Σπύρος Σιδέρης

Το κενό που αφήνει ένα «πολιτικό σύμβολο»

Παρότι η παρουσία του στο πολιτικό προσκήνιο ήταν διακεκομμένη και συχνά «υπόγεια», ο Σάιφ αλ-Ισλάμ αλ-Καντάφι παρέμενε μια ιδιότυπη μεταβλητή στην εξίσωση της λιβυκής μετάβασης. Για τους νοσταλγούς του παλαιού καθεστώτος, προσωποποιούσε μια υπόσχεση «επιστροφής της τάξης» και μια πιθανή γέφυρα μεταξύ φυλών, περιοχών και δικτύων που επιβίωσαν της πτώσης του 2011.

Για τους αντιπάλους του, ήταν ένας διαρκής κίνδυνος αναβίωσης ενός αυταρχικού μοντέλου εξουσίας—και ταυτόχρονα ένας παράγοντας που μπορούσε να τινάξει στον αέρα κάθε εύθραυστη εκλογική διαδικασία, ακριβώς επειδή διέθετε (έστω και άνισα) κοινωνικό έρεισμα.

Αυτή η διπλή ιδιότητα—σύμβολο για κάποιους, απειλή για άλλους—εξηγεί γιατί ο θάνατός του δεν εκλαμβάνεται ως «ένα ακόμα επεισόδιο βίας», αλλά ως πιθανός αναδιαμορφωτής συμμαχιών. Μερίδα πολιτικών και κοινωνικών ρευμάτων που είχαν αρχίσει να μετακινούνται προς τον Καντάφι, ιδίως μετά από αποστασιοποίηση από τον Χαλίφα Χάφταρ, κινδυνεύουν τώρα να μείνουν χωρίς κέντρο βάρους και χωρίς κοινό «σημείο συνάντησης».

Ποιος κερδίζει: ο άξονας ισχύος σε Ανατολή–Δύση

Στο σημερινό λιβυκό σκηνικό, η πραγματική ισχύς τείνει να συμπυκνώνεται γύρω από δύο πόλους: από τη μία ο Αμπντούλ Χαμίντ Ντμπέιμπα και η κυβέρνηση της Τρίπολης, από την άλλη ο Χαλίφα Χάφταρ με τον στρατιωτικό-πολιτικό μηχανισμό της Ανατολής.

Η εξαφάνιση του Καντάφι από το πεδίο μπορεί να λειτουργήσει σαν αφαίρεση ενός τρίτου πόλου—ενός πόλου που δεν είχε κρατικό κορμό, αλλά διεκδικούσε νομιμοποίηση μέσω ταυτότητας, μνήμης και φυλετικών δικτύων.

Σε αυτό το πλαίσιο, το επιχείρημα ότι ο Χάφταρ καθίσταται ο «μεγάλος ωφελημένος» δεν είναι απλώς επικοινωνιακό. Εάν οι υποστηρικτές του παλαιού καθεστώτος βρεθούν χωρίς ηγετικό σημείο αναφοράς, ένα μέρος τους μπορεί είτε να στραφεί προς τον ισχυρότερο στρατιωτικό παίκτη είτε να διασπαστεί σε μικρότερες ομάδες με ανταγωνιστικές ατζέντες, αποδυναμώνοντας περαιτέρω τη δυνατότητά τους να επηρεάσουν εξελίξεις. Δηλαδή, είτε θα δούμε μετατόπιση προς τον ισχυρότερο παίκτη είτε μια εσωτερική κρίση που θα απορροφήσει δυνάμεις και θα μειώσει την πολιτική τους ακτινοβολία.

Ταυτόχρονα, για την κυβέρνηση της Τρίπολης, ο θάνατος του Καντάφι μπορεί να αφαιρεί έναν «συμβολικό αντίπαλο», αλλά δεν λύνει το δομικό πρόβλημα: το κράτος παραμένει κατακερματισμένο, οι ένοπλοι σχηματισμοί διατηρούν σημαντική αυτονομία και η πολιτική νομιμοποίηση παραμένει υπό συνεχή διαπραγμάτευση.

Γιατί οι συνθήκες θεωρούνται «κλειδί»

Η έμφαση στη λέξη «αδιευκρίνιστο» δεν είναι τυπική. Στη Ζιντάν και στις διαδρομές προς τη νότια Φεζζάν, η ασφάλεια δεν είναι ποτέ ουδέτερη: συνδέεται με τοπικές ισορροπίες, φυλές, δίκτυα προστασίας και συγκρούσεις επιρροής. Αναφορές θέλουν τον Καντάφι να κινούνταν με υψηλή μυστικότητα και να είχε επιλέξει διαδρομές και περιοχές όπου η γεωγραφία προσφέρει κάλυψη—αλλά και δημιουργεί ευκαιρίες για ενέδρες, «εξαφανίσεις» και ανταγωνισμούς που δύσκολα φωτίζονται δημόσια.

