Σπύρος Σιδέρης

Αποτελούν όμως την πρώτη σοβαρή πολιτική ανταλλαγή μηνυμάτων εδώ και μήνες και αποκαλύπτουν ότι, πίσω από τις μάχες στο μέτωπο, έχει ήδη ξεκινήσει η μάχη για τους όρους της επόμενης ημέρας.

Και οι δύο πλευρές δηλώνουν ότι επιθυμούν την ειρήνη. Και οι δύο, όμως, θέλουν να τη διαμορφώσουν με τους δικούς τους όρους.

Η πρόταση Ζελένσκι και το μήνυμα προς τη Δύση

Ο Ουκρανός πρόεδρος επέλεξε να εμφανιστεί ως η πλευρά που αναζητά ενεργά μια διπλωματική διέξοδο. Στην ανοικτή επιστολή του προς τον Βλαντίμιρ Πούτιν προτείνει πλήρη κατάπαυση του πυρός καθ’ όλη τη διάρκεια των διαπραγματεύσεων, ανταλλαγή αιχμαλώτων με τη φόρμουλα «όλοι για όλους» και επιστροφή αμάχων και παιδιών που έχουν απομακρυνθεί από τις εμπόλεμες ζώνες.

Η πρόταση συνοδεύεται από πρόσκληση για προσωπική συνάντηση, με πιθανούς τόπους διεξαγωγής την Ελβετία, την Τουρκία ή κάποια αραβική χώρα. Παράλληλα, ο Ζελένσκι αφήνει ανοιχτό το ενδεχόμενο συμμετοχής των Ηνωμένων Πολιτειών και ευρωπαϊκών χωρών ως εγγυητών μιας μελλοντικής συμφωνίας.

Η επιστολή, ωστόσο, δεν απευθύνεται μόνο στη Μόσχα. Απευθύνεται εξίσου στην Ουάσιγκτον και στις ευρωπαϊκές πρωτεύουσες. Το Κίεβο επιχειρεί να ενισχύσει το αφήγημα ότι παραμένει η πλευρά που επιδιώκει μια δίκαιη ειρήνη, ενώ η Ρωσία είναι εκείνη που καλείται πλέον να αποδείξει αν επιθυμεί πραγματικά να προσέλθει σε διαπραγματεύσεις.

Δεν είναι τυχαίο ότι ο Ουκρανός πρόεδρος προτείνει αμερικανική συμμετοχή στην επιτήρηση μιας πιθανής εκεχειρίας. Πρόκειται για μια σαφή προσπάθεια να διατηρηθεί η αμερικανική εμπλοκή στο ουκρανικό ζήτημα σε μια περίοδο κατά την οποία η διεθνής προσοχή μετατοπίζεται και σε άλλα μέτωπα.

Οι κόκκινες γραμμές του Πούτιν

Από την άλλη πλευρά, ο Βλαντίμιρ Πούτιν δεν εγκαταλείπει ούτε μία από τις βασικές θέσεις της Ρωσίας. Μιλώντας σε εκπροσώπους διεθνών ειδησεογραφικών πρακτορείων, επανέλαβε ότι η αποχώρηση των ουκρανικών δυνάμεων από το Ντονμπάς αποτελεί βασική προϋπόθεση για μια συμφωνία ειρήνης, ενώ υποστήριξε ότι οι ρωσικές δυνάμεις συνεχίζουν να προελαύνουν σε όλο το μέτωπο.

Το μήνυμα είναι σαφές: η Μόσχα θεωρεί ότι διαπραγματεύεται από θέση ισχύος και δεν προτίθεται να εμφανιστεί ως η πλευρά που αναζητά επειγόντως συμβιβασμό.

Ταυτόχρονα, ο Ρώσος πρόεδρος άφησε ένα πολιτικό «παράθυρο» όταν δήλωσε ότι θα μπορούσε να υπογράψει συμφωνία ακόμη και με τον Ζελένσκι, παρά τις επανειλημμένες αμφισβητήσεις της νομιμοποίησής του από τη ρωσική πλευρά. Πρόκειται για μια προσεκτική διατύπωση που επιτρέπει στο Κρεμλίνο να διατηρεί την πίεση προς το Κίεβο, χωρίς να κλείνει οριστικά την πόρτα των συνομιλιών.

Παράλληλα, ο Πούτιν επανέφερε το επιχείρημα ότι η ουκρανική ηγεσία δεν βιάζεται να τερματίσει τον πόλεμο, καθώς μια ειρηνευτική συμφωνία θα μπορούσε να προκαλέσει σημαντικές πολιτικές ανακατατάξεις στο εσωτερικό της χώρας.

Γιατί τώρα;

Το κρίσιμο ερώτημα είναι απλό: γιατί τώρα;

Η απάντηση βρίσκεται σε τρεις παράλληλες εξελίξεις.

