Η γρίπη των πτηνών μεταδίδεται κυρίως μέσω άμεσης επαφής με μολυσμένα πτηνά ή τις εκκρίσεις τους. Η μετάδοση από άνθρωπο σε άνθρωπο είναι σπάνια, αλλά δεν αποκλείεται.

Η πιο πρόσφατη έξαρση της γρίπης των πτηνών, ειδικά του στελέχους H5N1, σημειώθηκε στις Ηνωμένες Πολιτείες,  την άνοιξη του 2024 και περιλαμβάνει κρούσματα σε αγελάδες γαλακτοπαραγωγής σε πολλές πολιτείες. Το ξέσπασμα εντοπίστηκε αρχικά στο Τέξας και το Κάνσας, και στη συνέχεια επεκτάθηκε στο Μίσιγκαν, το Άινταχο, το Νέο Μεξικό και το Οχάιο. Συνολικά, έχουν επιβεβαιωθεί κρούσματα σε 15 αγροκτήματα σε 6 πολιτείες.

Αυτό που προκαλεί ιδιαίτερη ανησυχία είναι ότι αυτή η έξαρση περιλάμβανε και ανθρώπινα κρούσματα. Στις 25 Μαρτίου 2024, αναφέρθηκε το πρώτο ανθρώπινο κρούσμα από επαφή με μολυσμένες αγελάδες στο Τέξας, και ακολούθησε ένα δεύτερο κρούσμα στο Μίσιγκαν στις 22 Μαΐου 2024. Και οι δύο άνθρωποι εμφάνισαν ήπια συμπτώματα και έχουν αναρρώσει.

Όλη η μέχρι σήμερα γνώση γύρω από τη νόσο αποδίδεται μέσα σε 9 ερωτήσεις και απαντήσεις που επιμελήθηκαν τα μέλη της ΕΕΛ, κ.κ. Π. Ιωάννου, Διαμαντής Κοφτερίδης και Νικόλαος Σύψας.

•        Τι είναι η γρίπη των πτηνών (Avian flu);

Η γρίπη των πτηνών οφείλεται στο Η5Ν1 στέλεχος του ιού της γρίπης, που προσβάλει κυρίως τα πτηνά. Τα άγρια πτηνά, ιδιαίτερα τα υδρόβια, που συνήθως είναι ασυμπτωματικά, αποτελούν δεξαμενή για όλους τους τύπους ιών της γρίπης των πτηνών, συνεπώς διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο στην εξέλιξη, διατήρηση και εξάπλωσή τους. Οι ιός της γρίπης των πτηνών μπορεί να μεταλλαχθεί σε υψηλής παθογονικότητας ιό, που είναι εξαιρετικά μεταδοτικός και μπορεί να προκαλέσει υψηλή θνητότητα σε άγρια πτηνά. Η προσβολή των οικόσιτων πουλερικών (π.χ. κοτόπουλα) και γίνεται συνήθως με άμεση επαφή με άγρια πουλιά και έμμεσα μέσω μολυσμένων υλικών.

•        Γιατί ανησυχούμε για τη γρίπη των πτηνών;

Ανησυχούμε λόγω των οικονομικών συνεπειών στην βιομηχανία τροφίμων,

διότι μετά από διαπιστωμένα κρούσματα γίνεται θανάτωση και αποτέφρωση

μεγάλων αριθμών πουλερικών. Κυρίως όμως ανησυχούμε λόγω της ικανότητας

του ιού να μεταλλάσσεται, οπότε εμφανίζονται νέα στελέχη, μερικά από τα οποία

αποκτούν την ικανότητα να προσβάλουν τα θηλαστικά, μεταξύ των οποίων και

τον άνθρωπο. Η μεγάλη ανησυχία είναι ότι ο ιός θα μεταλλαχθεί ακόμα

περισσότερο, θα αποκτήσει την ικανότητα να μεταδίδεται πολύ εύκολα μεταξύ

των ανθρώπων και επομένως αποτελεί μια δυνητική απειλή να προκαλέσει την

επόμενη πανδημία.

