ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ:

Θεόκριτος Αργυριάδης

Μόνο τυχαία δεν ήταν η παρουσία του Έλον Μασκ σε προεκλογική συγκέντρωση του AfD, όπου δοξάστηκε ως ο… μεσσίας. Εάν η AfD καταφέρει την κατάκτηση του υψηλού ποσοστού που της δίνουν οι δημοσκοπήσεις, θα ήταν το καλύτερο αποτέλεσμα σε εθνικές εκλογές. Θα άλλαζε το πρόσωπο του γερμανικού κοινοβουλίου και θα ανάγκαζε τα κυρίαρχα κόμματα σε δύσκολα ερωτήματα σχετικά με τη μακροχρόνια άρνησή τους να συνεργαστούν με ακραία κόμματα. Μέσα σε αυτό το δυστοπικό κλίμα, έχει μεγάλο ενδιαφέρον και αξία να “χαρτογραφήσουμε” τους υποστηρικτές της γερμανικής ακροδεξιάς. Ποιοι την ψηφίζουν, από ποιες περιοχές και για ποιους λόγους;

Η διαίρεση αστικού – αγροτικού πληθυσμού και πώς μπαίνει η σφήνα το AfD

Η διαδικασία της βιομηχανοποίησης, της παγκοσμιοποίησης και της αστικοποίησης – που επεκτείνεται από τα αστικά κέντρα στην ύπαιθρο – είναι μία από τις βασικές εξελίξεις της σύγχρονης κοινωνίας. Έχει αλλάξει τις ζωές των ανθρώπων σχεδόν σε κάθε γωνιά του κόσμου. Αυτή η διαδικασία διαρκεί περισσότερα από έναν αιώνα. Νέοι τρόποι ζωής έχουν αναπτυχθεί και οι παραδοσιακοί έχουν αμφισβητηθεί.

Μια νέα διαίρεση έχει αναδυθεί ως αποτέλεσμα μεταξύ του αστικού και του αγροτικού πληθυσμού. Οι δύο αυτές καταστάσεις δεν είναι απλώς μορφές οικισμών – αντανακλούν ιδανικά, αξίες και τρόπους ζωής. Αυτοί που ζουν σε πόλεις και κωμοπόλεις έχουν σχεδόν εντελώς διαφορετικές ζωές σε σύγκριση με εκείνους που ζουν στην ύπαιθρο.

Όπου οι δύο κόσμοι συναντώνται, υπάρχει πιθανότητα έντασης. Και αυτή η ένταση μπορεί να πολιτικοποιηθεί. Στη Γερμανία, το Alternative für Deutschland (AfD), ένα εθνικιστικό κόμμα της άκρας δεξιάς, χρησιμοποιεί τη «διαίρεση αστικών-αγροτικών περιοχών» για να πολώσει και να κινητοποιήσει μια εκλογική βάση που προσελκύεται από ρομαντικές έννοιες της καθαρότητας, της παράδοσης, του έθνους και της αγροτικής ζωής.

Φαντάσου ότι ζεις σε ένα μικρό χωριό στην ύπαιθρο. Πιστεύεις ακράδαντα στις παραδόσεις και τη οικογενειακή ζωή. Θεωρείς το τοπίο γύρω σου ως σπίτι – ως heimat, όπως θα το έλεγαν στα γερμανικά. Ωστόσο, άνθρωποι από το εξωτερικό μετακομίζουν στο χωριό σου, επειδή μπορούν να αντέξουν οικονομικά να αποκτήσουν γη εκεί. Είναι διαφορετικοί στον τρόπο που σκέφτονται και ζουν. Για παράδειγμα, μπορεί να είναι ψηφιακοί νομάδες που αναζητούν μια γραφική τοποθεσία για το home office τους.

Αυτοί οι νεοεισερχόμενοι φέρνουν μαζί τους την πόλη, αλλάζοντας την αγροτική κοινότητα στην οποία εντάσσονται. Για εσένα, η πόλη είναι ένα σύμβολο της αστικοποίησης, της παγκοσμιοποίησης και του ατομισμού.