• Πρώτον, ο πόλεμος έχει εισέλθει σε μια παρατεταμένη φάση φθοράς. Παρά τις συνεχιζόμενες επιχειρήσεις, καμία πλευρά δεν φαίνεται ικανή να πετύχει σύντομα μια αποφασιστική στρατιωτική νίκη που θα αλλάξει δραστικά τα δεδομένα.
• Δεύτερον, οι πολιτικές και οικονομικές πιέσεις αυξάνονται. Η Ουκρανία χρειάζεται να διατηρήσει αμείωτη τη δυτική στήριξη, ενώ η Ρωσία θέλει να αποφύγει μια ατέρμονη σύγκρουση που απορροφά πόρους και περιορίζει τις ευρύτερες γεωπολιτικές της κινήσεις.
• Τρίτον, και ίσως σημαντικότερο, αυξάνεται η διεθνής πίεση για πολιτική διέξοδο. Οι συζητήσεις για το πώς θα μπορούσε να διαμορφωθεί μια μελλοντική συμφωνία δεν διεξάγονται πλέον μόνο στα παρασκήνια.

Ο παράγοντας Τραμπ

Πίσω από τη νέα κινητικότητα βρίσκεται και η αυξανόμενη αμερικανική πίεση για αναζήτηση πολιτικής λύσης. Ο Ντόναλντ Τραμπ δεν έκρυψε ότι βλέπει θετικά μια απευθείας συνάντηση Πούτιν – Ζελένσκι και επανέλαβε ότι περιμένει αμοιβαίες υποχωρήσεις από τις δύο πλευρές.

Η αναφορά του Ρώσου προέδρου στις συνομιλίες που είχε με τον Αμερικανό ομόλογό του δεν πέρασε απαρατήρητη. Το Κρεμλίνο επιχειρεί να δείξει ότι η διαπραγμάτευση δεν αφορά μόνο τη Μόσχα και το Κίεβο, αλλά και τη μελλοντική αρχιτεκτονική ασφαλείας της Ευρώπης.

Για την Ουκρανία, αντίθετα, το ζητούμενο είναι να μην εξελιχθεί μια πιθανή διαπραγμάτευση σε διαδικασία που θα καθοριστεί αποκλειστικά από τις μεγάλες δυνάμεις, χωρίς τη δική της ενεργό συμμετοχή.

Η μάχη για το πλαίσιο της ειρήνης

Το ενδιαφέρον είναι ότι σήμερα κανείς δεν συζητά πραγματικά το τέλος του πολέμου. Αυτό που συζητείται είναι οι όροι υπό τους οποίους θα αρχίσει η διαπραγμάτευση.

• Ο Ζελένσκι ζητά κατάπαυση του πυρός πριν από τις συνομιλίες.
• Ο Πούτιν θέλει πρώτα πολιτική συμφωνία πάνω στις βασικές ρωσικές απαιτήσεις.

Ουσιαστικά, η διαφωνία αφορά το ποιος θα διαμορφώσει το πλαίσιο της ειρήνης και ποιος θα εμφανιστεί ως νικητής στη δημόσια εικόνα.

Για το Κίεβο, μια διαπραγμάτευση χωρίς εκεχειρία θα μπορούσε να εκληφθεί ως αποδοχή των στρατιωτικών τετελεσμένων της Ρωσίας.

Για τη Μόσχα, μια άνευ όρων κατάπαυση του πυρός θα μπορούσε να παγώσει το μέτωπο χωρίς να διασφαλίζει τους στρατηγικούς της στόχους.

Η συνάντηση που όλοι θέλουν αλλά κανείς δεν βιάζεται να κάνει

Παρά τη δημόσια ανταλλαγή μηνυμάτων, η πραγματοποίηση μιας συνάντησης Πούτιν – Ζελένσκι παραμένει εξαιρετικά δύσκολη. Και οι δύο ηγέτες γνωρίζουν ότι μια αποτυχημένη συνάντηση θα μπορούσε να αποδειχθεί πιο επικίνδυνη από την απουσία διαλόγου.

Γι’ αυτό και το σημερινό σκηνικό μοιάζει περισσότερο με διπλωματική προθέρμανση παρά με πραγματική έναρξη ειρηνευτικών διαπραγματεύσεων. Ωστόσο, για πρώτη φορά μετά από πολλούς μήνες, το επίκεντρο της διεθνούς συζήτησης μετατοπίζεται από τα χαρακώματα και τις στρατιωτικές επιχειρήσεις στο ενδεχόμενο μιας πολιτικής λύσης.

Η ειρήνη παραμένει μακριά και οι διαφορές ανάμεσα στις δύο πλευρές εξακολουθούν να μοιάζουν αγεφύρωτες. Ωστόσο, για πρώτη φορά εδώ και πολλούς μήνες, το ερώτημα δεν είναι μόνο ποιος κερδίζει ή χάνει στο πεδίο της μάχης. Είναι ποιος θα καθορίσει τους όρους της επόμενης ημέρας. Και αυτή ίσως αποδειχθεί η πιο κρίσιμη μάχη ολόκληρου του πολέμου.