•        Έχουν καταγραφεί περιστατικά μόλυνσης ανθρώπων με την γρίπη των πτηνών μετά από επαφή με ζώα;

Αν και η γρίπη των πτηνών προσβάλλει συνήθως πτηνά, θηλαστικά όπως

χοίροι, φώκιες, αγριόχοιροι, και αλεπούδες έχουν σποραδικά βρεθεί μολυσμένα

με τους ιούς αυτούς. Τον Μάιο 2024, καταγράφηκαν στις ΗΠΑ 58 κρούσματα

γρίπης των πτηνών σε αγελάδες και από αυτά μολύνθηκαν 2 εργαζόμενοι σε

φάρμες ζώων. Η διασπορά του ιού από άγρια πτηνά στις αγελάδες υπολογίζεται

ότι έγινε προ έτους. Επιπλέον, μη-λοιμώδη υπολείμματα του ιού Η5Ν1 βρέθηκαν

σε δειγματοληψία αγελαδινού γάλακτος που πωλείται στο εμπόριο. Τα δεδομένα

αυτά σημαίνουν ότι ο ιός προσαρμόστηκε στα θηλαστικά και απέκτησε την

ικανότητα να μεταδίδεται εύκολα μεταξύ των αγελάδων. Ο κίνδυνος για το

μέλλον είναι να εξελιχθεί ακόμα περισσότερο, έτσι ώστε να μεταδίδεται εύκολα

μεταξύ των ανθρώπων. Προς το παρόν, στην επιδημική έξαρση των ΗΠΑ, δεν

σημειώθηκαν θάνατοι ούτε συρροές κρουσμάτων, γεγονός που σημαίνει ότι ο ιός

δεν έχει ακόμα μεταλλαχθεί αρκετά για να προκαλέσει επιδημία στους

ανθρώπους.

•        Πού εντοπίζεται (συνήθως) η γρίπη των πτηνών;

Η γρίπη των πτηνών εμφανίζεται παγκοσμίως, με διαφορετικά στελέχη πιο

διαδεδομένα σε ορισμένες περιοχές του κόσμου. Μερικοί από τους ιούς της

γρίπης των πτηνών κυκλοφορούν στα πουλερικά στην Ασία, ενώ άλλοι έχουν

εξαπλωθεί παγκοσμίως μέσω μεταναστεύσεων άγριων πτηνών.

•        Πώς εισάγεται και εξαπλώνεται η γρίπη των πτηνών στα πουλερικά στην

Ευρωπαϊκή Ένωση;

Εισάγεται κυρίως μέσω αποδημητικών άγριων πτηνών, όπως οι αγριόχηνες.

Η μόλυνση των άγριων πτηνών είναι εποχιακή, με το ζενίθ να αφορά νεαρά

πτηνά το φθινόπωρο. Τα άγρια πτηνά μεταφέρουν τους ιούς κατά μήκος των

διαδρόμων μετανάστευσης και τους αποβάλλουν μολύνοντας το περιβάλλον. Το

χειμώνα, με τις μετακινήσεις των άγριων πτηνών να αυξάνονται και τις

θερμοκρασίες να διευκολύνουν την επιβίωση των ιών αυτών, η έκθεση στα

πουλερικά αυξάνεται. Επιπλέον, η έμμεση επαφή με μολυσμένο αγροτικό

εξοπλισμό μπορεί επίσης να συμβάλει στη μόλυνση των πουλερικών. Για τους

λόγους αυτούς τα πτηνοτροφεία πρέπει να είναι στεγασμένα και να

αποτρέπεται η ανάμειξη κοτόπουλων με άγριες αποδημητικές

πάπιες και χήνες.

•        Ο ιός της γρίπης των πτηνών αποτελεί κίνδυνο για τους ανθρώπους;

Τα περισσότερα στελέχη του ιού της γρίπης των πτηνών είναι σχετικά

ακίνδυνα για τους φυσικούς ξενιστές άγριων πτηνών και δεν μολύνουν τον

άνθρωπο. Αν και οι περισσότεροι από τους ιούς της γρίπης των πτηνών μολύνουν

πρωταρχικά μόνο πτηνά, ορισμένες παραλλαγές μπορεί να αναπτύξουν

μεταλλάξεις που αυξάνουν τη δυνατότητά τους να μολύνουν και άλλα είδη όπως

οι άνθρωποι. Τα άτομα που βρίσκονται σε στενή επαφή με μολυσμένα ζώα

κινδυνεύουν να μολυνθούν από ιούς της γρίπης των πτηνών.

