Ο ύπνος δεν αποτελεί μια ενιαία κατάσταση, αλλά έναν κύκλο που εξελίσσεται και επαναλαμβάνεται στη διάρκεια της νύχτας, με δύο βασικά στάδια.

Το πρώτο στάδιο είναι ο μη-REM ύπνος (non-REM sleep). Αυτό χωρίζεται σε τρεις φάσεις: από πολύ ελαφρύ ύπνο στην αρχή, μέχρι τη βαθύτερη και πιο αργή μορφή ύπνου στην τρίτη φάση.

Το δεύτερο στάδιο είναι ο REM ύπνος (Rapid Eye Movement), που συνήθως εμφανίζεται 80-100 λεπτά αφού αποκοιμηθείτε. Για να διαχωρίσουν αυτά τα δύο στάδια, οι επιστήμονες μετρούν το μέγεθος και την ταχύτητα των ηλεκτρικών κυμάτων στον εγκέφαλο, τα λεγόμενα εγκεφαλικά κύματα. Κατά τη διάρκεια του REM ύπνου, τα κύματα αυτά γίνονται πιο έντονα, κάτι που ίσως εξηγεί γιατί βλέπουμε περισσότερα όνειρα σε αυτή τη φάση.

Αφού ολοκληρωθεί ο πρώτος κύκλος μη-REM και REM ύπνου, η διαδικασία επαναλαμβάνεται σε κύκλους διάρκειας περίπου 90 λεπτών ο καθένας.

Τι ισχύει για τους «βαθείς» κοιμώμενους;

Κατά τη διάρκεια του ύπνου, μπορεί να φαίνεστε ανεπηρέαστοι από το περιβάλλον. Ωστόσο, ο εγκέφαλός σας δεν απενεργοποιείται εντελώς· περνά σε μια κατάσταση «αναμονής», ώστε να παρακολουθεί το περιβάλλον και να επιτρέπει τη διέλευση συγκεκριμένων πληροφοριών. Αυτή η διαδικασία λέγεται αισθητηριακή πύλη.

Γι’ αυτό ενδέχεται να ξυπνάτε όταν ακούσετε το όνομά σας, μια οικεία φωνή ή το κλάμα ενός μωρού. Αυτοί οι ήχοι προκαλούν ισχυρότερη εγκεφαλική απόκριση σε σχέση με άλλους συνηθισμένους θορύβους.

Στο δεύτερο στάδιο του μη-REM ύπνου, ο εγκέφαλος διατηρεί αυτή την κατάσταση αναμονής χάρη σε δύο τύπους εγκεφαλικών κυμάτων: τις υπνικές άτρακτους, που είναι σύντομες εκρήξεις ηλεκτρικής δραστηριότητας και μειώνουν την επεξεργασία εξωτερικών ερεθισμάτων, και τα K-complexes, που επίσης βοηθούν στο να παραμένει ο ύπνος βαθύς.

Η βαθύτερη φάση του ύπνου παρατηρείται στην τρίτη φάση του μη-REM ύπνου, όταν ο εγκέφαλος είναι λιγότερο ευαίσθητος στο περιβάλλον. Ωστόσο, η ευκολία αφύπνισης αλλάζει καθώς εξελίσσεται ο κύκλος του ύπνου. Αυτό σημαίνει πως δεν είναι επιστημονικά ακριβές ότι κάποιος είναι «βαθύς κοιμώμενος» όλη τη νύχτα.

Παράγοντες που επηρεάζουν το βάθος του ύπνου

Γενετικοί παράγοντες: Ορισμένα γονίδια μπορεί να επηρεάζουν τον τρόπο που κοιμόμαστε. Ένα παράδειγμα είναι μια κοινή παραλλαγή του γονιδίου adenosine deaminase, που σχετίζεται με την απομάκρυνση της αδενοσίνης από τον εγκέφαλο. Η αδενοσίνη συσσωρεύεται κατά τη διάρκεια της ημέρας και προκαλεί υπνηλία. Όσοι διαθέτουν αυτή τη γενετική παραλλαγή συνήθως απολαμβάνουν μεγαλύτερες περιόδους βαθύ μη-REM ύπνου και ξυπνούν λιγότερο συχνά μέσα στη νύχτα.

