Νίκος Γιαννόπουλος

“Έρχονται δεκάδες αιτήματα κάθε εβδομάδα και απ’ αυτά τα συντριπτικώς περισσότερα είναι απολύτως σοβαρά” τονίζει η πηγή μας σχετικά.

Είναι χαρακτηριστικό ότι ενώ πανελλαδικά τα σχετικά αιτήματα δεν ξεπερνούσαν τα 700 καθ’ όλη τη διάρκεια της σχολικής σεζόν, εφέτος πλησιάζουν τα 1400 χωρίς η χρονιά να έχει τελειώσει.

Τα προβλήματα που αντιμετωπίζουν τα συγκεκριμένα παιδιά είναι ποικίλα. Αυτό που κυρίως πρέπει να κρατήσουμε είναι ότι κυριαρχεί το ακραίο άγχος σε όλες του τις εκφάνσεις.

Υπάρχουν περιπτώσεις που χαρακτηρίζονται ως πολύ σοβαρές, παιδιά που στο παρελθόν έχουν νοσηλευτεί.

Οι περισσότερες των περιπτώσεων όμως έχουν να κάνουν με παιδιά αγχωμένα που δηλώνουν αδυναμία να πάνε στο σχολείο, αδυναμία που εννοούν και βιώνουν.

Υπάρχουν, παράλληλα, περιπτώσεις εθισμών. Και εδώ αρχίζουν τα προβλήματα που έχουν σαφή σχέση με την τεχνολογία.

Παιδιά που αντιμετωπίζουν εθισμό στις οθόνες των κινητών τους τηλεφώνων και των πάσης φύσεως συσκευών δηλώνουν στους γιατρούς που τα εξετάζουν ότι δεν μπορούν να ξυπνήσουν το πρωί για να πάνε στο σχολείο.

Ο λόγος είναι προφανής. Ο εθισμός τα κρατάει άυπνα και η κούραση που συσσωρεύεται σ’ αυτά τα νεανικά κορμιά είναι τεράστια.

Τέλος, καταγράφονται και περιστατικά σχολικής άρνησης. Για το φαινόμενο είχαμε γράψει και στο παρελθόν στο Libre. Το παιδί δηλώνει αδυναμία να πάει στο σχολείο χωρίς να διευκρινίζει ακριβώς τους λόγους που μπορεί να ποικίλλουν. 

Πρόκειται για διαταραχή σοβαρή που δεν πρέπει σε καμία περίπτωση να υποτιμάται καθώς έχει αυξητικές τάσεις και μπορεί να παρουσιάσει σε κάθε ηλικία μέχρι τα 18.

Όλα τα παραπάνω οδηγούν σε δύο βασικά συμπεράσματα:

• Ότι η παρουσία ψυχολόγων σε όλα, ανεξαιρέτως τα σχολεία, είναι πλέον κάτι παραπάνω από απαραίτητη για την ομαλή λειτουργία των σχολικών μονάδων. Οι προκλήσεις είναι τεράστιες και χωρίς την καθημερινή παρουσία επιστημονικού προσωπικού δεν θα μπορούν να αντιμετωπιστούν.
• Ότι οι υπηρεσίες ψυχικής υγείας σε παιδιά και εφήβους από το ΕΣΥ πρέπει να αναβαθμιστούν καθώς τα περιστατικά πολλαπλασιάζονται. Τα νοσοκομεία, ακόμα και τα μεγάλα της Αθήνας, δεν διαθέτουν ικανό αριθμό προσωπικό και ο όγκος της δουλειάς που διαχειρίζονται είναι πλέον τεράστιος.

Γενικά το ΕΣΥ δεν αποδεικνύεται ιδιαίτερα φιλικό σε ψυχικά πάσχοντες εφήβους, δείχνει να μην μπορεί να εναρμονιστεί με τις προκλήσεις των καιρών του και με τις ανεπάρκειές του στέλνει κόσμο σε ιδιωτικές δομές και γιατρούς. Όποιους βέβαια μπορούν να πληρώσουν για σειρά θεραπειών και νοσηλειών

Νίκος Γιαννόπουλος

Αλλά γιατί είναι ρεαλιστής ο Σάντσεθ; Γιατί γνωρίζει τόσο τις διεθνείς στατιστικές όσο και τους αυξανόμενους κινδύνους για τους εφήβους:

Μέσα σε τρία χρόνια, σύμφωνα με διεθνή μελέτη η οποία έγινε σε 12.000 παιδιά ηλικιών από 9 έως 13 ετών, η χρήση των social media αυξήθηκε θεαματικά.

Πριν τρία χρόνια ο μέσος όρος ήταν τα 7 λεπτά την ημέρα. Τώρα είναι τα 73.
Η παραπάνω υπερχρήση εξηγεί (όχι απόλυτα αλλά κατά ένα μεγάλο ποσοστό και την αύξηση της κατάθλιψης σε παιδιά αυτών των ηλικιών κατά 35% σε μόλις τρία χρόνια. 

Οι ειδικοί διαπίστωσαν ότι πρώτα τα παιδιά ανάπτυξαν ένα πολύ μεγάλο ενδιαφέρον για το social media κόσμο και εν συνεχεία εκδήλωσαν συμπτώματα κατάθλιψης. Στο Libre έχουμε μιλήσει ήδη αναλυτικά για το πως τα social μπορούν επίσης να οδηγήσουν σε ασθένειες όπως η ψυχογενής ανορεξία.

Την ίδια ώρα παρατηρείται το φαινόμενο της ελάττωσης του ύπνου στους εφήβους και στις έφηβες. Υπάρχουν πολλές πολλές μελέτες που καταγράφουν μειωμένες ώρες ύπνου στα παιδιά που κάνουν χρήση των social media (και του κινητού τους τηλεφώνου κατά συνέπεια) λίγο πριν πέσουν για ύπνο.

Δεν είναι όμως μόνο αυτό: Οι ειδικοί παρατηρούν ότι ο ύπνος των εφήβων έχει γίνει πλέον διακοπτώμενος. Λόγω των notifications που έρχονται συνεχώς κατά τη διάρκεια της νύχτας (μηνύματα, αλληλεπίδραση σε ποστ, video) είναι μεγάλο πλέον το ποσοστό των παιδιών τα οποία ξυπνούν για να περιεργαστούν το τηλέφωνό τους και να τσεκάρουν πιθανά ταγκαρίσματα ή dm. Προφανώς ουδείς έφηβος πρέπει να κοιμάται με το κινητό του τηλέφωνο στο δωμάτιο.

Η αυξανόμενη χρήση των social media προκαλεί επίσης πτώση της αυτοεκτίμησης (από τα συνεχή video παιδιών της ίδιας ηλικίας, ο χρήστης εξάγει το συμπέρασμα ότι μάλλον δεν αξίζει τίποτα) ενώ διαμορφώνεται και η τάση της εξιδανίκευσης συγκεκριμένων τύπων σωμάτων. Ολοι καταλαβαίνουμε ότι το ιδεατό μοντέλο είναι το πολύ αδύνατο, γυμνασμένο κορμί, τάση που επηρεάζει ψυχολογικά κυρίως τα κορίτσια.

Θα αλλάξουν οι αλγόριθμοι  

Οι περιορισμοί είναι λοιπόν απαραίτητοι; Ναι, απαντά σχεδόν το σύνολο της επιστημονικής κοινότητας και ιδιαίτερα των επιστημόνων που ασχολούνται με τη λειτουργία του ανθρώπινου εγκεφάλου. Ο εγκέφαλος των εφήβων είναι πιο “επιρρεπής” σε τέτοιου είδους εθισμούς οι οποίοι έτσι και αλλιώς ενισχύονται από άψογα σχεδιασμένους αλγόριθμους. Ως γνωστόν οι αλγόριθμοι των social media έχουν δημιουργηθεί για να παρατείνουν όσο το δυνατόν περισσότερο την παραμονή των χρήστων στις πλατφόρμες. Και γι’ αυτό υπάρχουν πλέον ειδικοί που πιστεύουν ότι θα πρέπει μ΄ έναν τρόπο να περιοριστεί η δυνατότητα του απεριόριστου scrolling.

Σχετική έρευνα ιδρύματος στη Μεγάλη Βρετανία κατέταξε το Instragram ως το χειρότερο social media για την ψυχική υγείων των νέων. Διαδίδει μία κουλτούρα “τέλειας ζωής” ενώ μέσα των αναρίθμητων φίλτρων δίνεται μία εντελώς στρεβλή (“ιδανική”) εικόνα για τα ανθρώπινα σώματα.