•        Μπορώ να κολλήσω τη γρίπη των πτηνών από το χειρισμό άρρωστων ή

νεκρών πτηνών;

Ο κίνδυνος μετάδοσης του ιού της γρίπης των πτηνών από τα άγρια πτηνά στο

ευρύ κοινό είναι χαμηλός. Οι περισσότερες περιπτώσεις μόλυνσης του ανθρώπου

με ιούς της γρίπης των πτηνών αφορούσαν πολύ στενή άμεση επαφή με άρρωστα

πουλερικά. Προκειμένου να ελαχιστοποιηθεί ο κίνδυνος μόλυνσης από τον ιό της

γρίπης των πτηνών από άγρια πτηνά, οι άνθρωποι θα πρέπει να αποφεύγουν να

αγγίζουν άρρωστα ή νεκρά άγρια πτηνά με γυμνά χέρια.

•        Υπάρχει θεραπεία για τον άνθρωπο σε περίπτωση λοίμωξης από τον ιό της

γρίπης των πτηνών;

Τα άτομα με υποψία ή επιβεβαιωμένη τέτοια λοίμωξη συνιστάται να

αντιμετωπίζονται το συντομότερο δυνατό με εγκεκριμένα αντιιικά φάρμακα για

τη θεραπεία της εποχικής γρίπης και τη συνήθη υποστηρικτική φροντίδα.

•        Είναι ασφαλής η βρώση προϊόντων πουλερικών εάν έχει ανιχνευθεί γρίπη

των πτηνών στην περιοχή;

Ναι, τα πουλερικά και τα προϊόντα πουλερικών που διατίθενται στην αγορά

στην Ευρωπαϊκή Ένωση μπορούν να παρασκευάζονται και να καταναλώνονται ως

συνήθως, ακολουθώντας σωστές πρακτικές υγιεινής και σωστό μαγείρεμα.

Η γρίπη των πτηνών παραμένει μια σοβαρή απειλή για την υγεία των πουλερικών και την οικονομία της κτηνοτροφίας, καθώς και μια δυνητική απειλή για τη δημόσια υγεία. Συνεπώς, η παρακολούθηση, η πρόληψη και η άμεση αντίδραση σε τυχόν περιστατικά είναι κρίσιμης σημασίας.

Οι υγειονομικές αρχές, όπως το CDC, αλλά και ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας έχουν εκδώσει οδηγίες για την πρόληψη και τον έλεγχο της εξάπλωσης του ιού, συστήνοντας αποφυγή επαφής με άρρωστα ή νεκρά ζώα και κατανάλωση μόνο παστεριωμένων γαλακτοκομικών προϊόντων.​

Ωστόσο, σοβαρά περιστατικά λοίμωξης από παρβοϊό Β19 σε παιδιά και περιστατικά θανάτων, κυρίως σε νεογέννητα, λόγω λοίμωξης της μητέρας κατά την εγκυμοσύνη, καταγράφει το Ευρωπαϊκό Κέντρο Ελέγχου Νοσημάτων (ECDC) από τα τέλη του 2023 ως το πρώτο τρίμηνο του 2024, σε πολλές χώρες της Ευρώπης.

Ο Αν. Καθηγητής Παθολογίας – Λοιμώξεων, στην Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου Πατρών, Στυλιανός Ασημακόπουλος, ο οποίος είναι και Υπεύθυνος Μονάδας Ειδικών Λοιμώξεων Πανεπιστημιακού Νοσοκομείου Πατρών, δίνει τα κυριότερα στοιχεία που πρέπει όλοι να γνωρίζουμε για τη λοίμωξη από τον παρβοϊό Β19, τον τρόπο προφύλαξης και την αντιμετώπιση σε περίπτωση μόλυνσης από τον ιό.