Έρευνες δείχνουν επίσης ότι όσοι έχουν περισσότερες υπνικές άτρακτους τείνουν να έχουν καλύτερη ποιότητα ύπνου. Μια μελέτη του 2010 διαπίστωσε πως άτομα με αυξημένο αριθμό υπνικών ατράκτων είχαν λιγότερες πιθανότητες να ξυπνήσουν λόγω θορύβου την επόμενη νύχτα. Ταυτόχρονα, μελέτες σε δίδυμους δείχνουν ότι οι υπνικές άτρακτοι κληρονομούνται σε μεγάλο βαθμό.

Στρες: Για κάποιους ανθρώπους, το στρες επηρεάζει σημαντικά τον ύπνο τους—μια ιδιότητα γνωστή ως «αντιδραστικότητα στον ύπνο». Σε αυτούς, μια αγχωτική μέρα μπορεί να οδηγήσει σε έντονες σκέψεις και δυσκολία στο να αποκοιμηθούν ή να παραμείνουν κοιμισμένοι. Επίσης ενδέχεται να εμφανίσουν αυξημένα επίπεδα κορτιζόλης, της ορμόνης του στρες, κατά τη διάρκεια της νύχτας.

Σύγχρονες έρευνες δείχνουν πως η αντιδραστικότητα στον ύπνο αποτελεί έναν από τους ισχυρότερους προγνωστικούς δείκτες για την αϋπνία, δηλαδή τη χρόνια δυσκολία στον ύπνο.

Φως: Η έκθεση σε φως μπορεί επίσης να επηρεάσει την ποιότητα του ύπνου. Μια μελέτη του 2013 συνέκρινε νέους ενήλικες που κοιμήθηκαν είτε με είτε χωρίς φωτιστικό δίπλα στο κρεβάτι τους. Όσοι εκτέθηκαν στο φως είχαν λιγότερο βαθύ ύπνο και περισσότερα διαστήματα αφύπνισης μέσα στη νύχτα, ενώ παρήγαγαν και λιγότερες υπνικές άτρακτους.

Άλλες έρευνες δείχνουν ότι η νυχτερινή έκθεση στο φως μπορεί επίσης να καθυστερήσει το βιολογικό ρολόι του σώματος, δυσκολεύοντας τον φυσιολογικό ύπνο κατά τις βραδινές ώρες.

Άλλα ιατρικά προβλήματα: Άτομα με συγκεκριμένες παθήσεις μπορεί να αντιμετωπίζουν δυσκολίες στον ύπνο. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η υπνική άπνοια, όπου οι αεραγωγοί μπλοκάρονται εν μέρει ή πλήρως κατά τον ύπνο. Οι πάσχοντες ξυπνούν συχνότερα και περνούν περισσότερο χρόνο στον ελαφρύ μη-REM ύπνο—ωστόσο ειδικές θεραπείες μπορούν να βελτιώσουν σημαντικά την ποιότητα του ύπνου τους.

Ο πόνος από άλλες παθήσεις όπως η endometriosis και το σύνδρομο ευερέθιστου εντέρου συχνά επιδεινώνεται τη νύχτα και περιορίζει τον βαθύ ύπνο σύμφωνα με τις έρευνες.

Πολλοί παράγοντες διαμορφώνουν πόσο ποιοτικό είναι το κάθε μας βράδυ στον ύπνο—γι’ αυτό κανείς δεν είναι πραγματικά «βαθύς κοιμώμενος» όλη τη νύχτα. Εάν όμως θέλετε καλύτερο βραδινό ύπνο, ξεκινήστε δημιουργώντας ένα σκοτεινό, ήσυχο και απαλλαγμένο από στρες περιβάλλον.

Πηγή: popsci.com

Για τον αυτισμό, τα συμπτώματα που θα πρέπει να ανησυχήσουν τους γονείς αλλά και για τις δομές που πρέπει να απευθυνθούν, εξηγεί η Αλεξία Κατσούλη, νοσηλεύτρια Ψυχικής Υγείας, ψυχολόγος -εγκληματολόγος MSc, γενική γραμματέας ΔΣ AMΚΕ «ΕΡΕΙΣΜΑ, ΨΥΧΙΚΗ YΓΕΙΑ ΚΑΙ ΨΥΧΙΑΤΡΟΔΙΚΑΣΤΙΚΗ»-Οικοτροφείο Α4«ΕΡΕΙΣΜΑ ΑΤΤΙΚΗΣ 1». Το Οικοτροφείο, φιλοξενεί ενήλικες άνω των 18 ετών με διαταραχές αυτιστικού φάσματος μετρίου βαθμού.

