Η Ελληνική Πνευμονολογική Εταιρεία θέτει το αναπνευστικό στο επίκεντρο της πολιτικής υγείας

Ρούλα Σκουρογιάννη — Wed, 10 Jun 2026 09:23:54 +0000

Με μια φιλόδοξη Χάρτα* σε «5+1» άξονες, η ΕΠΕ απαντά στην έκτη κύρια αιτία θανάτου στην Ευρώπη και τάσσει ολόκληρο το υγειονομικό σύστημα απέναντι σε μια σιωπηλή επιδημία.

Ρούλα Σκουρογιάννη

Τα χρόνια αναπνευστικά νοσήματα δεν κάνουν θόρυβο. Δεν έχουν την οπτική δραματικότητα μιας πανδημίας, ούτε την επικοινωνιακή απήχηση ενός καρδιακού επεισοδίου. Κι όμως, στην Ευρωπαϊκή Περιφέρεια του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας αφαιρούν περίπου 400.000 ζωές κάθε χρόνο και κατατάσσονται ως έκτη κύρια αιτία θανάτου. Μαζί με τα καρδιαγγειακά, τον διαβήτη και τους καρκίνους, συναποτελούν τις μη μεταδοτικές ασθένειες (NCDs) που ευθύνονται για το 90% των θανάτων και το 85% των ετών ζωής με αναπηρία στην ήπειρο. Το 80% αυτών των θανάτων από αναπνευστικά αίτια πηγάζει από έναν μόνο εχθρό: τη χρόνια αποφρακτική πνευμονοπάθεια (ΧΑΠ).

Με αφορμή τη συμπλήρωση εξήντα χρόνων από την ίδρυσή της, η Ελληνική Πνευμονολογική Εταιρεία (ΕΠΕ) επέλεξε να μην εορτάσει με αυτοαναφορικές τελετές, αλλά να μετουσιώσει την επέτειο σε πολιτικό εργαλείο: μια Χάρτα παρεμβάσεων σε πέντε συν έναν άξονες δημόσιας υγείας, με στόχο την ευαισθητοποίηση φορέων, επαγγελματιών υγείας και πολιτών για την πρόληψη και την αντιμετώπιση των χρόνιων αναπνευστικών νοσημάτων. Η Χάρτα παρουσιάστηκε σε ειδική Συνέντευξη Τύπου με τη συμμετοχή εκπροσώπων ΜΜΕ, της Πολιτείας και θεσμικών φορέων του τομέα υγείας, και συνυπογράφηκε από τον Εθνικό Οργανισμό Δημόσιας Υγείας (ΕΟΔΥ), τον Πανελλήνιο Φαρμακευτικό Σύλλογο (ΠΦΣ), τον Σύνδεσμο Φαρμακευτικών Επιχειρήσεων Ελλάδος (ΣΦΕΕ), την Ένωση Ασθενών Ελλάδος και τον Πανελλήνιο Σύλλογο για τα Πνευμονολογικά Νοσήματα «ΑΝΑΣΑ».

«Στόχος των παρεμβάσεων που καταγράφονται στη Χάρτα είναι η ευαισθητοποίηση όλων των φορέων στα κρίσιμα ζητήματα δημόσιας υγείας που σχετίζονται με το αναπνευστικό σύστημα», τόνισε κατά τον χαιρετισμό του ο Πρόεδρος της ΕΠΕ, καθηγητής Πνευμονολογίας ΕΚΠΑ Στέλιος Λουκίδης. Παράλληλα, σημείωσε ότι το κάπνισμα παραμένει ο κύριος αποτρέψιμος παράγοντας κινδύνου για μια σειρά παθήσεων, με τη βλάβη να αρχίζει «από το πρώτο κιόλας τσιγάρο», ενώ η αυξανόμενη χρήση ηλεκτρονικών συστημάτων νικοτίνης και προϊόντων θερμαινόμενου καπνού προσθέτει νέα επίπεδα πολυπλοκότητας στο πρόβλημα.

Ο Πρόεδρος του Επιστημονικού Συμβουλίου του ΕΟΔΥ, Καθηγητής Θεόδωρος Βασιλακόπουλος, δήλωσε από την πλευρά του ότι ο Οργανισμός «αγκαλιάζει οποιαδήποτε προσπάθεια επιστημονικών εταιρειών για να προάγουν την πρόληψη», ενώ εξέφρασε την πρόθεση η ΕΟΔΥ να λειτουργήσει ως γέφυρα ανάμεσα σε όλες τις επιστημονικές εταιρείες, στο πλαίσιο του Προγράμματος «Προλαμβάνω».