Κατά την ίδια μελέτη τη δεύτερη θέση σ’ αυτόν τον θλιβερό κατάλογο καταλαμβάνει το Snapcaht το οποίο δημιουργεί μεγάλη εξάρτηση αλλά και πίεση για συνεχή on line παρουσία στους χρήστες.

Το Tik-Tok τέλος είναι και αυτό πολύ ψηλά αφού προσφέρει δυνατότητα για ατελείωτο scrolling με περιεχόμενο που εξελίσσεται και ολοκληρώνεται πολύ γρήγορα. Είναι κυρίως αυτά τα σύντομα video που εξάπτουν τη φαντασία και αρέσουν ιδιαίτερα στους εφήβους και στις έφηβες.

Γίνεται σαφές ότι οι κυβερνήσεις που εξετάζουν περιορισμούς (μεταξύ των οποίων και η ελληνική) δεν στοχεύουν απλώς στην απαγόρευση, αλλά στην προστασία της ψυχικής και σωματικής ανάπτυξης των παιδιών.

• Βασικοί λόγοι περιλαμβάνουν, όπως ήδη καταγράψαμε, την ευαλωτότητα του εγκεφάλου στην εφηβεία, την έκθεση σε τοξικό περιεχόμενο και τη συνεχή κοινωνική πίεση, που μπορεί να οδηγήσει σε μακροχρόνια προβλήματα ψυχικής υγείας.

Επιπλέον, η πρόληψη μέσω περιορισμών ηλικίας ή χρονικών ορίων οθόνης λειτουργεί όπως άλλοι κανόνες δημόσιας υγείας, παρόμοιοι με αυτούς για αλκοόλ, κάπνισμα ή κατανάλωση ζάχαρης.

Η επιστημονική βάση αυτών των πολιτικών δείχνει ότι οι περιορισμοί δεν απαγορεύουν την τεχνολογία, αλλά δημιουργούν ένα ασφαλέστερο πλαίσιο χρήσης, μειώνοντας τους κινδύνους και ενισχύοντας τη δυνατότητα των παιδιών να αξιοποιούν τα οφέλη των social media χωρίς σοβαρές αρνητικές επιπτώσεις.

Ακυρος λοιπόν ο “συναγερμός” που έχει ήδη σημάνει ο Ελον Μασκ κατά του “αυταρχικού” Σάντσεθ μέσα από το δικής του ιδιοκτήσιας social media (X). Δεν κόπτεται για τις ελευθερίες ο Αμερικανός μεγιστάνας αλλά για τα κέρδη των εταιριών του. Και οι περιορισμοί αναμένεται να τα “ψαλιδίσουν“.

Κατά τη διάρκεια της ημερίδας ενημερώθηκαν, αναλυτικά και εμπεριστατωμένα από υψηλόβαθμους Αξιωματικούς της Ελληνικής Αστυνομίας (ΕΛ.ΑΣ), οι 13 Περιφερειακοί Διευθυντές Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης και οι Διευθυντές Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης αναφορικά με το πρόβλημα της βίας και της παραβατικότητας ανάμεσα στους ανήλικους. Καθώς και για τα εργαλεία και τις δυνατότητες ουσιαστικής πρόληψης και αντιμετώπισης των φαινομένων στο σχολικό περιβάλλον.

Η Υπουργός Παιδείας, Θρησκευμάτων και Αθλητισμού, Σοφία Ζαχαράκη επεσήμανε: «Η κοινή μας παρουσία σήμερα εκφράζει την αφύπνιση και τον συντονισμό μας ώστε με ξεκάθαρους ρόλους και κοινό στόχο να προστατεύσουμε τους μαθητές και τις μαθήτριες, ενισχύοντας την ασφάλειά τους, μέσα στη σχολική κοινότητα. Ο δικός μας ρόλος είναι καίριος για την έγκαιρη αναγνώριση των αλλαγών της συμπεριφοράς και την στήριξη όλων των παιδιών, πριν τα προβλήματα κλιμακωθούν, μέσα από σταθερές σχέσεις εμπιστοσύνης, ένα σαφές πλαίσιο λειτουργίας και την διαμόρφωση ενός θετικού υποστηρικτικού σχολικού περιβάλλοντος.

Ευχαριστώ θερμά τον Υπουργό Προστασίας του Πολίτη, κ. Μιχάλη Χρυσοχοΐδη και τα στελέχη της Ελληνικής Αστυνομίας που συμβάλλουν με τη γνώση τους, με την εμπειρία τους, την ετοιμότητά τους στην κοινή μας αποστολή. Κατανοούν όλοι,  ότι ο ρόλος των εκπαιδευτικών και των στελεχών της εκπαίδευσης είναι καθοριστικός, γιατί βρισκόμαστε καθημερινά δίπλα στα παιδιά, βλέπουμε και εντοπίζουμε τα πρώτα σημάδια και μπορούμε να χτυπήσουμε τα πρώτα «καμπανάκια». Τα παιδιά δεν γεννιούνται παραβατικά. Κρατώ αυτό το οποίο επεσήμαναν στη σημερινή ημερίδα οι αξιωματικοί της ΕΛ.ΑΣ, ότι, οφείλουμε ως σχολική κοινότητα, να είμαστε σε εγρήγορση πριν η δυσκολία ενός παιδιού γίνει παραβατικότητα και πριν η παραβατικότητα γίνει αδίκημα. Στη σχολική καθημερινότητα υπάρχουν πλέον ενταγμένοι χιλιάδες ψυχολόγοι και κοινωνικοί λειτουργοί, ένα ευρύ δίκτυο ψυχοκοινωνικής υποστήριξης των παιδιών, των εκπαιδευτικών και των οικογενειών. Εργαζόμαστε καθημερινά για να κάνουμε ακόμα πιο αποτελεσματικό το πλαίσιο υποστήριξης των παιδιών αλλά και των εκπαιδευτικών».

Η Υπουργός, κατά την ημερίδα, αναφέρθηκε στα μέτρα που έχουν ληφθεί από το 2019 για την ενίσχυση της ψυχοκοινωνικής υποστήριξης των σχολείων με σημαντική αύξηση των προσλήψεων ψυχολόγων και κοινωνικών λειτουργών αλλά και σχολικών νοσηλευτών. Όπως είπε η Σοφία Ζαχαράκη, εφαρμόζεται η Εθνική Στρατηγική για την Αντιμετώπιση του Σχολικού Εκφοβισμού, αξιοποιείται η πλατφόρμα stop-bullying για την καταγραφή περιστατικών και υλοποιούνται στοχευμένες επιμορφωτικές δράσεις για εκπαιδευτικούς.

«Να μη φοβάστε, να είστε πάντα γενναίοι και τολμηροί. Δεν έχετε να διακινδυνεύσετε τίποτα, γιατί έχετε εμάς δίπλα σας, συμπαραστάτες στο έργο σας, θα είμαστε κοντά σας, θα είμαστε η καθημερινή σας συνδρομή στο έργο, όπου χρειάζεται, όπου μας καλέσετε για να γίνουμε ακόμη καλύτεροι στη διαχείριση του σοβαρού κοινωνικού προβλήματος, της ανήλικης παραβατικότητας», είναι το μήνυμα που απηύθυνε ο Υπουργός Προστασίας του Πολίτη, Μιχάλης Χρυσοχοΐδης, απευθυνόμενος στους Περιφερειακούς Διευθυντές και Διευθυντές Εκπαίδευσης.

Ο Υπουργός σημείωσε πως το υπουργείο Προστασίας του Πολίτη και η ΕΛ.ΑΣ έχουν δημιουργήσει  ένα πλέγμα πολιτικών και δομών που «προσπαθεί να εξαρθρώσει, από τη μια μεριά κυκλώματα και δίκτυα που παράγουν και προάγουν τη βία και, από την άλλη πλευρά, να παραχθεί πολιτική, η οποία θα συμβάλλει στη βελτίωση του προβλήματος της βίας των ανηλίκων και σε συνεργασία μαζί σας και με άλλες ομάδες, οι οποίες ασχολούνται με τα θέματα αυτά, να μπορέσουμε πραγματικά να απαντήσουμε στην αγωνία των γονέων, στην αγωνία της ελληνικής κοινωνίας». Έκανε ιδιαίτερη αναφορά στη δημιουργία της Διεύθυνσης Κοινωνικής Αστυνόμευσης στο Αρχηγείο της ΕΛ.ΑΣ, σε όλες τις Διευθύνσεις Αστυνομίας της χώρας, αλλά και στα Γραφεία Αντιμετώπισης Ανήλικης Παραβατικότητας και Προστασίας Ανηλίκων. Τέλος, αναφέρθηκε αναλυτικά στις δράσεις που αναπτύσσει η ΕΛ.ΑΣ, όπως είναι η τηλεφωνική γραμμή 10201, η πλατφόρμα SafeYouth, οι περιπολίες ήπιας αστυνόμευσης σε πλατείες, όπου συγκεντρώνονται ανήλικοι κλπ.