Αλλά αυτή είναι μόνο η μία πλευρά του νομίσματος. Η άλλη πλευρά είναι ότι άνθρωποι από την ύπαιθρο μετακομίζουν επίσης στις πόλεις, είτε για εκπαίδευση, εργασία είτε απλώς επειδή δεν υπάρχει τίποτα πια στο χωριό τους. Και φέρνουν μαζί τους τους τρόπους ζωής τους στην πόλη, προσπαθώντας να διατηρήσουν τις παραδοσιακές ιδέες για το πώς θα έπρεπε να φαίνεται ο κόσμος.

Η ποικιλομορφία, η αμφισημία και, μερικές φορές, η ασυμβατότητα γίνονται ο κανόνας υπό αυτές τις συνθήκες. Οι αστικοί τρόποι ζωής και οι σχεδιασμοί – όπως οι κοινές κατοικίες, οι εναλλακτικές μορφές οικογένειας, η μη δυαδική ταυτότητα ή η ψηφιακή κινητικότητα στην εργασία – συγκρούονται με τους αγροτικούς κανόνες, όπως η παραδοσιακή οικογένεια και η «ριζοσπαστικότητα» μέσω των γενεών.

Αυτό μπορεί να συμβεί τόσο στις πόλεις όσο και στις αγροτικές περιοχές. Ως αποτέλεσμα, αναδύεται ένας πλουραλισμός ιδεών, στυλ και αξιών – που κυμαίνονται από προοδευτικές, φιλελεύθερες και αριστερές, συμπεριληπτικές, μοντερνιστικές αξίες μέχρι παραδοσιακές, συντηρητικές και δεξιές και εθνικιστικές πεποιθήσεις. Αυτές οι αξίες συνυπάρχουν, αλλά είναι άνισα κατανεμημένες στις αστικές και αγροτικές περιοχές.

Πώς εκμεταλλεύεται η ακροδεξιά αυτή την συνθήκη

Η AfD και άλλα ακροδεξιά κόμματα προσδίδουν μια πολιτική σημασία στη διαίρεση αστικών και αγροτικών περιοχών. Η AfD προωθεί μια αφήγηση που βλέπει την πόλη ως μια αρνητική δύναμη που είναι θεμελιωδώς ασύμβατη με την ύπαιθρο. Ισχυρίζεται ότι ένα ελίτ καρτέλ έχει καταλάβει την εξουσία στη Γερμανία και προσπαθεί να καταστρέψει την “πολιτισμικά καθορισμένη γερμανική ταυτότητα”. Αντίθετα, υποστηρίζει την προστασία μιας leitkultur – των εθίμων και των παραδόσεων (brauchtum) που πιστεύει ότι δημιουργούν ταυτότητα. Διατείνεται ότι η ετερονομία είναι βιολογικό γεγονός, τονίζει μια ισχυρή παραδοσιακή οικογένεια, την παραδοσιακή γεωργία και την αγροτική ταυτότητα.

Αυτό που θα μπορούσε να αποκαλείται πολιτισμικά τοπία (kulturlandschaften) έχει γίνει ιδιαίτερο πεδίο μάχης το τελευταίο διάστημα, με την αντίθεση στην κατασκευή ανεμογεννητριών, ειδικά στα δάση, να έχει μετατραπεί σε πολιτική θέση. Η υποψήφια καγκελάριος της AfD, Alice Weidel, τις περιέγραψε ως «μύλους της ντροπής» (“Windmühlen der Schande”) και ζήτησε την αποσυναρμολόγησή τους κατά τη διάρκεια του πρόσφατου συνεδρίου του κόμματος. Οι ανεμογεννήτριες μπορούν να κατανοηθούν εδώ ως εκφράσεις αστικών μοτίβων σε ένα αγροτικό πολιτιστικό τοπίο – διαταράσσοντας την ύπαιθρο για να παρέχουν ενέργεια σε αόρατους αστικούς καταναλωτές.

Τα κέρδη της ακροδεξιάς AfD από την στρατηγική της πολιτικοποίησης τοπικών ζητημάτων

Και τελικά, αυτή η πολιτικοποίηση μεταφράζεται σε εκλογικά αποτελέσματα. Στις εκλογές του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου τον Ιούνιο του 2024, η AfD έλαβε το 15,9% των ψήφων στη Γερμανία. Αν κοιτάξουμε την χωρική κατανομή της ψήφου της AfD, προκύπτει ένα πρότυπο που δείχνει τη σημασία της διαίρεσης αστικών και αγροτικών περιοχών.

