Για πολλούς ασθενείς, τα πρώτα σημάδια της νόσου δεν είναι τα «ξεκάθαρα» και κλασικά προειδοποιητικά σημάδια, όπως η ψηλαφητή μάζα ή η αιμορραγία. Αντίθετα, ο καρκίνος συχνά «κρύβεται» πίσω από άτυπες και μη ειδικές ενοχλήσεις που θα μπορούσαν να αποδοθούν σε πλήθος καλοήθων ή απλών καταστάσεων.

Αυτά τα «αόρατα» ή μη ειδικά συμπτώματα, όπως η ανεξήγητη και επίμονη κόπωση, η απώλεια βάρους χωρίς προφανή αιτία, η απώλεια όρεξης ή οι ασαφείς, χρόνιοι πόνοι, θέτουν τον ιατρό πρωτοβάθμιας φροντίδας μπροστά σε ένα μεγάλο διαγνωστικό δίλημμα: Πότε μια ασαφής ενόχληση κρύβει μια σοβαρή νόσο, όπως ο καρκίνος, και πότε απαιτείται άμεση και εκτεταμένη διερεύνηση;

Σε αυτό το κρίσιμο διαγνωστικό κενό έρχεται να απαντήσει το πρόγραμμα SCAN (Suspected CANcer Pathway), μια πρωτοβουλία που εφαρμόστηκε πιλοτικά στην Οξφόρδη της Αγγλίας. Η Καθηγήτρια Θεραπευτικής – Επιδημιολογίας – Προληπτικής Ιατρικής, Παθολόγος (Θεραπευτική Κλινική Ιατρικής Σχολής ΕΚΠΑ, Νοσοκομείο Αλεξάνδρα) Θεοδώρα Ψαλτοπούλου και η Αλεξάνδρα Σταυροπούλου (Βιολόγος) συνοψίζουν τα σημαντικότερα δεδομένα από μία πρόσφατη μελέτη που περιγράφει τα αποτελέσματα της λειτουργίας του.

Τι είναι το Πρόγραμμα SCAN (Suspected CANcer Pathway);

Το SCAN αποτελεί μια «ταχεία διαγνωστική διαδρομή» (Rapid Diagnostic Pathway) που σχεδιάστηκε ειδικά για ασθενείς με μη ειδικά συμπτώματα που μπορεί να παραπέμπουν σε καρκίνο. Το πρόγραμμα ξεκίνησε πιλοτικά το 2017 και, λόγω της επιτυχίας του, εντάχθηκε στη βασική παροχή υπηρεσιών υγείας στην περιοχή της Οξφόρδης από το 2020.

Κριτήρια και Διαδικασία Διερεύνησης

Το σύστημα ενεργοποιείται με παραπομπή από τον γενικό γιατρό, εφόσον πληρούνται δύο βασικές προϋποθέσεις:

1.      Ο ασθενής είναι άνω των 40 ετών.

2.      Ο ασθενής δεν πληροί τα κριτήρια για άλλες, πιο εξειδικευμένες διαγνωστικές διαδρομές (π.χ. εμφανής αιμορραγία, ψηλαφητός όγκος).

Η διαγνωστική διαδικασία είναι ολοκληρωμένη και περιλαμβάνει:

·         Απεικονιστικός Έλεγχος: Αξονική Τομογραφία (ΑΤ) Θώρακα, Κοιλίας και Λεκάνης.

·         Εργαστηριακός Έλεγχος: Μια εκτεταμένη σειρά αιματολογικών εξετάσεων και τεστ κοπράνων.

·         Βιοτράπεζα: Οι ασθενείς έχουν τη δυνατότητα να συνεισφέρουν δείγματα σε ειδική βιοτράπεζα για τη διεξαγωγή μελλοντικής έρευνας.

Τα αποτελέσματα έξι χρόνων λειτουργίας (2017–2023)

Μια πρόσφατη μελέτη που δημοσιεύτηκε στο έγκριτο περιοδικό Lancet Primary Care ανέλυσε τα αποτελέσματα των πρώτων έξι ετών του προγράμματος.

Στοιχεία συμμετεχόντων

·         Στο διάστημα 2017-2023, παραπέμφθηκαν συνολικά 4.823 ασθενείς.

·         Η πλειονότητα ήταν γυναίκες (56,8%).

·         Η μέση ηλικία των ασθενών ήταν σχεδόν 70 έτη.

·         Το 89% των συμμετεχόντων προερχόταν από λευκό πληθυσμό, γεγονός που αντανακλά τη δημογραφική σύνθεση της περιοχής.