Την ημερίδα συντόνισε ο Γενικός Γραμματέας Πρωτοβάθμιας, Δευτεροβάθμιας και Ειδικής Αγωγής, Γιάννης Παπαδομαρκάκης, ο οποίος σημείωσε: «Η σημερινή εκδήλωση αποτελεί ένα ακόμα βήμα στην ουσιαστική και διαρκή συνεργασία μεταξύ των Υπουργείων Προστασίας του Πολίτη και Παιδείας, Θρησκευμάτων και Αθλητισμού, με κοινό στόχο την ενδυνάμωση της εκπαιδευτικής κοινότητας — και ιδίως των στελεχών εκπαίδευσης — στον κρίσιμο ρόλο της πρόληψης και της αποτελεσματικής διαχείρισης των κοινωνικών συμπεριφορών των μαθητών και των μαθητριών. Το Υπουργείο Παιδείας, Θρησκευμάτων και Αθλητισμού λαμβάνει διαρκώς όλα τα απαραίτητα μέτρα για να διασφαλίσει την εύρυθμη λειτουργία των σχολικών μονάδων. Πέρα από τη θεσμική και υλικοτεχνική θωράκιση, το σχολείο καλείται σήμερα να ανταποκριθεί και σε σύνθετες κοινωνικές προκλήσεις που επηρεάζουν άμεσα την ψυχοκοινωνική ανάπτυξη των νέων. Η διαμόρφωση ενός πραγματικά ασφαλούς και υποστηρικτικού περιβάλλοντος μάθησης προϋποθέτει τη συνεργασία όλων των εμπλεκόμενων φορέων».

Ακολούθησαν οι παρουσιάσεις των Ανώτερων Αξιωματικών της ΕΛ.ΑΣ.

Ειδικότερα, στην εισήγησή της η Αστυνόμος Α΄ και Ψυχολόγος Δρ. Κωνσταντίνα Κωστάκου αναφέρθηκε αναλυτικά στα ζητήματα της παραβατικότητας ανηλίκων, σημειώνοντας τι είναι και τι μπορεί να θεωρηθεί παραβατικότητα από τους ανήλικους, ώστε και οι ίδιοι οι καθηγητές των σχολείων να μπορέσουν να εντοπίσουν εν τη γενέσει τους τα περιστατικά και να συμβάλουν ώστε να αντιμετωπιστούν τυχόν ζητήματα.

 Για τους κινδύνους του διαδικτύου και τις σχέσεις που αναπτύσσονται μέσω αυτού μίλησε από τη Διεύθυνση Δίωξης Κυβερνοεγκλήματος η Αστυνόμος Α΄ Δρ. Αιμιλία Δουκέλη. Ο Διευθυντής της Υποδιεύθυνσης Δίωξης Ναρκωτικών της Δ.Α.Ο.Ε, Αστυνομικός Υποδιευθυντής, Ιωάννης Καρυδάκος, ανέπτυξε τους κινδύνους που κρύβονται από τη χρήση εξαρτησιογόνων ουσιών από μαθητές όπως και τους τρόπους διακίνησης ουσιών ανάμεσα σε μαθητές. Την Ημερίδα έκλεισαν με τις εισηγήσεις τους για τα ζητήματα της έμφυλης και ενδοοικογενειακής βίας η Τμηματάρχης του Τμήματος Αντιμετώπισης Ενδοοικογενειακής Βίας της Διεύθυνσης Κοινωνικής Αστυνόμευσης, Αστυνομική Υποδιευθύντρια Δήμητρα Κατεχάκη και ο Αστυνομικός Υποδιευθυντής της Διεύθυνσης Κοινωνικής Αστυνόμευσης και Ψυχολόγος, Νικόλαος – Ανάργυρος Στρατογιάννης.

Όλοι οι Αξιωματικοί δέχτηκαν ερωτήσεις από τους συμμετέχοντες διευθυντές των σχολείων της Δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης και δεσμεύτηκαν πως θα ενισχύσουν τη συνεργασία τους, προκειμένου να μπορέσουν μέσω της συνέργειας να αναπτύξουν πιο αποτελεσματικές πολιτικές για την αντιμετώπιση των σοβαρών κοινωνικών ζητημάτων που απασχολούν τους ανήλικους μαθητές.

Όλα γίνονται μέσα σε 5 λεπτά. Εύκολα και γρήγορα η αστυνομική ταυτότητα του ανήλικου παραποιείται και ουσιαστικά δημιουργείται μια νέα, πλαστή, στην οποία μπορεί να γράψει όποια ηλικία θέλει για να προμηθευτεί π.χ. αλκοόλ. Η διαδικασία είναι εύκολη και γίνεται μέσω διαδικτυακών εφαρμογών. 

Σε ρεπορτάζ του Alpha, μπήκαν δίπλα – δίπλα μια αυθεντική ταυτότητα και μια πλαστή και η αλήθεια είναι, ότι πολύ δύσκολα καταλαβαίνει κάποιος τη διαφορά. Πόσο μάλλον, ένας υπάλληλος κάβας ή νυχτερινού μαγαζιού, που θα της ρίξει μια γρήγορη ματιά.

Ο τύπος του αρχείου που αποκτά ο έφηβος μέσω των εφαρμογών αυτών, είναι συμβατός με το Wallet κι έτσι, η πλαστή ταυτότητα φορτώνεται κανονικά στη συσκευή του κινητού τηλεφώνου.

Άρα ο έφηβος, επιδεικνύει την πλαστή ταυτότητα ως κανονική, περνώντας εύκολα και γρήγορα για ενήλικας. 

Φυσικά, αυτό που θα πρέπει να γνωρίζουν όσοι χρησιμοποιούν τέτοιες ταυτότητες, είναι ότι μπορεί να κατηγορηθούν για πλαστογραφία.

Παρόλα αυτά, αρκετά είναι τα παιδιά που χρησιμοποιούν τέτοιες ταυτότητες για να μπορούν να έχουν πρόσβαση σε αλκοόλ, τσιγάρα και ό,τι άλλο απαγορεύεται κανονικά για ανηλίκους.

Οι ευρωπαϊκές τάσεις – μικρότερη χρήση ουσιών, αλλά νέοι κίνδυνοι

Η έβδομη τετραετής καταγραφή της ESPAD καλύπτει 113.882 μαθητές ηλικίας 15-16 ετών σε 37 ευρωπαϊκές χώρες.
Βασικά ευρήματα για όλη την Ευρώπη:

• Μείωση της χρήσης αλκοόλ και παραδοσιακών τσιγάρων σε σχέση με παλαιότερα κύματα.
• Ταυτόχρονα, αύξηση της χρήσης ηλεκτρονικών τσιγάρων (vapes), των ψυχοδραστικών φαρμάκων χωρίς ιατρική συνταγή, της ενασχόλησης με τυχερά παιχνίδια/στοιχηματισμό και των διαδικτυακών παιχνιδιών.
• Σημαντική μείωση του διαχωρισμού φύλων στην εξάρτηση: τα κορίτσια εμφανίζουν πλέον σε πολλές χώρες αναλογίες χρήσης που προσεγγίζουν ή υπερβαίνουν εκείνες των αγοριών.
  Η έκθεση επισημαίνει ότι: «Η μείωση της χρήσης παραδοσιακών ουσιών δεν συνεπάγεται απαραίτητα μείωση του κινδύνου. Η συνύπαρξη χρήσης ψυχοδραστικών ουσιών με ψηφιακές συμπεριφορές υψηλού κινδύνου συνιστά νέα πρόκληση».

Η Ελλάδα στο επίκεντρο – ισχυρότεροι δείκτες, νέες μορφές κινδύνου

Στο ελληνικό σκέλος της έρευνας —που βασίζεται σε πανελλήνιο αντιπροσωπευτικό δείγμα 6.810 μαθητών ηλικίας 15-16 ετών— αποτυπώνονται συγκεκριμένες ανησυχητικές τάσεις.