«Ο αυτισμός είναι μια πολύ σοβαρή νευροαναπτυξιακή διαταραχή, κατά την οποία ο εγκέφαλος αναπτύσσεται και λειτουργεί διαφορετικά, χωρίς να είναι απόλυτα κατανοητοί οι λόγοι που εμφανίζεται», όπως εξηγεί. «Αναμφισβήτητα όμως, η επιστημονική κοινότητα έχει εντοπίσει γενετικούς και γονιδιακούς παράγοντες, ενός ή και των δύο γονέων, που σε συνδυασμό με περιβαλλοντικούς είναι να δυνατό να επηρεάσουν την ανάπτυξη του εγκεφάλου στην πρώιμη ανάπτυξή του και ευθύνονται για τον κίνδυνο εμφάνισης αυτισμού. Οι παράγοντες αυτοί δεν είναι όλοι σαφείς, αλλά μπορεί να αφορούν χρωμοσωμικές ανωμαλίες, τοξικές γενετικές παραλλαγές, προχωρημένη ηλικία των γονέων κατά τη σύλληψη, έκθεση της μητέρας στην κύηση σε τοξικό περιβάλλον ή αλκοόλ, ανεπάρκεια λήψης βιταμινών στην κύηση, λοιμώξεις κατά την κύηση, οργανικά προβλήματα εμβρύου κατά την κύηση», αναφέρει η κ. Κατσούλη.

Τα πρώτα «σημάδια». Ο αυτισμός είναι μη αναστρέψιμη και προς το παρόν δια βίου διαταραχή και μπορεί να γίνει αντιληπτή ακόμη και από 14 μηνών, αλλά η επίσημη διάγνωση μπορεί να ακολουθήσει λίγο αργότερα. «Οι γονείς και ο παιδίατρος είναι συνήθως εκείνοι που παρατηρούν τα πρώτα “σημάδια”, όπως: έλλειψη ανταπόκρισης σε ερέθισμα, πλήρης απουσία ή περιορισμός βλεμματικής επαφής, καθυστέρηση ομιλίας, απουσία απαντητικού χαμόγελου, απουσία ενδιαφέροντος για άλλα παιδιά, ασυνήθιστη προσκόλληση σε λεπτομέρεια παιχνιδιού, μεγάλη επιμονή σε ρουτίνες, επαναλαμβανόμενες στερεοτυπικές κινήσεις (όπως φτερουγίσματα χεριών). Μεγαλώνοντας, παρουσιάζεται μειωμένη κοινωνική αλληλεπίδραση σε σύγκριση με άλλα παιδιά, διαφορετικός τρόπος επικοινωνίας, διαφορετική επεξεργασία των αισθητηριακών ερεθισμάτων και ανταπόκρισης σε αυτά. Πολλές φορές συνυπάρχει νοητική υστέρηση, ιατρικά σύνδρομα (όπως γαστρεντερικές διαταραχές) ή και άλλες αναπηρίες (όπως δυσκολία συντονισμού κινήσεων)», σημειώνει η κ. . Κατσούλη.

Τι είναι το «αυτιστικό φάσμα»: Πολλά άτομα με αυτισμό διαφέρουν – άλλες μορφές είναι πιο δύσκολες, άλλες πιο ήπιες και άλλες φανερώνουν εξαιρετικές ικανότητες του ατόμου, γι’ αυτό και αναφερόμαστε σε «αυτιστικό φάσμα», ανάλογα με τον βαθμό δυσκολίας στη λεκτική και μη λεκτική επικοινωνία, τον βαθμό κοινωνικής αλληλεπίδρασης, τον βαθμό λειτουργικότητας, προσθέτει η Αλεξία Κατσούλη. «Αυτό σημαίνει ότι μπορεί να διαφέρουν μεταξύ τους στις δεξιότητες καθημερινής ζωής, στη ρύθμιση συναισθημάτων και συμπεριφοράς, άλλα να παρουσιάζονται με μεμονωμένες “ξεχωριστές” ικανότητες, ενώ άλλα να έχουν την ανάγκη διαρκούς υποστήριξης λόγω σοβαρής αναπηρίας ή και περιορισμένης επικοινωνίας, να εμφανίζουν διεγερτική ή και αυτοκαταστροφική συμπεριφορά».

Πώς γίνεται η διάγνωση του αυτισμού; Η διάγνωση του αυτισμού τίθεται από παιδοψυχίατρους, παιδίατρους-αναπτυξιολόγους, από παιδονευρολόγους αλλά και από ψυχίατρους σε περιπτώσεις άνω των 18 ετών και πραγματοποιείται σε Κοινοτικά Κέντρα Ψυχικής Υγείας Παιδιών και Εφήβων (Ιατροπαιδαγωγικά), σε Ειδικές Μονάδες Αυτισμού Παιδοψυχιατρικής ή Ψυχιατρικής Κλινικής Νοσοκομείου, σε Ιατρεία Αναπτυξιακής Παιδιατρικής σε Παιδιατρικά και Γενικά Νοσοκομεία ή σε Ιδιωτικά Κέντρα Ειδικών Θεραπειών.