Είναι σαφές, παρατηρώντας τον παρακάτω χάρτη, ότι τα περισσότερα (αν και όχι όλα) από τα προπύργια της AfD βρίσκονται στην ανατολική Γερμανία – την περιοχή που άλλοτε αποτελούσε τη Γερμανική Λαοκρατική Δημοκρατία (GDR). Ο φασισμός και ο ναζισμός απαγορεύτηκαν δια νόμου με την ίδρυση αυτού του αντιφασιστικού κράτους, αλλά, στην πραγματικότητα, οι ακροδεξιές ιδεολογίες δεν εξαφανίζονται τόσο εύκολα. Το αποτέλεσμα ήταν ότι ακραίες απόψεις επιβίωσαν σε ένα περιβάλλον όπου υπήρχε έλλειψη εκπαίδευσης σχετικά με τον εθνικοσοσιαλισμό του παρελθόντος – και έλλειψη εκπαίδευσης γύρω από τη δημοκρατία.

Όταν το σοσιαλιστικό αυταρχικό καθεστώς της GDR κατέρρευσε το 1989, η Γερμανία επανενώθηκε υπό δυτικές συνθήκες. Αυτό είχε διάφορες επιπτώσεις, συμπεριλαμβανομένης της αίσθησης ότι οι εμπειρίες της ανατολής δεν εκτιμήθηκαν. Οι ανισότητες μεταξύ των δύο πλευρών του επανενωμένου έθνους έχουν αφήσει ορισμένους στην ανατολή να αισθάνονται αποστασιοποιημένοι από το κράτος. Η εκδοχή του εθνικισμού που προωθεί η AfD βρίσκει εδώ γόνιμο έδαφος.

Σε ποιες περιοχές αποκτά δυναμική η ακροδεξιά

Ένα ακόμη μοτίβο είναι επίσης ξεκάθαρο σε ολόκληρη τη χώρα: η AfD είναι ισχυρότερη σε απομακρυσμένες και αγροτικές περιοχές και ασθενέστερη στα αστικά κέντρα. Υπάρχει λιγότερη υποστήριξη σε πόλεις όπως το Βερολίνο, η Κολωνία, η Δρέσδη, το Αμβούργο, η Λειψία, το Μόναχο και η Στουτγάρδη. Μέρη με πιο παγκοσμιοποιημένες κουλτούρες, διεθνείς επιχειρήσεις και ποικιλόμορφους πληθυσμούς παραμένουν συγκριτικά πιο ανθεκτικά στη διάδοση της ακροδεξιάς.

Αυτά τα μοτίβα γίνονται πιο εμφανή αν πάρουμε ως παράδειγμα τα αποτελέσματα των ευρωπαϊκών εκλογών στο κρατίδιο της Βάδης-Βυρτεμβέργης.

Η AfD έχει σημαντικά χαμηλότερες επιδόσεις στις πιο παγκοσμιοποιημένες, κοσμοπολίτικες και πανεπιστημιακά προσανατολισμένες αστικές περιοχές και τα προάστιά τους, σε σύγκριση με τις πιο απομακρυσμένες και αγροτικές περιοχές της Βάδης-Βυρτεμβέργης. Στον χάρτη, οι πανεπιστημιακές πόλεις επισημαίνονται με ένα λευκό περίγραμμα.

Η AfD είναι ιδιαίτερα ισχυρή στο βόρειο και ανατολικό Μέλανο Δρυμό (Black Forest), στην περιοχή Baar, στη Σουαβική Άλβη, στην περιφέρεια Rems-Murr, στο Σουαβικό Δάσος και στο Hohenlohe. Οι περισσότερες από αυτές τις περιοχές είναι απομακρυσμένες, με πολλά μικρά χωριά και κωμοπόλεις. Έχουν ελαφρώς χαμηλότερα επίπεδα εισοδήματος και μικρότερα ποσοστά μετανάστευσης από τον μέσο όρο. Είναι επίσης πολύ πιο παραδοσιακές όσον αφορά τον πολιτισμό και τη θρησκεία σε σύγκριση με τις αστικές περιοχές.