• Το 54% των 16χρονων δηλώνει ότι έχει καπνίσει παραδοσιακό ή/και ηλεκτρονικό-vape τσιγάρο, έναντι ευρωπαϊκού μέσου όρου περίπου 48%.
• Η πρόσβαση σε προϊόντα καπνού και αλκοόλ θεωρείται από τους Έλληνες εφήβους ανάμεσα στις ευκολότερες στην Ευρώπη.
• Η γενική κατανάλωση αλκοόλ έχει φτάσει στο χαμηλότερο επίπεδο της τελευταίας 25ετίας, οι ελληνικοί δείκτες παραμένουν υψηλότεροι για: χρήση αλκοόλ τουλάχιστον μία φορά στη ζωή, χρήση κατά τον τελευταίο μήνα, υπερβολική κατανάλωση (≥5 ποτά σε μία περίσταση) και μέθη — με την τελευταία πενταετία να εμφανίζει αύξηση.
• Όσον αφορά παράνομες ουσίες, η Ελλάδα πλέον έχει ποσοστά ίσα ή λίγο υψηλότερα από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο. Υπάρχει ιδιαίτερα υψηλή χρήση εισπνεόμενων ουσιών (π.χ. κόλλα, βενζίνη) και ισχυρών οπιοειδών χωρίς ιατρική συνταγή. Επιπλέον, η αντίληψη της εύκολης πρόσβασης σε κάνναβη, κοκαΐνη ή ηρεμιστικά είναι υψηλότερη από πολλές άλλες χώρες.
• Στον τομέα των τυχερών παιχνιδιών/στοιχηματισμού, η Ελλάδα εμφανίζει έναν από τους υψηλότερους δείκτες πανευρωπαϊκά: 11% των εφήβων αναφέρουν υπερβολική ενασχόληση, έναντι 6% του ευρωπαϊκού μέσου όρου.
  Ενδεικτικά, στη σύγκριση με τον ευρωπαϊκό μέσο όρο για ορισμένες μεταβλητές:
• Η διά βίου χρήση κάνναβης στην Ελλάδα αναφέρεται στο 9% έναντι ευρωπαϊκού 16%.
• Η αλκοόλη τον τελευταίο μήνα στην Ελλάδα ~75% έναντι ~48% ευρωπαϊκού μέσου όρου.
  Ο χάρτης της ελληνικής πραγματικότητας αποτυπώνει ένα μείγμα: χαμηλότερη χρήση κάποιων παραδοσιακών ουσιών (π.χ. κάνναβη) αλλά υπερ-διευρυμένη παρουσία άλλων κινδύνων, ειδικά αλκοόλ, καπνός, εύκολη πρόσβαση και ψηφιακή/τυχερή «παρέμβαση».

Οι προκλήσεις για την ελληνική πολιτική υγείας

Με βάση αυτά τα δεδομένα, η χάραξη πολιτικής στην Ελλάδα απαιτεί εξειδικευμένη στρατηγική που θα αντιμετωπίζει τα νέα δεδομένα της εξάρτησης. Συγκεκριμένα:

• Ενίσχυση των προγραμμάτων πρόληψης με επιστημονική τεκμηρίωση και ευρύτερη εφαρμογή στο σχολικό πλαίσιο και στην κοινότητα.
• Ρύθμιση του ψηφιακού περιβάλλοντος ώστε να περιοριστεί η πρώιμη έκθεση των εφήβων στο vaping, στα διαδικτυακά τυχερά παιχνίδια και τον στοιχηματισμό.
• Έμφαση στην ψυχική υγεία και ευημερία των εφήβων στην Ελλάδα, καθώς τα νέα στοιχεία δείχνουν πως οι συμπεριφορές υψηλού κινδύνου συνδέονται με ψηφιακές συνήθειες, οικογενειακό περιβάλλον και ψυχοκοινωνικούς παράγοντες.

Ώρα για στοχευμένη δράση

Η έρευνα ESPAD 2024 αποκαλύπτει πως η Ελλάδα δεν βρίσκεται απλώς «εντός μέσου όρου» — βρίσκεται σε καίρια θέση για παρέμβαση: υψηλά επίπεδα χρήσης αλκοόλ, καπνού και τυχερών παιχνιδιών στους εφήβους, σε συνδυασμό με νέες μορφές κινδύνου, απαιτούν εξοπλισμένη πολιτική υγείας και συνεργασία όλων των φορέων. Η επόμενη ημέρα εξαρτάται από το κατά πόσο θα χρησιμοποιηθούν τα ευρήματα για ενεργητική και στοχευμένη πρόληψη.

Η πλήρης ευρωπαϊκή έκθεση δημοσιοποιήθηκε, χτες Τρίτη 21 Οκτωβρίου, ενώ η αναλυτική ελληνική έκθεση —με στοιχεία από όλες τις Περιφέρειες της χώρας— θα παρουσιαστεί σήμερα, Τετάρτη 22 Οκτωβρίου, από το Ερευνητικό Πανεπιστημιακό Ινστιτούτο Ψυχικής Υγείας, Νευροεπιστημών και Ιατρικής Ακριβείας «Κώστας Στεφανής» (ΕΠΙΨΥ).

Οι περισσότεροι γνωρίζουμε πλέον τη σύνδεση μεταξύ συσκευών και της ανησυχητικής κρίσης ψυχικής υγείας που πλήττει παιδιά και νέους παγκοσμίως. Υπάρχουν ολοένα και περισσότερα στοιχεία πως οι ευάλωτοι, ανώριμοι εγκέφαλοι των εφήβων γίνονται εύκολα θύματα του εθιστικού ντοπαμινικού κύκλου που προσφέρουν εφαρμογές και αλγόριθμοι.

Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και οι οθόνες έχουν ήδη συγκριθεί με το κάπνισμα της προηγούμενης γενιάς ως προς τους κινδύνους για την υγεία – ίσως αναρωτιόμαστε στο μέλλον γιατί επιτρέψαμε στα παιδιά απεριόριστη πρόσβαση σε αυτό που ισοδυναμεί με ένα πακέτο τσιγάρα την ημέρα για τον νου τους.

Λιγότερα έχουν ειπωθεί για την απειλή που θέτει το gaming, όμως νέα έρευνα δείχνει πως ίσως βρισκόμαστε μπροστά σε μια νέα κρίση. Πλέον, τα έφηβα αγόρια περνούν περισσότερο χρόνο παίζοντας βιντεοπαιχνίδια παρά στο σχολείο. Αυτό προκύπτει από έρευνα σε πάνω από 1.000 γονείς παιδιών 7 έως 17 ετών, που διεξήγαγε η φιλανθρωπική οργάνωση Ygam και δημοσιεύτηκε από τη Mumsnet. Σύμφωνα με τα ευρήματα, οι 15-17χρονοι αφιερώνουν κατά μέσο όρο σχεδόν 34 ώρες την εβδομάδα στο gaming – σχεδόν πέντε ώρες την ημέρα, κάθε μέρα.

(Τα γυμνάσια, για σύγκριση, προσφέρουν εβδομαδιαίο πρόγραμμα μόλις 32,5 ωρών.) Και αυτά είναι μόνο τα στοιχεία που δίνουν οι ίδιοι οι γονείς. Όπως αναδεικνύει και η βραβευμένη με Emmy σειρά Adolescence, πόσοι γονείς γνωρίζουν πραγματικά τι συμβαίνει πίσω από τις κλειστές πόρτες του εφηβικού δωματίου;

Η διπλή όψη του gaming: χαλάρωση αλλά και ανησυχία

Υπάρχουν φυσικά και θετικά στοιχεία. Το 96% των γονέων αναγνώρισε ότι το gaming προσφέρει τουλάχιστον ένα όφελος στα παιδιά τους, όπως μείωση του άγχους ή χαλάρωση.

Ωστόσο, η συνεχώς αυξανόμενη διάρκεια ενασχόλησης προκαλεί ανησυχία. Ο μέσος χρόνος που αφιερώνουν τα παιδιά στα βιντεοπαιχνίδια αυξήθηκε κατά σχεδόν 3,5 ώρες μέσα σε έναν χρόνο – από 16,8 ώρες το 2024 σε 20,4 ώρες το 2025. Περισσότεροι από τους μισούς (55%) ανέφεραν πως το παιδί τους παίζει τουλάχιστον μία φορά τη μέρα, ενώ το 35% το κάνει πολλές φορές καθημερινά.

Σχεδόν οκτώ στους δέκα γονείς δηλώνουν ανήσυχοι για τον χρόνο που περνά το παιδί τους μπροστά στην οθόνη λόγω gaming· τα δύο τρίτα ανησυχούν για τον κίνδυνο εθισμού.