Ποιοι τύποι καρκίνου εντοπίστηκαν συχνότερα

Οι συχνότεροι καρκίνοι που διαγνώστηκαν μέσω του SCAN ήταν:

·         Πνεύμονα

·         Παγκρέατος

·         Παχέος Εντέρου

·         Μαστού

·         Λεμφώματα

Αυτοί οι τύποι καρκίνου είναι γνωστό ότι συχνά εκδηλώνονται με ασαφή συμπτώματα, γεγονός που τους καθιστά ευάλωτους σε καθυστερημένη διάγνωση.

Κλινική διαίσθηση, πρώιμη διάγνωση και προκλήσεις

Η αξία της κλινικής διαίσθησης

Η μελέτη έδειξε ότι η αξία του προγράμματος ξεπερνά τον απλό αλγόριθμο. Η «διαίσθηση» του γιατρού (το λεγόμενο “gut feeling”) αναδείχθηκε ως ένας από τους ισχυρότερους δείκτες που τελικά σχετίζονταν με τη διάγνωση καρκίνου. Επιπλέον, ιδιαίτερη βαρύτητα είχαν και «ανεξήγητα εργαστηριακά αποτελέσματα», όπως:

·         Χαμηλή αιμοσφαιρίνη.

·         Αυξημένοι δείκτες φλεγμονής.

·         Το αιματολογικό τεστ CA125, το οποίο είχε θετική προγνωστική αξία σχεδόν 30% για καρκίνο, συνδεόμενο κυρίως με καρκίνους του παγκρέατος και του πνεύμονα.

Η μάχη για την πρώιμη διάγνωση

Παρά την ταχεία διαδρομή του SCAN, η μελέτη ανέδειξε ότι η μάχη για την πρώιμη διάγνωση παραμένει. Η πλειονότητα των καρκίνων εξακολουθεί να ανιχνεύεται σε προχωρημένα στάδια:

·         Σχεδόν οι μισοί ασθενείς διαγνώστηκαν σε Στάδιο IV.

·         Μόνο το 18% εντοπίστηκε σε πρώιμο στάδιο.

Παρόλα αυτά, περίπου ένας στους τρεις ασθενείς που διαγνώστηκαν με καρκίνο μπόρεσε να λάβει θεραπεία με σκοπό την ίαση, κυρίως με χημειοθεραπεία ή χειρουργική επέμβαση.

Άλλες παθήσεις και προκλήσεις

Εκτός από τον καρκίνο, το SCAN αποκάλυψε και άλλες παθήσεις που εξηγούσαν τα ασαφή συμπτώματα των ασθενών, όπως γαστρίτιδα, πέτρες στη χολή, αναιμία, αυτοάνοσα νοσήματα και λοιμώξεις.

Η εφαρμογή του προγράμματος παρουσιάζει βεβαίως και προκλήσεις:

·         Επιπλέον Διερεύνηση: Η συχνή ανίχνευση τυχαίων ευρημάτων (20%) οδηγεί σε περαιτέρω εξετάσεις και αυξημένο φόρτο για το σύστημα υγείας, αν και ορισμένα από αυτά τα ευρήματα μπορεί να αποδειχθούν σωτήρια.

·         Κόστος και Πόροι: Η διαχείριση χιλιάδων ασθενών με αυτό το εύρος διερεύνησης απαιτεί σημαντική επένδυση σε προσωπικό και υποδομές.

Το πρόγραμμα SCAN αποτελεί μια καινοτόμο και πρακτική απάντηση σε ένα από τα πιο δυσεπίλυτα διαγνωστικά προβλήματα της Ιατρικής: πώς να εντοπίζεται ο καρκίνος όταν εκδηλώνεται με ασαφή συμπτώματα. Ο συνδυασμός της ισχυρής κλινικής υποψίας του γιατρού με τη χρήση προηγμένων απεικονιστικών και εργαστηριακών διαγνωστικών εργαλείων αποδεικνύεται ότι μπορεί να επιταχύνει τη διάγνωση και να σώσει ζωές.

Αν και παραμένει το ερώτημα πώς θα επιτευχθεί ουσιαστική μετατόπιση προς την πραγματικά πρώιμη διάγνωση (Στάδιο I/II), η υιοθέτηση τέτοιων ταχέων διαγνωστικών διαδρομών σε περισσότερα κέντρα διεθνώς θα δώσει τα επόμενα χρόνια καλύτερη εικόνα για την επίδρασή τους στη συνολική πορεία της νόσου και την ποιότητα ζωής των ασθενών.

Για τον αυτισμό, τα συμπτώματα που θα πρέπει να ανησυχήσουν τους γονείς αλλά και για τις δομές που πρέπει να απευθυνθούν, εξηγεί η Αλεξία Κατσούλη, νοσηλεύτρια Ψυχικής Υγείας, ψυχολόγος -εγκληματολόγος MSc, γενική γραμματέας ΔΣ AMΚΕ «ΕΡΕΙΣΜΑ, ΨΥΧΙΚΗ YΓΕΙΑ ΚΑΙ ΨΥΧΙΑΤΡΟΔΙΚΑΣΤΙΚΗ»-Οικοτροφείο Α4«ΕΡΕΙΣΜΑ ΑΤΤΙΚΗΣ 1». Το Οικοτροφείο, φιλοξενεί ενήλικες άνω των 18 ετών με διαταραχές αυτιστικού φάσματος μετρίου βαθμού.