Εμβολιασμοί: η ασπίδα που παραμένει αναξιοποίητη

Οι αναπνευστικοί ιοί — γρίπη, αναπνευστικός συγκυτιακός ιός (RSV), SARS-CoV-2 — και βακτηριδιακά στελέχη, όπως ο πνευμονιόκοκκος, επιβαρύνουν δυσανάλογα τους ασθενείς με χρόνια αναπνευστικά νοσήματα: προκαλούν παροξύνσεις, αυξάνουν τον κίνδυνο νοσηλείας και μηχανικής υποστήριξης της αναπνοής, και ανεβάζουν τη θνησιμότητα. Ο εμβολιασμός αποτελεί εδώ ένα από τα πιο κοστοαποτελεσματικά εργαλεία πρόληψης — και, παρόλα αυτά, παραμένει συστηματικά υποαξιοποιημένο.

Στην Ελλάδα, όπως και διεθνώς, η εμβολιαστική κάλυψη έναντι των αναπνευστικών λοιμώξεων παραμένει χαμηλή, ακόμη και στις ευπαθείς ομάδες. Η αιτιολογία είναι σύνθετη: ελλιπής πληροφόρηση, επίμονοι δισταγμοί και προκαταλήψεις, ανεπαρκής ενημέρωση από τους ίδιους τους ιατρούς. Ο ΠΟΥ έχει ήδη αναλάβει πρωτοβουλία με τη στρατηγική «Immunization Agenda 2030», επιδιώκοντας να αρθούν τα εμπόδια στον εμβολιασμό παγκοσμίως.

Η ΕΠΕ προτείνει συγκεκριμένες δράσεις: τεκμηριωμένη καταγραφή της εμβολιαστικής κάλυψης στη χώρα — με ιδιαίτερη έμφαση στις ομάδες υψηλού κινδύνου — στοχευμένες εκστρατείες ενημέρωσης στην κοινότητα και ενίσχυση της γνώσης γύρω από τα εμβόλια μέσα από τα συνέδρια και τα εκπαιδευτικά προγράμματα της Εταιρείας. Ιδιαίτερο βάρος αποδίδεται στις διεπιστημονικές συνεργασίες — με την Εταιρεία Λοιμώξεων και άλλους φορείς — για κοινά θεραπευτικά και ερευνητικά πρωτόκολλα. Εντυπωσιακά πρακτική είναι επίσης η πρόταση ενσωμάτωσης των δεδομένων εμβολιασμού στο σύστημα ΗΔΙΚΑ, έτσι ώστε η υπενθύμιση για εμβολιασμό να ανοίγει αυτόματα με τον φάκελο του ασθενούς σε κάθε πνευμονολογική επίσκεψη.

Παχυσαρκία: Ο λιπώδης ιστός που πιέζει ασφυκτικά τους πνεύμονες

Η παχυσαρκία αναγνωρίστηκε ως νόσος περίπου μισό αιώνα πριν και σήμερα αποτελεί τη συχνότερη χρόνια παθολογική κατάσταση παγκοσμίως. Τα στατιστικά είναι ανησυχητικά σε παγκόσμιο επίπεδο — 1,6 δισεκατομμύρια υπέρβαροι και 650 εκατομμύρια παχύσαρκοι ενήλικες — αλλά στην Ελλάδα η εικόνα είναι ιδιαιτέρως σκοτεινή: το 63% των ενηλίκων άνω των 18 ετών είναι υπέρβαρο ή παχύσαρκο, ενώ ο παιδικός πληθυσμός της χώρας εμφανίζει τα υψηλότερα ποσοστά παιδικής παχυσαρκίας στην Ευρώπη.

Οι επιπτώσεις στο αναπνευστικό σύστημα είναι άμεσες και πολύπλευρες. Η περίσσεια λιπώδους ιστού μεταβάλλει τη μηχανική λειτουργία θώρακα και πνευμόνων, μειώνει τους πνευμονικούς όγκους, αυξάνει το έργο της αναπνοής και ενισχύει την υπεραντιδραστικότητα των αεραγωγών. Ταυτόχρονα, ο λιπώδης ιστός τροφοδοτεί μια χρόνια συστηματική φλεγμονή, ενώ μέσω της αντίστασης στη λεπτίνη και στην ορεξίνη ενδέχεται να επηρεάζει τον κεντρικό έλεγχο της αναπνοής. Συνέπεια όλων αυτών είναι ο δυσχερέστερος έλεγχος του βρογχικού άσθματος και της ΧΑΠ, αλλά και αυξημένος κίνδυνος για Σύνδρομο Αποφρακτικών Απνοιών Υποπνοιών στον Ύπνο, Σύνδρομο Υποαερισμού Παχυσαρκίας, Πνευμονική Υπέρταση, Πνευμονική Εμβολή και λοιμώξεις του αναπνευστικού.