Ο εθισμός στα βιντεοπαιχνίδια αναγνωρίζεται διεθνώς

Και όχι άδικα. Αν και η εικόνα του «gamer» που κάθεται ώρες ατελείωτες στον υπολογιστή καταναλώνοντας ενεργειακά ποτά και πίτσες μπορεί να προκαλεί χλευασμό, ο εθισμός στα βιντεοπαιχνίδια – γνωστός ως «gaming disorder» – έχει γίνει τόσο διαδεδομένος την τελευταία δεκαετία ώστε αναγνωρίστηκε επίσημα από τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας (ΠΟΥ) το 2019.

Ορίζεται ως «μοτίβο συμπεριφοράς όπου υπάρχει μειωμένος έλεγχος στη χρήση παιχνιδιών, αυξανόμενη προτεραιότητα στο gaming εις βάρος άλλων δραστηριοτήτων και συνέχιση ή κλιμάκωση της συμπεριφοράς παρά τις αρνητικές συνέπειες». Εκτιμάται ότι ο εθισμός αυτός επηρεάζει μεταξύ 700.000 και 1 εκατομμυρίου ανθρώπων μόνο στο Ηνωμένο Βασίλειο.

Φυσικά, δεν είναι όλοι όσοι παίζουν βιντεοπαιχνίδια εθισμένοι – κάθε άλλο. Ωστόσο, είτε ένας έφηβος έχει τον έλεγχο είτε όχι, υπάρχουν αδιαμφισβήτητα αρνητικές συνέπειες, κάποιες λιγότερο εμφανείς. Ένα παράδειγμα είναι τα χρήματα: οι in-game αγορές είναι συχνές μεταξύ παιδιών και νέων, ενώ πάνω από τους μισούς γονείς έχουν παρατηρήσει ανησυχητικού τύπου μηχανισμούς τζόγου μέσα στα παιχνίδια.

Gaming: κοινωνικότητα ή απομόνωση;

38% των νεαρών ανδρών δηλώνουν ότι το gaming είναι ένας από τους βασικούς τρόπους να κάνουν νέους φίλους και να κοινωνικοποιούνται.

Πλέον υπάρχει λιγότερη ηθική κατακραυγή για πιθανούς κινδύνους διαφθοράς μέσω βίαιου ή ανήθικου περιεχομένου στα παιχνίδια – με χαρακτηριστικό παράδειγμα των ’90s το Grand Theft Auto, που απαγορεύτηκε ή περιορίστηκε σε διάφορες χώρες λόγω θεμάτων βίας, σεξ και ναρκωτικών.

Ωστόσο, ανεξάρτητα από το παιχνίδι, παραμένει το γεγονός ότι όσο περισσότερο χρόνο περνά κάποιος μπροστά στον υπολογιστή τόσο λιγότερο βρίσκεται έξω ή με φίλους δια ζώσης. Ο χρόνος που αφιερώνουν οι έφηβοι σε φυσική επαφή με συνομηλίκους έχει μειωθεί δραματικά από τη δεκαετία του ’70, με τη μεγαλύτερη πτώση μετά το 2010 – ταυτόχρονα με την άνοδο των smartphones.

Σύμφωνα με την ανάλυση της καθηγήτριας ψυχολογίας Jean Twenge, συγγραφέα του βιβλίου «iGen», οι Αμερικανοί έφηβοι πλέον σπάνια συναντιούνται με φίλους, πηγαίνουν σε πάρτι ή σινεμά ή βγαίνουν ραντεβού συγκριτικά με παλαιότερες γενιές.

Παράλληλα, ο ερευνητής Dylan Bryan, χρησιμοποιώντας δεδομένα της American Time Use Survey, διαπίστωσε ότι οι έφηβοι στις ΗΠΑ το 2021 ανέφεραν πως περνούν μόλις έξι ώρες την εβδομάδα με φίλους – ένα τέταρτο του χρόνου (24 ώρες) που ανέφεραν το 2003.

Στο Ηνωμένο Βασίλειο, ο χρόνος που περνούν μόνοι οι νέοι αυξήθηκε σημαντικά μεταξύ 2010-2023· αντίθετα μειώθηκε για τις μεγαλύτερες ηλικίες. Μια ακόμα έκθεση του 2024 κατέγραψε ότι ο χρόνος που αφιερώνουν τα παιδιά έξω έχει μειωθεί σχεδόν κατά 50% σε μία γενιά.

Aπομόνωση και ψυχική υγεία στη νέα γενιά

Όλα αυτά ίσως δεν προκαλούσαν τόση ανησυχία αν δεν συνδυάζονταν με την εκτόξευση των ποσοστών μοναξιάς στους νέους – που πλέον ξεπερνούν κάθε άλλη ηλικιακή ομάδα.

Στην πρόσφατη έκθεση Lonely Nation του Centre for Social Justice, το 70% των Βρετανών 18-24 ετών δήλωσε πως νιώθει μοναξιά τουλάχιστον κάποιες φορές. Μεταξύ 2021-2023 οι παραπομπές σε υπηρεσίες ψυχικής υγείας για παιδιά και νέους αυξήθηκαν πάνω από 50%.

Ακόμη κι εκείνοι οι 38% των νέων ανδρών ηλικίας 16-34 που θεωρούν το gaming βασικό μέσο κοινωνικοποίησης δυσκολεύονται να οικοδομήσουν βαθιές φιλίες μέσω headset συζητώντας για “ποιον αντίπαλο να πυροβολήσουν” ή “ποια μαγική πόρτα να ανοίξουν”. Οι πραγματικές σχέσεις απαιτούν ουσιαστική επικοινωνία πρόσωπο με πρόσωπο – δεν είναι τυχαίο ότι αυξάνεται διαρκώς ο αριθμός των νεαρών αντρών χωρίς στενούς φίλους από τις αρχές του αιώνα.

Τίποτα από όλα αυτά δεν ακούγεται ιδιαίτερα… διασκεδαστικό. Ίσως ήρθε η ώρα να πατήσουμε “game over” στη ζημιά που προκαλεί ο ανεξέλεγκτος χρόνος μπροστά στην οθόνη.

Νίκος Γιαννόπουλος

Ένα σύνηθες μοτίβο. Ο έφηβος/η έφηβη (είναι βέβαια, σύμφωνα με τα στοιχεία που έχουμε στα χέρια μας, πιο συχνές οι περιπτώσεις που αφορούν κορίτσια) τρώει κάθε μέρα και λίγο λιγότερο.

Οι γονείς δεν δίνουν αρχικά ιδιαίτερη σημασία αλλά το παιδί αρχίζει να έχει μία ιδέα για το σωματικό του βάρος η οποία είναι προδήλως πλασματική.

• Χαρακτηριστικό παράδειγμα: Εφηβη, φανερά αδύνατη, ισχυρίζεται ότι έχει παραπανίσια κιλά και ότι γι’ αυτό το λόγο πρέπει να χάσει βάρος.

Ακόμα και αυτό το σημάδι ίσως δεν αποδεχθεί αρκετό για να θορυβήσει αρκετά στους γονείς. Στο επόμενο στάδιο όμως το παιδί έχει χάσει βάρος κάτι που σημαίνει ότι φτάνει σιγά-σιγά η ημέρα που οι δυνάμεις του εξαντλούνται.

Σύμφωνα με το ελληνικό κέντρο διατροφικών διαταραχών τα αιτήματα προς το κέντρο για βοήθεια αυξήθηκαν κατά 220% τη διετία 2021-2023.

Γιατί συνέβη αυτό; Διότι ο εγκλεισμός του covid (θυμηθείτε ότι περάσαμε δύο λοκ-ντάουν και ότι τα παιδιά πέρασαν μήνες ολόκληρους μπροστά από τις οθόνες για να κάνουν μάθημα) άφησε το δικό του, ιδιαίτερα αρνητικό αποτύπωμα στους εφήβους.

Συνολικά 3 στα 10 παιδιά ηλικίας 14-16 ετών εμφανίζουν κάποιας μορφής διατροφική διαταραχή, τυπική ή άτυπη. Το ποσοστό είναι σαφώς πολύ μεγάλο και δεν επιτρέπει κανένα περιθώριο για εφησυχασμό.

Η διατροφική διαταραχή σχετίζεται επίσης με ιδιαιτερότητες που εμφανίζονται αρκετά συχνά στους εφήβους. Η χαμηλή αυτοεκτίμηση, η μειωμένη αυτοπεποίθηση είναι μερικά από αυτά τα χαρακτηριστικά.