«Ο αυτισμός είναι μια πολύ σοβαρή νευροαναπτυξιακή διαταραχή, κατά την οποία ο εγκέφαλος αναπτύσσεται και λειτουργεί διαφορετικά, χωρίς να είναι απόλυτα κατανοητοί οι λόγοι που εμφανίζεται», όπως εξηγεί. «Αναμφισβήτητα όμως, η επιστημονική κοινότητα έχει εντοπίσει γενετικούς και γονιδιακούς παράγοντες, ενός ή και των δύο γονέων, που σε συνδυασμό με περιβαλλοντικούς είναι να δυνατό να επηρεάσουν την ανάπτυξη του εγκεφάλου στην πρώιμη ανάπτυξή του και ευθύνονται για τον κίνδυνο εμφάνισης αυτισμού. Οι παράγοντες αυτοί δεν είναι όλοι σαφείς, αλλά μπορεί να αφορούν χρωμοσωμικές ανωμαλίες, τοξικές γενετικές παραλλαγές, προχωρημένη ηλικία των γονέων κατά τη σύλληψη, έκθεση της μητέρας στην κύηση σε τοξικό περιβάλλον ή αλκοόλ, ανεπάρκεια λήψης βιταμινών στην κύηση, λοιμώξεις κατά την κύηση, οργανικά προβλήματα εμβρύου κατά την κύηση», αναφέρει η κ. Κατσούλη.

Τα πρώτα «σημάδια». Ο αυτισμός είναι μη αναστρέψιμη και προς το παρόν δια βίου διαταραχή και μπορεί να γίνει αντιληπτή ακόμη και από 14 μηνών, αλλά η επίσημη διάγνωση μπορεί να ακολουθήσει λίγο αργότερα. «Οι γονείς και ο παιδίατρος είναι συνήθως εκείνοι που παρατηρούν τα πρώτα “σημάδια”, όπως: έλλειψη ανταπόκρισης σε ερέθισμα, πλήρης απουσία ή περιορισμός βλεμματικής επαφής, καθυστέρηση ομιλίας, απουσία απαντητικού χαμόγελου, απουσία ενδιαφέροντος για άλλα παιδιά, ασυνήθιστη προσκόλληση σε λεπτομέρεια παιχνιδιού, μεγάλη επιμονή σε ρουτίνες, επαναλαμβανόμενες στερεοτυπικές κινήσεις (όπως φτερουγίσματα χεριών). Μεγαλώνοντας, παρουσιάζεται μειωμένη κοινωνική αλληλεπίδραση σε σύγκριση με άλλα παιδιά, διαφορετικός τρόπος επικοινωνίας, διαφορετική επεξεργασία των αισθητηριακών ερεθισμάτων και ανταπόκρισης σε αυτά. Πολλές φορές συνυπάρχει νοητική υστέρηση, ιατρικά σύνδρομα (όπως γαστρεντερικές διαταραχές) ή και άλλες αναπηρίες (όπως δυσκολία συντονισμού κινήσεων)», σημειώνει η κ. . Κατσούλη.

Τι είναι το «αυτιστικό φάσμα»: Πολλά άτομα με αυτισμό διαφέρουν – άλλες μορφές είναι πιο δύσκολες, άλλες πιο ήπιες και άλλες φανερώνουν εξαιρετικές ικανότητες του ατόμου, γι’ αυτό και αναφερόμαστε σε «αυτιστικό φάσμα», ανάλογα με τον βαθμό δυσκολίας στη λεκτική και μη λεκτική επικοινωνία, τον βαθμό κοινωνικής αλληλεπίδρασης, τον βαθμό λειτουργικότητας, προσθέτει η Αλεξία Κατσούλη. «Αυτό σημαίνει ότι μπορεί να διαφέρουν μεταξύ τους στις δεξιότητες καθημερινής ζωής, στη ρύθμιση συναισθημάτων και συμπεριφοράς, άλλα να παρουσιάζονται με μεμονωμένες “ξεχωριστές” ικανότητες, ενώ άλλα να έχουν την ανάγκη διαρκούς υποστήριξης λόγω σοβαρής αναπηρίας ή και περιορισμένης επικοινωνίας, να εμφανίζουν διεγερτική ή και αυτοκαταστροφική συμπεριφορά».