Ο Μέλας Δρυμός, το Σουαβικό Δάσος και το Hohenlohe διαθέτουν επίσης ισχυρές προτεσταντικές και ευαγγελικές κοινότητες, που αποτελούν προπύργια της παραδοσιακής οικογενειακής ζωής, των εθίμων και των παραδόσεων.

Πρέπει να αναμένουμε ότι αυτές οι τάσεις θα συνεχιστούν. Η AfD φαίνεται έτοιμη να κερδίσει περαιτέρω έδαφος στις εκλογές της 23ης Φεβρουαρίου που διεξάγονται στη Γερμανία, διατηρώντας τα προπύργιά της στην ανατολή, αλλά επεκτείνοντας επίσης την επιρροή της στη δύση σε αγροτικές περιοχές. Ως εκ τούτου, η διαίρεση αστικών και αγροτικών περιοχών θα γίνει ακόμα πιο προφανής και εδραιωμένη όταν οι Γερμανοί ψηφοφόροι προσέλθουν στις κάλπες.

Ο Μασκ είναι ένα πρόσωπο με δεδομένες ακραίες απόψεις, γνωστές ακόμα και από την εποχή των εμβολίων κατά του Covid, και αυτές οι απόψεις θεωρούνται “ευαγγέλιο” για το ρεύμα του τραμπισμού που επηρεάζει ιδεολογικά και πολιτικά σχήματα. Είναι εκφραστής μιας “σχολής σκέψης” που αρκετοί θεωρούν πως το 2025 θα παίξει σημαντικό ρόλο και ο ίδιος ίσως γίνει ο πιό επιδραστικός άνθρωπος παγκοσμίως. Κι αυτό είναι που τον κάνει επικίνδυνο.

Με αφορμή την τραγωδία στο Μαγδεμβούργο, έκανε μία πρωτοφανή παρέμβαση στα εσωτερικά ζητήματα της Γερμανίας, δηλώνοντας ανοιχτά την υποστήριξή του μέσω της πλατφόρμας Χ στο ακροδεξιό κόμμα Εναλλακτική για τη Γερμανία. Υπενθυμίζεται ότι ο Αμερικανός δισεκατομμυριούχος ετοιμάζεται να ενταχθεί στην κυβέρνηση του νεοεκλεγέντος προέδρου των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ, άρα η όποια παρέμβασή του χρεώνεται εμμέσως και στον ίδιο το νέο πρόεδρο των ΗΠΑ.

Εξάλλου ο Μασκ έχει ήδη δείξει ενεργό ενδιαφέρον και για τη βρετανική πολιτική, προκαλώντας ανησυχία τόσο στην κυβέρνηση των Εργατικών – αγαπημένο στόχο του δισεκατομμυριούχου—όσο και στους Συντηρητικούς που τον βλέπουν να στηρίζει το ακροδεξιό κόμμα Reform UK του Νάιτζελ Φάρατζ.

Το φαινόμενο δεν το παρατηρούμε πρώτη φορά, ωστόσο τώρα είναι πολύ πιό επικίνδυνο. Στην πρώτη του θητεία ο Ντόναλντ Τραμπ ανακοίνωσε τον πρώην επικεφαλής του αμφιλεγόμενου ιστότοπου Breitbart, εκπρόσωπο της «εναλλακτικής δεξιάς» -κινήματος που προάγει εθνικιστικές ιδέες- Steve Bannon, ως το νέο ανώτερο σύμβουλο του Λευκού Οίκου.

Ο 62χρονος Bannon ήταν διευθυντής του ιστότοπου Breitbart μέχρι που στρατολογήθηκε στην εκστρατεία του Donald Trump, όπου ανέλαβε ρόλο γενικού διευθυντή.

Έντονες ήταν οι αντιδράσεις των Δημοκρατικών για τον διορισμό του Bannon, οι οποίοι υπενθύμισαν τα εμπρηστικά άρθρα τα οποία δημοσίευσε στο Breitbart, όπου άγγιζε τα όρια του αντισημιτισμού και καταδίκαζε την μετανάστευση και την πολυπολιτισμικότητα.