Την ίδια ώρα ολοένα και περισσότεροι έφηβοι νιώθουν πίεση να πλησιάζουν τα σωματικά “στάνταρντ” που εμφανίζονται στα κοινωνικά δίκτυα. Σε εφαρμογές όπως το tik-tok οι εικόνες που συνήθως προβάλλονται αγγίζουν το “τέλειο” σε ότι αφορά τη σωματική διάπλαση και το βάρος. Ο έφηβος ή η έφηβη έτσι σπεύδει να μιμηθεί το μοντέλο εφαρμόζοντας όλους τους λάθους τρόπους.

Συνοπτικά, όπως δείχνουν τα στοιχεία, η εμφάνιση διατροφικών διαταραχών σχετίζεται με:

• Φύλο (συχνότερα στα κορίτσια)
• Αστικό περιβάλλον
• Δυσφορία με το σώμα, χαμηλή αυτοεκτίμηση
• Οικογενειακό ιστορικό δίαιτας ή διαταραχών διατροφής
• Πίεση από τα κοινωνικά δίκτυα, το σχολείο και τους συνομηλίκους

Είναι, άρα, πολύ σημαντική η έγκαιρη αναγνώριση του προβλήματος και η άμεση παρέμβαση από ειδικούς οι οποίοι θα προσφέρουν εξατομικευμένη θεραπεία σύμφωνα με τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του κάθε εφήβου και το είδους της νόσου.

Ρούλα Σκουρογιάννη

Τα παραπάνω στοιχεία είναι μερικά από τα σημαντικά ευρήματα από την τελευταία Πανελλήνια έρευνα του 2022 του ΕΠΙΨΥ για τις Συμπεριφορές που Συνδέονται με την Υγεία των Έφηβων-Μαθητών (Έρευνα HBSC/WHO), όπως αυτά αποτυπώνονται στην ερευνητική αναφορά «Σωματικό βάρος, διατροφή και φυσική δραστηριότητα στους εφήβους στην Ελλάδα: Η Κατάσταση Σήμερα και Διαχρονικά».

Παγκόσμια Ημέρα Φυσικής Δραστηριότητας

Ειδικότερα, με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα Φυσικής Δραστηριότητας, στις 6 Απριλίου, το ΕΠΙΨΥ (Ερευνητικό Πανεπιστημιακό Ινστιτούτο Ψυχικής Υγείας, Νευροεπιστημών & Ιατρικής Ακριβείας «Κώστας Στεφανής») αναδεικνύει τα ευρήματα της έρευνας και επισημαίνει την ανάγκη για ανάληψη δράσης στην Ελλάδα.

Σχετικά με την έρευνα, αξίζει να αναφερθεί πως η Πανελλήνια έρευνα του ΕΠΙΨΥ για τις συμπεριφορές που συνδέονται με την υγεία των έφηβων-μαθητών εκπονείται από το 1998 ανά 4ετία ως το εθνικό σκέλος του διεθνούς ερευνητικού προγράμματος Health Behaviour in School-aged Children (www.hbsc.org), το οποίο τελεί υπό την αιγίδα του Π.Ο.Υ. Στην έρευνα του 2022, συμμετείχε πανελλήνιο αντιπροσωπευτικό δείγμα 6.250 μαθητών της ΣΤ΄ Δημοτικού, της Β΄ Γυμνασίου και της Α΄ Λυκείου. Οι μαθητές με γονική συναίνεση συμπλήρωσαν ανώνυμο ηλεκτρονικό ερωτηματολόγιο στο σχολείο. Η έρευνα χρηματοδοτήθηκε μερικώς από το Υπουργείο Υγείας.

Ανησυχητικά χαμηλά τα ποσοστά επαρκούς φυσικής δραστηριότητας

Σύμφωνα με τα στοιχεία της έρευνας, οι διαφορές μεταξύ των φύλων είναι ιδιαίτερα εμφανείς, καθώς σχεδόν υποδιπλάσιο ποσοστό κοριτσιών (9,5%) εμφανίζονται να κάνουν επαρκή φυσική δραστηριότητα σε σχέση με τα αγόρια (18,1%). Διαφορές παρατηρούνται και ως προς την ηλικία, με τους 15χρονους να καταγράφουν χαμηλότερα ποσοστά επαρκούς φυσικής δραστηριότητας (11,9%) από τους 11χρονους (16,3%).

Υψηλό ποσοστό σωματικά ανενεργών εφήβων

Ιδιαίτερα ανησυχητικό είναι το γεγονός ότι σχεδόν ένας στους τρεις εφήβους (30,4%) κατηγοριοποιείται ως σωματικά ανενεργός, κάνει, δηλαδή, λιγότερες από τρεις ημέρες την εβδομάδα επαρκή φυσική δραστηριότητα. Το ποσοστό της Ελλάδας σε αυτόν το δείκτη είναι υψηλότερο από το διεθνή μέσο όρο (24%) καταδεικνύοντας την ανάγκη για ενίσχυση των παρεμβάσεων για την προαγωγή της φυσικής δραστηριότητας στον πληθυσμό αυτόν. Τα κορίτσια (37,1%) είναι πιο πιθανό να είναι σωματικά ανενεργά σε σύγκριση με τα αγόρια (22,9%), ενώ η σωματική αδράνεια αυξάνεται με την ηλικία, φτάνοντας το 36,5% στους 15χρονους. Σημασία φαίνεται να έχει και το οικονομικό επίπεδο, καθώς οι έφηβοι από οικογένειες χαμηλότερου οικονομικού επιπέδου εμφανίζουν τα υψηλότερα ποσοστά σωματικής αδράνειας (41,0%).

Αύξηση της σωματικής αδράνειας και υψηλό ποσοστό καθιστικής ζωής

Παρά τη μείωση που είχε παρατηρηθεί το 2018, αυξημένο εμφανίστηκε το 2022 το ποσοστό των εφήβων 11-15 ετών που είναι σωματικά ανενεργοί. Παράλληλα, ένας στους τέσσερις εφήβους (24,1%) αναφέρει ότι περνά μεγάλο μέρος του ελεύθερου χρόνου του καθιστός ή ξαπλωμένος¾με τη συνήθεια αυτή να εντείνεται με την ηλικία, από 14,9% στους 11χρονους σε 30,1% στους 15χρονους. Επιπλέον, 6,4% των εφήβων αναφέρουν ότι στην περιοχή που ζουν δεν έχουν εύκολη πρόσβαση σε χώρους για άσκηση, με τους εφήβους από οικογένειες χαμηλότερου οικονομικού επιπέδου να πλήττονται περισσότερο.

Σύμφωνα με τον επικεφαλής της ερευνητικής ομάδας HBSC/WHO στο ΕΠΙΨΥ, Τάσο Φωτίου, «ήδη σημαντικά από μόνα τους, τα ευρήματα αυτά θα πρέπει να ιδωθούν σε συνδυασμό με τα αντίστοιχα για τη διατροφή, την παχυσαρκία, αλλά και τη αυξημένη χρήση των οθονών, καθώς οι συμπεριφορές αυτές τείνουν να συνυπάρχουν στους εφήβους και αθροιστικά επιβαρύνουν σημαντικά τη σωματική και την ψυχοκοινωνική τους υγεία».  

Η επίδραση της πανδημίας του COVID-19

Σύμφωνα με τις απαντήσεις των εφήβων, το 2022, οι περιορισμοί λόγω της πανδημίας του COVID-19 είχαν αρνητική επίδραση στη φυσική δραστηριότητα για το 41,2% εξ’ αυτών, ενώ μόνο το 24,4% ανέφεραν θετική επίδραση. Οι μεγαλύτεροι σε ηλικία έφηβοι ανέφεραν σε υψηλότερο ποσοστό ότι η φυσική τους δραστηριότητα επηρεάστηκε αρνητικά από την πανδημία.

Ανάγκη για επέκταση των παρεμβάσεων προαγωγής της φυσικής δραστηριότητας

Όπως αναφέρει η επιστημονική υπεύθυνη της έρευνας, Ομοτ. Καθηγήτρια Ιατρικής Σχολής ΕΚΠΑ, Άννα Κοκκέβη: «τα παραπάνω ευρήματα υπογραμμίζουν την ανάγκη για την υποστήριξη από την Πολιτεία και την άμεση εφαρμογή τεκμηριωμένα αποτελεσματικών παρεμβάσεων που ενθαρρύνουν τη φυσική δραστηριότητα στα παιδιά σχολικής ηλικίας, με έμφαση στους μεγαλύτερους εφήβους, στα κορίτσια και στους εφήβους από χαμηλότερα οικονομικά στρώματα. Απαραιτήτως σε αυτό εμπλέκονται τα σχολεία, οι κατά τόπους επαγγελματίες προαγωγής της υγείας και οι Δήμοι, μέσω της ενίσχυσης των αθλητικών προγραμμάτων, τη βελτίωση των υποδομών για ασφαλή φυσική δραστηριότητα και άθληση σε δημόσιους χώρους (π.χ., πεζοδρόμια, ποδηλατόδρομοι και επαρκής φωτισμός σε πάρκα) και την ευαισθητοποίηση των γονέων και της κοινότητας συνολικά».

