρόμια που θα πρωταγωνιστήσουν αύριο. Τα κράτη μέλη που θα επενδύσουν τώρα θα είναι αυτά που θα παράγουν την τεχνολογία του μέλλοντος. Οι επιχειρήσεις που θα τολμήσουν θα είναι αυτές που θα κερδίσουν. Και σήμερα, το αεροδρόμιο Αθηνών μάς δείχνει τον δρόμο».