«Οι υποστηρικτές της ανωτερότητας της λευκής φυλής θα εκπροσωπούνται στο ανώτερο επίπεδο του Λευκού Οίκου του κ. Trump» κατήγγειλε ο Adam Jentleson, εκπρόσωπος τύπου του επικεφαλής των Δημοκρατικών στη Γερουσία, Harry Reid.

Μετά τον Μπάνον, ο Μασκ;

Ο Μπάνον, μετά την αποχώρησή του από την ομάδα Τραμπ, εγκαταστάθηκε στην Ευρώπη και μέσω ενός think tank στις Βρυξέλλες οργάνωσε ακροδεξιά κόμματα και κυβερνήσεις σε ευρωπαϊκές χώρες, από την Γαλλία με την Λεπέν μέχρι τον Όρμπαν στην Ουγγαρία.

Τώρα, η μετεξέλιξη του ολίγον γραφικού Μπάνον είναι ο Έλον Μασκ; Τα πράγματα είναι χειρότερα εάν αναλογιστεί κανείς πως ο δεύτερος έχει απίστευτη οικονομική ισχύ σε συνδυασμό με την επιρροή του στις όποιες αποφάσεις θα λαμβάνει η νέα αμερικανική διοίκηση, όπως και το δίκτυο των δισεκατομμυριούχων φίλων του νέου προέδρου που στήνεται παγκοσμίως, ακόμα και με διορισμούς τέτοιων προσώπων σε πρεσβείες ανά τον κόσμο.

Θα είναι, για παράδειγμα, το νέο project του Μασκ η ενίσχυση του παλίοτερου συστήματος του Brexit στο Λονδίνο υπό τον Φάρατζ; Ο συγκεκριμένος πολιτικός είχε περιοριστεί τα προηγούμενα χρόνια, όμως η πολιτική παρακμή που προκάλεσαν οι Τόρις με την πολιτική αστάθεια και την πτωχοποίηση τμημάτων του βρετανικού πληθυσμού καλλιεργούν πρόσφορο έδαφος για μία εκστρατεία Μασκ υπέρ του.

Στη Γερμανία, το AfD είναι ούτως ή άλλως πολύ ψηλά στις δημοσκοπήσεις και καταγράφεται ως πρώτο κόμμα σε αρκετά ομόσπονδα κρατίδια. Το CDU επιστρέφει, όμως θα είναι δύσκολο να σχηματίσει κυβέρνηση μετά τις εκλογές του Φεβρουαρίου, ως εκ τούτου ίσως επαναληφθεί το μοντέλο ενός “μεγάλου συνασπισμού”. Θα είναι μία αναμόχλευση μιας πολιτικής συνεργασίας που θεωρείται ότι βούλιαξε τους σοσιαλδημοκράτες και άνοιξε το δρόμο για την ακροδεξιά.

Η αντίδραση Σολτς

Ο Γερμανός καγκελάριος Όλαφ Σολτς δεν έκρυψε τη δυσαρέσκειά του για το σχόλιο του Μασκ υπέρ της ακροδεξιάς: «η ελευθερία του λόγου ισχύει και για τους δισεκατομμυριούχους», δήλωσε στη διάρκεια συνέντευξης Τύπου.

«Αλλά ελευθερία του λόγου σημαίνει επίσης ότι μπορούμε να πούμε πράγματα που δεν είναι σωστά και δεν είναι καλές πολιτικές συμβουλές», πρόσθεσε.

Αυτή δεν ήταν η πρώτη φορά που ο ιδιοκτήτης του Χ σχολιάζει τη γερμανική πολιτική.

Επιχαίρει η γερμανική ακροδεξιά

Η αρχηγός και υποψήφια καγκελάριος της Εναλλακτικής για την Γερμανία (AfD) Αλίς Βάιντελ εξέφρασε την ικανοποίησή της για την στήριξη που έλαβε νωρίτερα σήμερα από τον Έλον Μασκ.