H πλήρης ερευνητική αναφορά είναι διαθέσιμη στην ιστοσελίδα του ΕΠΙΨΥ στο σύνδεσμο https://www.epipsi.gr/images/Documents/HBSC/EPIPSI_2024_Adolescents_Body-Mass-Dietary-patterns-Physical-Activity.pdf

Γεωργία Κριεμπάρδη

Βασισμένη σε δεδομένα από 44 χώρες που συμμετείχαν στην πιο πρόσφατη (2022) έρευνα του διακρατικού προγράμματος Health Behaviour in School-aged Children, HBSC (η Ελλάδα συμμετέχει μέσω του Ερευνητικού Πανεπιστημιακού Ινστιτούτου Ψυχικής Υγείας, Νευροεπιστημών και Ιατρικής Ακριβείας «Κώστας Στεφανής-ΕΠΙΨΥ), η έκθεση καταδεικνύει την επικράτηση των ανθυγιεινών διατροφικών συνηθειών, του υψηλού επιπολασμού της υπερβαρότητας και της παχυσαρκίας, αλλά και των χαμηλών επιπέδων φυσικής δραστηριότητας και άσκησης στους εφήβους—παραγόντων που έχουν συνδεθεί με τον κίνδυνο ανάπτυξης μεταβολικού συνδρόμου, καρδιαγγειακών παθήσεων, διαβήτη και καρκίνου.

Στην Ελλάδα, το 28% των εφήβων ηλικίας 11, 13 και 15 ταξινομούνται βάσει του δείκτη μάζας σώματος ως υπέρβαροι ή παχύσαρκοι, ποσοστό σημαντικά υψηλότερο από το διεθνές (22%), και έχουν την 7η υψηλότερη θέση στην σχετική κατάταξη για όλες τις ηλικίες μαζί, και τη 2η υψηλότερη στους 15χρονους. Μάλιστα, όπως συμβαίνει και διεθνώς, το παραπάνω ποσοστό έχει αυξηθεί σημαντικά (κυρίως στα αγόρια) μετά το 2018 (25%), σηματοδοτώντας μια αναδυόμενη πρόκληση για τη δημόσια υγεία που προσκαλεί σε άμεση αντίδραση. Στον αντίποδα, το 4% των εφήβων στη χώρα μας (5% διεθνώς) φαίνεται να είναι ελλιποβαρείς. Αξιοσημείωτο είναι ότι περισσότεροι από ένας στους τέσσερις (28%) εφήβους στη χώρα μας (29% διεθνώς) αντιλαμβάνονται τον εαυτό τους ως «παχύ», με το ποσοστό αυτό να είναι σημαντικά υψηλότερο στα κορίτσια (33%, έναντι 22% στα αγόρια -όμοια τάση και διεθνώς).

Από τα ευρήματα αξίζει να αναφερθεί πως διεθνώς μόνο το 20% των εφήβων πληρούν τις συστάσεις του ΠΟΥ για τουλάχιστον 60 λεπτά καθημερινής μέτριας έως έντονης φυσικής δραστηριότητας (25% στα αγόρια και 15% στα κορίτσια). Στην Ελλάδα, το ποσοστό είναι σημαντικά χαμηλότερο (14%, 18% στα αγόρια και 10% στα κορίτσια), με τη χώρα μας κατατάσσεται 40η μεταξύ των 43 χωρών με δεδομένα σε αυτόν το δείκτη. Το ποσοστό επαρκούς φυσικής δραστηριότητας τείνει μάλιστα να μειώνεται όσο οι έφηβοι μεταβαίνουν ηλικιακά από τα 11 (ΣΤ Δημοτικού, 16%) στα 13 (Β Γυμνασίου, 13%) ή τα 15 (Α Λυκείου), με μόνο το 12% των 15χρονων να πληρούν τη σύσταση (16% διεθνώς).

Περίπου το 30% των εφήβων ηλικίας 11, 13 και 15 στην Ελλάδα θεωρούνται σωματικά ανενεργοί (αναφέρουν μέτρια-έως-έντονη φυσική δραστηριότητα διάρκειας ≥60’ το πολύ 2 ημέρες την εβδομάδα), με το ποσοστό αυτό να αυξάνεται σημαντικά με την ηλικία. Είναι δε αξιοσημείωτο ότι η αναλογία των σωματικά ανενεργών εφήβων είναι στη χώρα μας μεγαλύτερη εκείνης των περισσοτέρων χωρών που συμμετέχουν στην έρευνα (24%), ενώ -όπως συμβαίνει και αλλού στον κόσμο- είναι επιπλέον σημαντικά μεγαλύτερη και μεταξύ των εφήβων που ζουν σε οικογένειες από αναλογικά χαμηλότερο οικονομικό επίπεδο. Επιπλέον, το ποσοστό των εφήβων στην Ελλάδα που ταξινομούνται ως σωματικά ανενεργοί είναι σημαντικά αυξημένο σήμερα (30%) συγκριτικά με το 2018 (24%), ιδιαίτερα στα κορίτσια—ενδεικτικό σημαντικών μεταβολών στον τρόπο με τον οποίο μια σημαντική μερίδα των εφήβων πλέον μετακινείται ή αξιοποιεί τον ελεύθερό τους χρόνο.

Από την έρευνα προκύπτει ότι μόνο το 38% των εφήβων διεθνώς καταναλώνουν φρούτα ή/και λαχανικά καθημερινά, με το αντίστοιχο ποσοστό να είναι σημαντικά χαμηλότερο (30%) στη χώρα μας (4η χαμηλότερη θέση στη σχετική κατάταξη). Επίσης, μόνο οι δύο στους 5 (41%) εφήβους στην Ελλάδα ξεκινούν το πρωί για το σχολείο έχοντας φάει πρωινό – ποσοστό και πάλι χαμηλότερο συγκριτικά με το διεθνή μέσο όρο (51%). Μάλιστα, όπως συμβαίνει και διεθνώς, το ποσοστό των εφήβων στην Ελλάδα που τρώνε πρωινό τις καθημερινές έχει μειωθεί σημαντικά το 2022 συγκριτικά με το 2018 (48%), εγείροντας ανησυχίες σχετικά με τις πιθανές επιπτώσεις στα επίπεδα ενέργειας και συγκέντρωσης αλλά και την ποιότητα της διατροφής των εφήβων, γενικότερα. Στα ενθαρρυντικά είναι ότι σημαντικά χαμηλότερα ποσοστά εφήβων στη χώρα μας αναφέρουν ότι καταναλώνουν καθημερινά γλυκά, σοκολάτες, κλπ. (18% έναντι 25% διεθνώς) ή αναψυκτικά που περιέχουν ζάχαρη (6% έναντι 15% διεθνώς), στοιχείο που ενδεχομένως δείχνει ευαισθητοποίηση σχετικά με τις επιβλαβείς επιπτώσεις της υπερβολικής κατανάλωσης ζάχαρης στην υγεία, ανεξαρτήτως κοινωνικοοικονομικού επιπέδου (αντίθετα, διεθνώς, τα δύο ποσοστά διαφέρουν μεταξύ των κοινωνικοοικονομικών επιπέδων).

• Τα παραπάνω στοιχεία ερμηνεύει στο libre ο Τάσος Φωτίου, επικεφαλής της ερευνητικής ομάδας HBSC-Greece (Ελληνικό σκέλος του διεθνούς ερευνητικού προγράμματος Health Behaviour in School-aged Children, HBSC/WHO, το οποίο διενεργείται υπό την αιγίδα και τη συνεργασία του Π.Ο.Υ. ), στο Ερευνητικό Πανεπιστημιακό Ινστιτούτο Ψυχικής Υγείας, Νευροεπιστημών και Ιατρικής Ακριβείας «ΚΩΣΤΑΣ ΣΤΕΦΑΝΗΣ» (ΕΠΙΨΥ).