Η ΕΠΕ θέτει τη διαχείριση σωματικού βάρους ως κεντρικό πυλώνα στην πρόληψη και αποκατάσταση των αναπνευστικών επιπλοκών της παχυσαρκίας. Προτείνει συνεργασία με την Ελληνική Ιατρική Εταιρεία Παχυσαρκίας (ΕΙΕΠ) για στοχευμένες δράσεις από την παιδική έως την ενήλικη ζωή, συστηματική καταγραφή του Δείκτη Μάζας Σώματος και άλλων ανθρωπομετρικών δεικτών σε κάθε πνευμονολογική επίσκεψη, με αυτόματο μηχανισμό παραπομπής σε δομές διαχείρισης βάρους, καθώς και ενσωμάτωση της θεματικής παχυσαρκίας στα ετήσια Πνευμονολογικά Συνέδρια.

Περιβάλλον και αναπνευστική υγεία: Ο αέρας που αναπνέουμε κοστίζει ζωές

Η Ελλάδα — όπως και πολλές χώρες της Μεσογείου — αντιμετωπίζει ιδιαίτερες προκλήσεις όσον αφορά την ποιότητα του ατμοσφαιρικού αέρα. Στα μεγάλα αστικά κέντρα, οι συγκεντρώσεις αιωρούμενων σωματιδίων PM2.5 και PM10 υπερβαίνουν συχνά τα όρια που προτείνει ο ΠΟΥ. Οι κύριες πηγές ρύπανσης είναι γνωστές — κυκλοφορία οχημάτων, βιομηχανικές δραστηριότητες, καύση στερεών καυσίμων για θέρμανση — αλλά στη χώρα μας προστίθενται φαινόμενα που έχουν έντονο εποχιακό αποτύπωμα: αιθαλομίχλη τους χειμερινούς μήνες λόγω καύσης ξύλου, μεταφορά αφρικανικής σκόνης και αυξημένη έκθεση σε καπνό από δασικές πυρκαγιές.

Οι επιπτώσεις στη δημόσια υγεία είναι τεκμηριωμένα σοβαρές. Σύμφωνα με στοιχεία του European Environment Agency και του Global Burden of Disease, η μακροχρόνια έκθεση σε PM2.5 σχετίζεται με 10.000 έως 12.000 πρόωρους θανάτους ετησίως στην Ελλάδα. Παγκοσμίως, ο ΠΟΥ αποδίδει στην ατμοσφαιρική ρύπανση περισσότερους από 7 εκατομμύρια πρόωρους θανάτους ετησίως. Οι κυριότεροι ρύποι που επηρεάζουν το αναπνευστικό — αιωρούμενα σωματίδια, διοξείδιο αζώτου, όζον, διοξείδιο του θείου — πρόκειται να ενισχυθούν περαιτέρω λόγω κλιματικής αλλαγής: περισσότερα επεισόδια ρύπανσης, υψηλότερες συγκεντρώσεις όζοντος, εντονότερες πυρκαγιές, μεταβαλλόμενα πρότυπα διασποράς αλλεργιογόνων. Αξίζει να σημειωθεί ότι η ρύπανση των εσωτερικών χώρων (indoor air pollution) αποτελεί εξίσου σημαντικό — αλλά συχνά υποτιμημένο — παράγοντα κινδύνου, ενώ αυξανόμενα επιστημονικά δεδομένα συνδέουν την έκθεση σε πλαστικά και συναφείς χημικές ουσίες με αρνητικές επιπτώσεις στην αναπνευστική υγεία.

Στο πλαίσιο αυτό, η ΕΠΕ προτείνει ενίσχυση των εθνικών συστημάτων παρακολούθησης της ατμοσφαιρικής ρύπανσης και σύνδεση των περιβαλλοντικών δεδομένων με δείκτες υγείας, εκστρατείες ενημέρωσης για τον πληθυσμό, ανάπτυξη κατευθυντήριων οδηγιών για ευπαθείς ομάδες και ενεργό συμμετοχή στη διαμόρφωση εθνικών πολιτικών για την ποιότητα του αέρα — με υιοθέτηση των ορίων των WHO Air Quality Guidelines 2021.