Η Βάιντελ έστειλε ευχαριστήριο μήνυμα στον Μασκ στο Χ

Ο δισεκατομμυριούχος επιχειρηματίας έγραψε στην – ιδιοκτησίας του – πλατφόρμα «Χ» ότι «μόνο η AfD μπορεί να σώσει την Γερμανία» και ανάρτησε βίντεο γνωστής Γερμανίδας υποστηρίκτριας του κόμματος, η οποία κατηγορεί τον υποψήφιο της Χριστιανικής Ένωσης (CDU/CSU) Φρίντριχ Μερτς ότι αρνείται να ακολουθήσει το παράδειγμα των Έλον Μασκ και Χαβιέ Μιλέι και απορρίπτει κάθε συζήτηση με την AfD.

«Ναι! Έχετε απόλυτο δίκιο, Έλον Μασκ! Παρακαλώ ρίξετε επίσης μια ματιά στην συνέντευξή μου για τον πρόεδρο Τραμπ, για το πώς η σοσιαλίστρια Μέρκελ κατέστρεψε την χώρα μας και για το πώς η Σοβιετική Ευρωπαϊκή Ένωση καταστρέφει την οικονομική ραχοκοκαλιά και για την δυσλειτουργική Γερμανία!», έγραψε ως απάντηση στον Έλον Μασκ η Αλίς Βάιντελ.

Dear @elonmusk,
Thank you so much for your note. The Alternative for Germany is indeed the one and only alternative for our country; our very last option. I wish you and President Donald #Trump all the best for the upcoming tenure! And also, I wish you and all the American people… pic.twitter.com/iVBfPDoRfp

— Alice Weidel (@Alice_Weidel) December 20, 2024

Δεν είναι πάντως η πρώτη φορά που ο Έλον Μασκ αναμιγνύεται στην γερμανική πολιτική, πρόκειται ωστόσο για την πρώτη φορά που δίνει ευθεία σύσταση ψήφου.

Τον Σεπτέμβριο του 2023 είχε ζητήσει το τέλος του κυβερνητικού συνασπισμού, όταν έμαθε ότι η ομοσπονδιακή κυβέρνηση χρηματοδοτούσε την θαλάσσια διάσωση μεταναστών στην Μεσόγειο με εκατομμύρια ευρώ – «παρά την θέληση των Γερμανών», όπως υποστήριζε. «Εάν μια κυβέρνηση σε μια δημοκρατία ενεργεί ενάντια στην θέληση του λαού, πρέπει να καταψηφιστεί», έγραψε τότε. Μετά την διάλυση του κυβερνητικού συνασπισμού τον Νοέμβριο, ο Μασκ χαρακτήρισε «ανόητους» τον καγκελάριο Όλαφ Σολτς και τον υπουργό Οικονομίας Ρόμπερτ Χάμπεκ.

Στην Ελλάδα;

Η ελληνική πολιτική σκηνή μπορεί να είναι μικρής αξίας στο ευρωπαϊκό και παγκόσμιο πολιτικό χρηματιστήριο για τον μεγιστάνα της Tesla, ωστόσο υπάρχουν κόμματα, όπως η Φωνή Λογικής της Αφροδίτης Λατινοπούλου που προσπαθούν να στήσουν γέφυρες με τον Μπαρντελά και τη Λεπέν στη Γαλλία, φυσικά και με την Τζόρτζια Μελόνι (η συμπάθεια του Μασκ στην Ιταλίδα πρωθυπουργό είναι γνωστή). Ως εκ τούτου δεν πρέπει να θεωρείται απίθανο να δούμε προϊόντος του χρόνου να ειπωθούν “καλές κουβέντες” και για τους εγχώριους τραμπιστές. Υπάρχουν, άλλωστε, και άλλα κόμματα που “θαυμάζουν” το νέο πρόεδρο των ΗΠΑ, όπως η Ελληνική Λύση, ακόμα και τις απόψεις του Μασκ.

Σε κάθε περίπτωση, η προσπάθεια του Μασκ να προωθήσει ένα πλέγμα ακραίων απόψεων και έναν πολιτικό αστερισμό ακροδεξιών αντιλήψεων δεν είναι απίθανο να επηρεάσει και τα καθ΄ημάς. Το X, άλλωστε, είναι γεμάτο από “πολλαπλασιαστές” αυτών των απόψεων…