Μάλιστα, όπως επισημαίνει από την αρχή της συζήτησής μας, «είναι χειρότερα τα πράγματα συγκριτικά με την προηγουμένη τετραετία, που έχουμε δεδομένα. Παρατηρούμε συγκριτικά αυξημένη αδράνεια, μειωμένη κατανάλωση φρούτων και λαχανικών και σε πτώση τη συνήθεια λήψης πρωινού».

«Τα πάντα ξεκινούν από το οικογενειακό πλαίσιο. Οι συμπεριφορές , οι επιλογές των εφήβων καθορίζονται από το πλαίσιο που θέτει η οικογένεια» τονίζει ο κ. Φωτίου κι εξηγεί: «Αν, για παράδειγμα, οι γονείς δεν έχουν ξεκάθαρο το πλαίσιο για τη λήψη πρωινού, αν το πρωινό δεν είναι στο τραπέζι, δεν είναι ο έφηβος που προκαλεί τη συμπεριφορά του αυτή αλλά το πλαίσιο που του την επιτρέπει. Αντίστοιχα και με τη φυσική δραστηριότητα. Οι έφηβοι έχουν διεκδικήσει μεγαλύτερη αυτονομία στον χρόνο τους, και πολύ καλώς. Αλλά, από τη μία οι γονείς μπορεί να αδιαφορούν (ή να επιτρέπουν με την καλή έννοια) για το πόσο πολύ μπορεί να είναι μπροστά από μία οθόνη το παιδί, ενώ θα μπορούσε να αθλείται, να παίζει έξω, από την άλλη τα παιδιά λογοδοτούν λιγότερο για το τι κάνουν στον ελεύθερό τους χρόνο, και απλά ο χρόνος που ξοδεύεται περιλαμβάνει λιγότερο έντονη φυσική δραστηριότητα, παιχνίδι έξω ή σωματική άσκηση και λιγότερο ποιοτική διατροφή».

Από το πλαίσιο δε θα μπορούσε να είναι εκτός και ο οικονομικός παράγοντας μέσα σε μία βαθιά κρίση που περνά η κοινωνία. Ο οικονομικός παράγοντας παίζει ρόλο στη διαμόρφωση αυτών των συνηθειών, αλλά ως έναν βαθμό. Όπως εξηγεί ο κ. Φωτίου «το αν ένα παιδί -ανεξαρτήτως του οικονομικού επιπέδου της οικογένειας- θα βρει κάτι πάνω στο τραπέζι ως πρωινό για να το καταναλώσει δεν έχει να κάνει με το οικονομικό επίπεδο. Αυτό που έχει να κάνει με το οικονομικό επίπεδο είναι η ποιότητα αυτού που βρίσκεται πάνω στο τραπέζι. Άλλο να βρει έναν φρεσκοστυμμένο χυμό από πορτοκάλια, άλλο έναν έτοιμο με ζάχαρη και συντηρητικά. Μια οικογένεια που δυσκολεύεται να καλύψει τις πάγιες ανάγκες εννοείται ότι θα περιορίσει από τρόφιμα, τα όποια λόγω της ποιότητας τους κοστίζουν παραπάνω. Ένας γονιός από μια μειονεκτούσα οικονομική κατάσταση, στο ράφι, θα επιλέξει το φθηνότερο προϊόν, το όποιο συνήθως συνοδεύεται από χαμηλής ποιότητας υλικά».

Ωστόσο, «στη βάση της ποιότητας της διατροφής είναι η διατροφική γνώση, διατροφική εγγραμματοσύνη», υπογραμμίζει ο ίδιος κι εξηγεί: «Ακόμα κι ένας γονιός που δυσκολεύεται οικονομικά, αν έχει ένα στοιχειώδες επίπεδο διατροφικής γνώσης και αυτό με έναν τρόπο το περάσει στο νοικοκυριό, το παιδί θα μεγαλώσει με μια καλύτερη βάση… Υπάρχουν και τα λιγότερο ακριβά φρούτα που είναι μια χαρά υγιεινά. Χρειάζεται η δεξιότητα των γονιών να περάσουν αύτη την εγγραμματοσύνη στα παιδιά τους. Το ίδιο και σε ότι αφορά τη σωματική άσκηση.

Το οικονομικό παίζει ρολό σε αυτό το κομμάτι -από την εγγραφή σε έναν αθλητικό σύλλογο, μέχρι τον αθλητικό εξοπλισμό που απαιτείται, ακόμα και το κόστος των μετακινήσεων για να πάει και να γυρίσει από μια αθλητική δραστηριότητα το παιδί. Όταν δεν υπάρχει αυτή η δυνατότητα για οργανωμένη σωματική άσκηση, το επόμενο που θέλουμε είναι να υπάρχει κοντά στην περιοχή ένας ελεύθερος χώρος, μια πλατεία, αθλητικά δημοτικά κέντρα που να προσκαλούν με τις εγκαταστάσεις τους και χωρίς χρέωση τα παιδιά για ελεύθερο παιχνίδι, ελεύθερη άσκηση. Επίσης, σημαντικό και ανέξοδο είναι η πρόσβαση στο σχολείο να μπορεί να γίνει με τα πόδια και σε ασφαλείς δρόμους, ώστε το παιδί το έλλειμμα της σωματικής άσκηση να το αντισταθμίζει μέσω αυτής της διαδρομής».

Καταλήγοντας θα πει πως «φυσικά υπάρχει θέμα ανισοτήτων», δεδομένου ότι ο οικονομικός παράγοντας παίζει ρόλο στη διαμόρφωση των παραπάνω συνηθειών μας, αλλά «θα επιστρέψω και θα επιμείνω στο βασικό στοιχείο: αν μια οικογένεια θέλει και έχει τη στοιχειώδη βάση στη διατροφική εγγραμματοσύνη, και με οικονομικά ανεκτούς τρόπους μπορεί να ενθαρρύνει τα παιδιά να κάνουν σωματική άσκηση και υγιεινή διατροφή».

Σε δηλώσεις του την Τετάρτη (24/05) ο επίτροπος Αστυνομίας και Εγκληματικότητας της Νότιας Ουαλίας, μετέφερε τη διαβεβαίωση της αστυνομίας ότι οι νεαροί δεν καταδιώκονταν. Άφησε, ωστόσο, ανοιχτό το ενδεχόμενο, λίγο πριν χάσουν τη ζωή τους, να είχε υπάρξει καταδίωξη. «Υπήρχαν διαδεδομένες φήμες για καταδίωξη από την αστυνομία, αλλά αυτό δεν ίσχυε», ανέφερε ο ίδιος την Τρίτη.

Τα δύο παιδιά σκοτώθηκαν λίγο μετά τις 18:00 τη Δευτέρα, στο Έλαϊ. Όπως φαίνεται στο υλικό από κάμερες κλειστού κυκλώματος, ένα βαν της αστυνομίας ακολουθεί το ηλεκτρικό ποδήλατο των παιδιών περίπου ένα χιλιόμετρο από το σημείο του δυστυχήματος λίγα λεπτά πριν σκοτωθούν.

Επεισόδια μετά το περιστατικό

Η αστυνομία της Νότιας Ουαλίας, μετά την κυκλοφορία του υλικού, δήλωσε ότι «μελετούσε το βίντεο» και τα δεδομένα παρακολούθησης των αστυνομικών οχημάτων. «Δεν υπήρχαν αστυνομικά οχήματα στην οδό Σνόουντεν» (όπου έγινε το δυστύχημα), συμπλήρωσε.

Όπως ισχυρίστηκε, ακόμα, ο επίτροπος, το υλικό από τις κάμερες ασφαλείας τραβήχτηκε πέντε λεπτά πριν συμβεί το δυστύχημα. «Δεν υπήρχε κανένα αστυνομικό όχημα στο δρόμο όπου συνέβη το δυστύχημα. Υπήρχε ένα βαν της αστυνομίας σε έναν άλλο δρόμο και η αστυνομία κλήθηκε γρήγορα στο ατύχημα και πραγματοποίησε ΚΑΡΠΑ», είπε.

Μετά το δυστύχημα, στο Ελάϊ, συγκεντρώθηκαν περίπου 100 – 150 άτομα. Λίγο αργότερα ξέσπασαν τα επεισόδια, κατά τη διάρκεια των οποίων, 15 αστυνομικοί τραυματίστηκαν.

Από αυτούς, 11 μεταφέρθηκαν στο νοσοκομείο. Για το θέμα τοποθετήθηκε και ο εκπρόσωπος του Βρετανού πρωθυπουργού Ρίσι Σουνάκ, κάνοντας λόγο για κάτι «τρομακτικό και εντελώς απαράδεκτο» περιστατικό.