Καπνικά προϊόντα: Η χρόνια νόσος που αγνοούμε ότι έχουμε

Το 2024, σύμφωνα με τα στοιχεία του ΕΟΔΥ, το 38% των Ελλήνων ενηλίκων εξακολουθεί να χρησιμοποιεί προϊόντα καπνού. Συγκεκριμένα, το 31% χρησιμοποιεί παραδοσιακά τσιγάρα, το 4% είναι αποκλειστικοί χρήστες προϊόντων θερμαινόμενου καπνού και το 3% αποκλειστικοί χρήστες ηλεκτρονικών τσιγάρων, ενώ σχεδόν 1 στους 10 (8%) κάνει πολλαπλή χρήση. Πέραν των ποσοστών, ο αντίκτυπος είναι ακόμα πιο εντυπωσιακός στον αριθμό των ετών ζωής με αναπηρία: πάνω από 400.000 DALYs αποδίδονται στο κάπνισμα στην Ελλάδα για το 2021.

Η κρίσιμη επισήμανση της ΕΠΕ δεν αφορά μόνο τους αριθμούς, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τη χρήση καπνού. Η εξάρτηση από τη νικοτίνη έχει ταξινομηθεί από τον ΠΟΥ ως χρόνια νόσος — μια διαπίστωση που δεν στοχεύει στον στιγματισμό του καπνιστή, αλλά στην αναγνώριση της ανάγκης οργανωμένης ιατρικής υποστήριξης για την απεξάρτηση. Τα δεδομένα είναι αποκαλυπτικά: αν και το 75% των καπνιστών γνωρίζει τις βλαπτικές συνέπειες και επιθυμεί να σταματήσει, και το 40% έχει αποπειραθεί να το κάνει, μόνο το 3-5% καταφέρνει να διακόψει χωρίς ιατρική βοήθεια. Αντίθετα, σε εξειδικευμένα ιατρεία διακοπής καπνίσματος τα ποσοστά επιτυχίας εκτινάσσονται στο 35-65%, και ακόμα περισσότερο όταν αποζημιώνεται η φαρμακευτική αγωγή.

Οι προτεινόμενες παρεμβάσεις της ΕΠΕ καλύπτουν ένα ευρύ φάσμα: επικαιροποίηση κατευθυντήριων οδηγιών διακοπής καπνίσματος, δημιουργία ιατρείων διακοπής σε όλη την επικράτεια, αποζημίωση της φαρμακευτικής αγωγής, απαγόρευση πώλησης καπνικών προϊόντων σε ανηλίκους, απαγόρευση της διαφήμισης, απαγόρευση των πρόσθετων γεύσεων σε ηλεκτρονικά και θερμαινόμενα τσιγάρα, εφαρμογή της απαγόρευσης καπνίσματος σε δημόσιους χώρους και επέκτασή της σε εξωτερικούς χώρους όπως παιδότοποι, καθώς και προγράμματα πρόληψης στο σχολικό περιβάλλον. Η Εταιρεία ζητά επίσης την εφαρμογή της Σύμβασης FCTC του ΠΟΥ, την οποία η Ελλάδα έχει υπογράψει από το 2005, και τάσσεται ρητά υπέρ της άρνησης χρηματοδότησης της ιατρικής κοινότητας από την καπνοβιομηχανία. Στο πλαίσιο της εκδήλωσης παρουσιάστηκε και σποτ ευαισθητοποίησης για τη διακοπή καπνίσματος με τίτλο «TIME OUT», με τη φιλική συμμετοχή παικτών της ΚΑΕ ΑΡΗΣ — μια επικοινωνιακή επιλογή που αποδίδει τον τονισμό της πρόληψης σε νεανικά κοινά.