· Τι είναι ο παρβοϊός (Parvovirus B 19) και ποια είναι η γεωγραφική, ηλικιακή και εποχική κατανομή των λοιμώξεων που προκαλεί;

Ο παρβοϊός B19 (Parvovirus B19) είναι το πιο γνωστό μέλος (γονότυπος) του γένους των ερυθροπαρβοϊών, που παίρνουν το όνομα τους από την ιδιαίτερη «αγάπη» που έχουν για προσβολή των πρόδρομων κυττάρων των ερυθρών αιμοσφαιρίων του αίματος. O παρβοϊός B19 προσβάλει αποκλειστικά των άνθρωπο και όχι ζώα (πχ σκύλος και γάτα) όπως συμβαίνει με άλλους παρβοϊούς. Η προσβολή από τον παρβοϊό B19 γίνεται συνήθως την Άνοιξη και στις αρχές του Καλοκαιριού και μπορεί να συμβεί σε οποιαδήποτε περιοχή του κόσμου με εμφάνιση περιπτώσεων λοίμωξης είτε σποραδικά ή υπό μορφή σποραδικών εξάρσεων ή ακόμα και μικρών τοπικών επιδημιών, όπως για παράδειγμα σε σχολικές μονάδες όπου μπορεί να προσβληθεί ποσοστό 25-50% των μαθητών. Οι τοπικές επιδημίες ή σποραδικές εξάρσεις μπορεί να ακολουθούν κύκλους επανεμφάνισης κάθε 4-10 χρόνια. Ο ιός προσβάλει τον πληθυσμό κυρίως στη σχολική ηλικία, ώστε στην ηλικία των 15 ετών οι μισοί έφηβοι να έχουν προσβληθεί από τον ιό. Στη μετέπειτα ενήλικη ζωή το ποσοστό αυτό φτάνει το 60-70% και σε προχωρημένη ηλικία το 80-90% των ανθρώπων έχουν προσβληθεί από τον ιό.

· Υπάρχει αύξηση των περιστατικών λοίμωξης από παρβοϊό;

Το Ευρωπαϊκό Κέντρο Ελέγχου Νοσημάτων (ECDC) σε πρόσφατη έκθεσή του (Απρίλιος 2024) επισημαίνει σημαντική αύξηση των περιστατικών λοίμωξης από τον παρβοϊό Β19 από τα τέλη του 2023 ως το πρώτο τρίμηνο του 2024 σε πολλές χώρες της Ευρώπης (Γαλλία, Ολλανδία, Ιρλανδία, Δανία, Νορβηγία). Παρότι σε πολλές Ευρωπαϊκές χώρες η λοίμωξη από παρβοϊό Β19 δεν ανήκει στα νοσήματα που βρίσκονται υπό συστηματική επιτήρηση, τα διαθέσιμα στοιχεία δείχνουν αύξηση των λοιμώξεων σε όλες τις ηλικιακές ομάδες. Συνακόλουθα, καταγράφεται και αύξηση στα σοβαρά περιστατικά λοίμωξης από παρβοϊό σε παιδιά και περιστατικά θανάτων, κυρίως σε νεογέννητα λόγω λοίμωξης της μητέρας κατά την εγκυμοσύνη που οδήγησε σε λοίμωξη του εμβρύου (συγγενής λοίμωξη). Η παρατηρούμενη αυξημένη κυκλοφορία του ιού στην κοινότητα βάζει σε κίνδυνο ορισμένες ομάδες πληθυσμού, όπως οι έγκυοι (για δυσμενή έκβαση της εγκυμοσύνης, ειδικά αν η λοίμωξη συμβεί στις πρώτες 20 εβδομάδες), οι ασθενείς με αιμοσφαιρινοπάθειες και οι ανοσοκατασταλμένοι.

· Πώς μεταδίδεται ο ιός;

Ο παρβοϊός Β19 μεταδίδεται κυρίως μέσω των αναπνευστικών εκκρίσεων (με μεγάλα σταγονίδια που φτάνουν σε ακτίνα τα 2 μέτρα), οπότε προϋποθέτει στενή επαφή με άτομο που έχει λοίμωξη, ή επαφή με μολυσμένες επιφάνειες και εν συνεχεία μεταφορά του ιού με τα χέρια σε μύτη, μάτια και στόμα και πρόκληση λοίμωξης. Ένα άτομο που νοσεί είναι πιο μεταδοτικό στα αρχικά στάδια της νόσου, όταν εμφανίζει πυρετό και συμπτώματα λοίμωξης του αναπνευστικού, ενώ σε μετέπειτα στάδια, όπως όταν εμφανιστεί το εξάνθημα της νόσου, είναι πολύ λιγότερο ή καθόλου μεταδοτικό. Ο παρβοϊός Β19 είναι επίσης δυνατόν να μεταδοθεί με το αίμα (αυξημένος κίνδυνος σε άτομα με συχνές μεταγγίσεις και σε χρήστες ενδοφλέβιων ναρκωτικών) και από την έγκυο μητέρα στο έμβρυο με κίνδυνο για επιπλοκές του εμβρύου, όταν η μετάδοση συμβεί στις πρώτες 20 εβδομάδες της εγκυμοσύνης.