Πώς γίνεται η διάγνωση του αυτισμού; Η διάγνωση του αυτισμού τίθεται από παιδοψυχίατρους, παιδίατρους-αναπτυξιολόγους, από παιδονευρολόγους αλλά και από ψυχίατρους σε περιπτώσεις άνω των 18 ετών και πραγματοποιείται σε Κοινοτικά Κέντρα Ψυχικής Υγείας Παιδιών και Εφήβων (Ιατροπαιδαγωγικά), σε Ειδικές Μονάδες Αυτισμού Παιδοψυχιατρικής ή Ψυχιατρικής Κλινικής Νοσοκομείου, σε Ιατρεία Αναπτυξιακής Παιδιατρικής σε Παιδιατρικά και Γενικά Νοσοκομεία ή σε Ιδιωτικά Κέντρα Ειδικών Θεραπειών.

Σύμφωνα με την κ. Κατσούλη, δεν υπάρχει κάποιο καθιερωμένο διαγνωστικό εργαλείο για τον αυτισμό, ούτε και θεραπεία εξάλειψής του, αλλά υπάρχουν δοκιμασίες αξιολόγησης μέσω παρατήρησης ή συνέντευξης (όπως το ADOS-2, CARS), ωφέλιμες για υπόδειξη πιθανοτήτων αυτισμού. «Ακόμη πιο ωφέλιμο είναι να αναζητούνται δυσχέρειες του παιδιού και να αξιολογείται η συνολική του εικόνα στον παιδικό σταθμό, το σπίτι ή το σχολείο. Η πρώιμη διάγνωση, έγκαιρες παρεμβάσεις και το συνεχές της εξατομικευμένης ποιοτικής φροντίδας αυτών των ατόμων, με ειδικής παιδαγωγικής θεραπευτικό πρόγραμμα, με κατάλληλες εκπαιδευτικές, εργοθεραπευτικές και ψυχοκοινωνικές προσεγγίσεις είναι δυνατό να βελτιώνουν δεξιότητες και λειτουργικότητα και να τα οδηγούν σε μια όσο το δυνατό μεγαλύτερη αυτονομία και αξιοπρεπή διαβίωση. ‘Αλλωστε οι ανάγκες διαφοροποιούνται σε κάθε φάση της ζωής και γι’ αυτό είναι αναγκαία και πολύτιμη κάθε διεπιστημονική συνεργασία με τους γονείς, ώστε η μετάβαση να γίνεται όσο το δυνατό πιο ήπια, σε εξατομικευμένο πλαίσιο».

Τα παιδιά δικαιούνται θεραπείες ειδικής αγωγής (π.χ. λογοθεραπεία, εργοθεραπεία, συμβουλευτική γονέων), οι οποίες συνταγογραφούνται ετησίως. Την αποκλειστική αρμοδιότητα για να εισηγηθεί ένας φορέας το κατάλληλο εκπαιδευτικό εξατομικευμένο πλαίσιο υποστήριξης και φοίτησης (παράλληλη στήριξη ή φοίτηση σε Τμήμα Ένταξης σε σχολική μονάδα Γενικής Εκπαίδευσης ή Ειδικής Αγωγής) είναι τα Κέντρα Διεπιστημονικής Αξιολόγησης, Συμβουλευτικής και Υποστήριξης (ΚΕ.Δ.Α.Σ.Υ.). Παράλληλα, πέρα από κάθε διάγνωση, οι Κοινωνικές Υπηρεσίες των Δήμων ή Δημοσίων Νοσοκομείων συνεργάζονται με υγειονομικές περιφέρειες προκειμένου να διασυνδέουν οικογένειες και κρατικές δομές φιλοξενίας, όπως Κέντρα Ημέρας, Οικοτροφεία, Ξενώνες, σε περιπτώσεις που οικογένειες αδυνατούν να στηρίξουν το παιδί τους. «Η ύπαρξη αυτών των κρατικών δομών κρίνεται απαραίτητη», τονίζει η κ. Κατσούλη.

Δυσκολίες στην καθημερινότητα: Κάθε οικογένεια και τα μέλη της, όπως λέει η κ. Κατσούλη, βιώνουν αδιάκοπα πολύ σοβαρά ζητήματα, όταν μεγαλώνουν ένα παιδί με αυτισμό – κοινωνικά, οικονομικά, πρακτικά, σχολικά, εκπαιδευτικά, με ασίγαστη προσπάθεια και με τεράστια ψυχοσυναισθηματική πίεση. «Οι δυσκολίες στον αυτισμό παραμένουν σιωπηλές, όμως η ζωή στον αυτισμό δεν είναι μόνο μια δύσκολη ιστορία, αλλά μια ιστορία πολλών δυνατοτήτων – αρκεί να τη δημιουργήσουμε μέσα από πράξεις αποδοχής κάθε νευροδιαφορετικότητας και νευροτυπικότητας, μέσα από πράξεις περιορισμού του στίγματος».