Σύμφωνα με την κ. Κατσούλη, δεν υπάρχει κάποιο καθιερωμένο διαγνωστικό εργαλείο για τον αυτισμό, ούτε και θεραπεία εξάλειψής του, αλλά υπάρχουν δοκιμασίες αξιολόγησης μέσω παρατήρησης ή συνέντευξης (όπως το ADOS-2, CARS), ωφέλιμες για υπόδειξη πιθανοτήτων αυτισμού. «Ακόμη πιο ωφέλιμο είναι να αναζητούνται δυσχέρειες του παιδιού και να αξιολογείται η συνολική του εικόνα στον παιδικό σταθμό, το σπίτι ή το σχολείο. Η πρώιμη διάγνωση, έγκαιρες παρεμβάσεις και το συνεχές της εξατομικευμένης ποιοτικής φροντίδας αυτών των ατόμων, με ειδικής παιδαγωγικής θεραπευτικό πρόγραμμα, με κατάλληλες εκπαιδευτικές, εργοθεραπευτικές και ψυχοκοινωνικές προσεγγίσεις είναι δυνατό να βελτιώνουν δεξιότητες και λειτουργικότητα και να τα οδηγούν σε μια όσο το δυνατό μεγαλύτερη αυτονομία και αξιοπρεπή διαβίωση. ‘Αλλωστε οι ανάγκες διαφοροποιούνται σε κάθε φάση της ζωής και γι’ αυτό είναι αναγκαία και πολύτιμη κάθε διεπιστημονική συνεργασία με τους γονείς, ώστε η μετάβαση να γίνεται όσο το δυνατό πιο ήπια, σε εξατομικευμένο πλαίσιο».

Τα παιδιά δικαιούνται θεραπείες ειδικής αγωγής (π.χ. λογοθεραπεία, εργοθεραπεία, συμβουλευτική γονέων), οι οποίες συνταγογραφούνται ετησίως. Την αποκλειστική αρμοδιότητα για να εισηγηθεί ένας φορέας το κατάλληλο εκπαιδευτικό εξατομικευμένο πλαίσιο υποστήριξης και φοίτησης (παράλληλη στήριξη ή φοίτηση σε Τμήμα Ένταξης σε σχολική μονάδα Γενικής Εκπαίδευσης ή Ειδικής Αγωγής) είναι τα Κέντρα Διεπιστημονικής Αξιολόγησης, Συμβουλευτικής και Υποστήριξης (ΚΕ.Δ.Α.Σ.Υ.). Παράλληλα, πέρα από κάθε διάγνωση, οι Κοινωνικές Υπηρεσίες των Δήμων ή Δημοσίων Νοσοκομείων συνεργάζονται με υγειονομικές περιφέρειες προκειμένου να διασυνδέουν οικογένειες και κρατικές δομές φιλοξενίας, όπως Κέντρα Ημέρας, Οικοτροφεία, Ξενώνες, σε περιπτώσεις που οικογένειες αδυνατούν να στηρίξουν το παιδί τους. «Η ύπαρξη αυτών των κρατικών δομών κρίνεται απαραίτητη», τονίζει η κ. Κατσούλη.

Δυσκολίες στην καθημερινότητα: Κάθε οικογένεια και τα μέλη της, όπως λέει η κ. Κατσούλη, βιώνουν αδιάκοπα πολύ σοβαρά ζητήματα, όταν μεγαλώνουν ένα παιδί με αυτισμό – κοινωνικά, οικονομικά, πρακτικά, σχολικά, εκπαιδευτικά, με ασίγαστη προσπάθεια και με τεράστια ψυχοσυναισθηματική πίεση. «Οι δυσκολίες στον αυτισμό παραμένουν σιωπηλές, όμως η ζωή στον αυτισμό δεν είναι μόνο μια δύσκολη ιστορία, αλλά μια ιστορία πολλών δυνατοτήτων – αρκεί να τη δημιουργήσουμε μέσα από πράξεις αποδοχής κάθε νευροδιαφορετικότητας και νευροτυπικότητας, μέσα από πράξεις περιορισμού του στίγματος».