· Ποια είναι τα συμπτώματα της λοίμωξης από παρβοϊό Β19;

Ο παρβοϊός B19 προκαλεί σε παιδιά και εφήβους το λοιμώδες ερύθημα (γνωστό επίσης και ως πέμπτη νόσος) γιατί κατατάσσεται μέσα στις πέντε κλασσικές παιδικές αρρώστιες που εκδηλώνονται με εξάνθημα (ιλαρά, ερυθρά, παρωτίτιδα, οστρακιά). Υπάρχει πυρετός και συμπτώματα ιογενούς λοίμωξης (κεφαλαλγία, πονόλαιμος, βήχας, ρινική συμφόρηση, επιπεφυκίτιδα) και ένα χαρακτηριστικό εξάνθημα που αρχίζει από το πρόσωπο και προσομοιάζει με «χαστουκισμένα» μάγουλα, ενώ γύρω από το στόμα υπάρχει σχετική ωχρότητα. Ακολούθως, επεκτείνεται στα άκρα (με περιφερική κατανομή τύπου γαντιών – καλτσών), στον κορμό και στους γλουτούς. Το εξάνθημα έχει κηλιδοβλατιδώδη ή πορφυρική μορφολογία, ενώ μετά από μερικές ημέρες ορισμένες περιοχές καθαρίζουν και μένει ένα δικτυωτό (ή δαντελοειδές) πρότυπο. Το εξάνθημα μπορεί να επιμείνει για αρκετές εβδομάδες με υφέσεις και εξάρσεις. Ο ιός μπορεί να προκαλέσει επίσης πόνο στις αρθρώσεις (κυρίως σε ενήλικες, σπάνια στα παιδιά). Περίπου 20% όσων έχουν προσβληθεί από παρβοϊό Β19 δε θα έχουν καθόλου συμπτώματα, ενώ η συντριπτική πλειοψηφία θα νοσήσει ήπια, όπως σε μια ανεπίπλεκτη ίωση.

· Ποιες είναι οι επιπλοκές που μπορεί να εμφανίσει κάποιος που νοσεί από παρβοϊό Β19;

Η λοίμωξη από τον παρβοϊό Β19 μπορεί να προκαλέσει σοβαρή αναιμία, καθώς -όπως Αναφέρθηκε- ο συγκεκριμένος ιός αγαπάει να προσβάλει τα αρχέγονα κύτταρα των ερυθρών μας αιμοσφαιρίων, οπότε σταματά η παραγωγή τους στα αρχικά στάδια (απλασία της ερυθράς σειράς). Η αναιμία είναι συνήθως σοβαρή και απαιτεί μεταγγίσεις αίματος, μέχρι ο οργανισμός να αντιμετωπίσει τη λοίμωξη. Επιρρεπή σε αυτή την επιπλοκή είναι άτομα που πάσχουν από κληρονομικές αιμοσφαιρινοπάθειες (δρεπανοκυτταρική αναιμία, σφαιροκυττάρωση, β μεσογειακή αναιμία). Σε άτομα με σοβαρή ανοσοκαταστολή (μεταμοσχευμένοι) μπορεί να αναπτυχθεί χρόνια λοίμωξη και αναιμία. Μια άλλη σοβαρή επιπλοκή αφορά τις εγκύους και την πρόκληση βλάβης στο έμβρυο, ειδικά στις πρώτες 20 εβδομάδες της εγκυμοσύνης. Το ποσοστό των εγκύων που δεν έχουν ανοσία στον ιό και μπορεί να νοσήσουν κατά την εγκυμοσύνη υπολογίζεται σε 30%-40%. Η προσβολή του εμβρύου μπορεί να προκαλέσει σοβαρή αναιμία στο αναπτυσσόμενο έμβρυο (εμβρυικός ύδρωπας), βλάβη της καρδιάς και αυτόματη αποβολή σε ένα ποσοστό 5-10% περίπου των περιπτώσεων.