Έγκαιρη διάγνωση του καρκίνου του πνεύμονα: η αντίστροφη μέτρηση που δεν έχει ξεκινήσει

Ο καρκίνος του πνεύμονα παραμένει η πρώτη αιτία θανάτου από κακοήθεια τόσο παγκοσμίως όσο και στην Ελλάδα. Η δυσμενής πρόγνωση οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στην καθυστερημένη διάγνωση: η πλειονότητα των ασθενών εντοπίζεται σε προχωρημένα στάδια, όπου οι θεραπευτικές επιλογές είναι περιορισμένες και το προσδόκιμο επιβίωσης χαμηλό. Η πεντάχρονη επιβίωση στη νόσο τελικού σταδίου παραμένει ακόμα και σήμερα κάτω του 20%, ενώ σε πρώιμα στάδια μπορεί να ξεπεράσει το 80% — αριθμοί που μιλούν από μόνοι τους για τη σημασία της έγκαιρης ανίχνευσης.

Το κάπνισμα ευθύνεται για το 85-90% των περιπτώσεων, αλλά σημαντικό ρόλο παίζουν και περιβαλλοντικοί παράγοντες (έκθεση σε αμίαντο, ατμοσφαιρική ρύπανση). Ιδιαίτερη ανησυχία προκαλεί η αυξανόμενη επίπτωση σε γυναίκες και η μετατόπιση της νόσου σε νεότερες ηλικιακές ομάδες. Στο μεταξύ, η πρωτοβάθμια φροντίδα υγείας δεν είναι πάντα επαρκώς εκπαιδευμένη για την έγκαιρη αναγνώριση ύποπτων περιστατικών, η ενημέρωση του κοινού για τα πρώιμα συμπτώματα — επίμονος βήχας, δύσπνοια, απώλεια βάρους — παραμένει περιορισμένη, και η απουσία ολοκληρωμένων μητρώων καταγραφής περιστατικών δυσχεραίνει κάθε αξιόπιστη επιδημιολογική επιτήρηση.

Επιπλέον, η Ελλάδα δεν διαθέτει μέχρι σήμερα οργανωμένο εθνικό πρόγραμμα προσυμπτωματικού ελέγχου (screening) για τον καρκίνο του πνεύμονα — κενό που η ΕΠΕ θέτει ψηλά στην ατζέντα της. Η Εταιρεία προτείνει την καθιέρωση προγράμματος screening με αξονική τομογραφία χαμηλής δόσης (LDCT) για πληθυσμούς υψηλού κινδύνου, σύμφωνα με διεθνείς κατευθυντήριες οδηγίες, την ανάπτυξη εθνικών οδηγιών για τη διαγνωστική προσέγγιση ύποπτων ευρημάτων, εκπαιδευτικά προγράμματα για ιατρούς πρωτοβάθμιας φροντίδας, εκστρατείες ενημέρωσης κοινού, βελτίωση της πρόσβασης σε διαγνωστικές υπηρεσίες σε όλη την επικράτεια και τη δημιουργία εθνικού μητρώου καρκίνου πνεύμονα για την παρακολούθηση δεικτών και την αξιολόγηση παρεμβάσεων.

Ο «+1» άξονας: Η επικοινωνία ως εργαλείο υγείας

Πέρα από τους πέντε θεματικούς άξονες, η Χάρτα αναγνωρίζει έναν έκτο, οριζόντιο πυλώνα: την ενημέρωση και ευαισθητοποίηση του κοινού ως απαραίτητη προϋπόθεση για κάθε πρόληψη. Η επιστημονική γνώση από μόνη της δεν αρκεί αν δεν μεταφράζεται σε δημόσιο λόγο, πολιτικές αποφάσεις και ατομικές επιλογές. Αυτό δεν είναι ρητορικό σχήμα: σε κάθε έναν από τους πέντε άξονες — εμβολιασμούς, παχυσαρκία, περιβάλλον, καπνικά, καρκίνο — η ΕΠΕ επιστρέφει στον ίδιο πυρήνα, στη θεμελιώδη αναντιστοιχία ανάμεσα σε αυτά που η επιστήμη γνωρίζει και αυτά που η κοινωνία εφαρμόζει.

Η Χάρτα της ΕΠΕ δεν είναι ούτε εκλογική εξαγγελία ούτε ακαδημαϊκό κείμενο. Είναι ένα δημόσιο συμβόλαιο ανάμεσα σε μια επιστημονική κοινότητα εξήντα χρόνων και στο σύνολο των φορέων που διαμορφώνουν την πολιτική υγείας στη χώρα. Η αξιολόγησή της θα εξαρτηθεί από το αν οι υπογραφές που συλλέχθηκαν μεταφραστούν σε μέτρα — χρηματοδοτήσεις, νομοθεσία, πόρους, εκπαίδευση. Και εκεί, η ευθύνη δεν ανήκει μόνο στους πνευμονολόγους.