· Πώς γίνεται η διάγνωση της νόσου και ποια η θεραπεία;

Η υπόνοια νόσησης από παρβοϊό Β19 τίθεται από τον ιατρό με βάση την κλινική εικόνα και το χαρακτηριστικό εξάνθημα, ενώ η διάγνωση επιβεβαιώνεται με ειδική ορολογική εξέταση αίματος για την ανίχνευση αντισωμάτων έναντι του ιού ή με μοριακή εξέταση του αίματος για την ανίχνευση του γονιδιακού υλικού του ιού (PCR). Επί του παρόντος, δεν υπάρχει διαθέσιμη αντιϊική θεραπεία ή εμβόλιο. Οι ήπιες μορφές αντιμετωπίζονται συμπτωματικά με λήψη παυσιπόνων-αντιπυρετικών, καλή ενυδάτωση και ανάπαυση. Σε περίπτωση αρθρίτιδας χορηγούνται αντιφλεγμονώδη φάρμακα. Οι σοβαρές μορφές της νόσου και οι επιπλοκές αντιμετωπίζονται με νοσηλεία του ασθενούς και υποστήριξη με μεταγγίσεις, αν έχει αναπτυχθεί σοβαρή αναιμία (απλαστική κρίση), ενώ σε ορισμένες περιπτώσεις χορηγούνται και ανοσολογικές θεραπείες.

· Ποια τα μέτρα πρόληψης;

Ελλείψει εμβολίου, τα μέτρα πρόληψης εστιάζονται στην αποφυγή στενής επαφής με άτομα που νοσούν και στην τήρηση σχολαστικών κανόνων υγιεινής, όπως το τακτικό πλύσιμο των χεριών με σαπούνι και νερό, ειδικά μετά από επαφή με κοινόχρηστες επιφάνειες, καθώς και η αποφυγή της κοινής χρήσης τροφίμων ή ποτών. Όσοι νοσούν θα πρέπει να παραμένουν σπίτι για το διάστημα που εμφανίζουν πυρετό (μεταδοτικό στάδιο) και να καλύπτουν το στόμα και τη μύτη τους όταν βήχουν ή φτερνίζονται ώστε να αποφευχθεί η διασπορά και η μετάδοση του ιού. Έγκυοι με επαγγέλματα υψηλού κινδύνου (πχ εργαζόμενες στον τομέα της υγείας, παιδικούς σταθμούς, σχολεία κλπ) πρέπει να είναι ιδιαίτερα επιμελείς στην τήρηση των ανωτέρω. Επειδή ο κίνδυνος προσβολής από τον ιό είναι παρόμοιος και στην κοινότητα, δεν συνιστάται αποχή από την εργασία τους.

Ο αποκλεισμός από την εργασία ως μέτρο πρόληψης της λοίμωξης από παρβοϊό Β19 σε οροαρνητικές εγκύους και μέχρι την 21η εβδομάδα κυήσεως μπορεί να εφαρμοστεί σε περιπτώσεις που εμφανιστεί συρροή κρουσμάτων στο χώρο εργασίας (2 ή περισσότερα κρούσματα σε ασθενείς ή προσωπικό του νοσοκομείου εντός τριών εβδομάδων, ή 2 κρούσματα στην ίδια τάξη ή τρία στην ίδια σχολική μονάδα σε διάστημα τριών εβδομάδων). Στα νοσοκομεία, οι νοσηλευόμενοι ασθενείς με σοβαρή νόσηση (απλαστική κρίση) πρέπει να νοσηλεύονται κατά προτίμηση σε μονόκλινο δωμάτιο (απομόνωση) για μία εβδομάδα και οι ανοσοκατασταλμένοι ασθενείς με χρόνια λοίμωξη για όλο το διάστημα νοσηλείας τους, ενώ το ιατρικό και νοσηλευτικό προσωπικό που τους περιθάλπει θα πρέπει να λαμβάνει προφυλάξεις επαφής (πλύσιμο χεριών, ποδιά, μάσκα, γυαλιά, γάντια). Για τους υπόλοιπους μη ανοσοκατασταλμένους ασθενείς δε χρειάζεται απομόνωση, λαμβάνονται όμως από το προσωπικό προφυλάξεις επαφής με σταγονίδια.