Παράλληλα, η διάψευση εμπλοκής από την Ταξιαρχία 444 ενισχύει το γνώριμο μοτίβο: στη Λιβύη, η πληροφορία είναι συχνά μέρος της σύγκρουσης, όχι απλώς η περιγραφή της. Οι φήμες λειτουργούν ως εργαλείο πίεσης, ως τεστ αντιδράσεων και, σε ορισμένες περιπτώσεις, ως μέθοδος για να «κλειδώσουν» πολιτικές ισορροπίες πριν καν αποδειχθεί κάτι.

Το διεθνές στοιχείο: από το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο έως τις διπλωματικές κινήσεις

Ο Σάιφ αλ-Ισλάμ δεν ήταν μόνο εσωτερικό ζήτημα. Η υπόθεσή του συνδεόταν άμεσα με το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο, γεγονός που τον καθιστούσε προβληματικό ως υποψήφιο σε οποιαδήποτε μελλοντική κάλπη και, ταυτόχρονα, χρήσιμο ως διαπραγματευτικό χαρτί για όποιον μπορούσε να επηρεάζει την τύχη του. Αυτό το διεθνές «βάρος» δημιουργούσε μια μόνιμη σκιά πάνω από κάθε πιθανή επιστροφή του στην πολιτική: ακόμη και αν αποκτούσε λαϊκή δυναμική, η διεθνής διάσταση θα λειτουργούσε ως φρένο ή ως μοχλός πίεσης.

Σε ορισμένες αναλύσεις, ο χρόνος ανακοίνωσης του θανάτου του συνδέεται με πρόσφατες διεθνείς κινήσεις και επαφές στο εξωτερικό. Αυτές οι αναγνώσεις δεν αποτελούν απόδειξη, αλλά δείχνουν κάτι βαθύτερο: στη Λιβύη, κάθε μεγάλη εξέλιξη «διαβάζεται» σχεδόν αυτόματα ως αποτέλεσμα γεωπολιτικής διαχείρισης.

Τι σηματοδοτεί για τη Λιβύη: τρία άμεσα συμπεράσματα

Πρώτον, ο θάνατος του Σάιφ αλ-Ισλάμ αλ-Καντάφι αποδυναμώνει το πλέον αναγνωρίσιμο πρόσωπο που μπορούσε να λειτουργήσει ως πολιτικός φορέας της «κανταφικής» βάσης. Χωρίς αυτόν, το ρεύμα του παλαιού καθεστώτος κινδυνεύει είτε να αφομοιωθεί από ισχυρότερους πόλους είτε να θρυμματιστεί σε τοπικά σχήματα επιρροής.

Δεύτερον, ενδέχεται να μειώνεται ένα εμπόδιο για την επανεκκίνηση της συζήτησης περί εκλογών, ακριβώς επειδή αφαιρείται ένας εξαιρετικά αμφιλεγόμενος υποψήφιος-σύμβολο που μπορούσε να προκαλέσει πόλωση, δικαστικές εμπλοκές ή πολιτικό μπλοκάρισμα.

Τρίτον, η ίδια η ασάφεια γύρω από τις συνθήκες θανάτου του λειτουργεί ως υπενθύμιση ότι η Λιβύη παραμένει ένα πεδίο όπου η ασφάλεια, η πληροφορία και η πολιτική νομιμοποίηση αλληλοεπικαλύπτονται. Το γεγονός μπορεί να «κλείνει» ένα κεφάλαιο προσώπων, αλλά δεν κλείνει το κεφάλαιο των δομών: ένοπλοι δρώντες, ανταγωνιστικές κυβερνήσεις, φυλετικές ισορροπίες και διεθνείς παρεμβάσεις συνεχίζουν να ορίζουν το πλαίσιο.

Τα περισσότερα εμπόδια στη συμφωνία έχουν αρθεί, είπαν, αρνούμενοι να κατονομαστούν λόγω της ευαισθησίας του ζητήματος.

Εάν εγκριθεί η συμφωνία, η Τουρκία αναμένεται να ξεκινήσει την εξερεύνηση πετρελαίου και φυσικού αερίου σε μια έκταση εδάφους μεταξύ Κρήτης και Τουρκίας, ενισχύοντας τους ισχυρισμούς της Άγκυρας στην ανατολική Μεσόγειο.

Αυτό κινδυνεύει να πυροδοτήσει μια διαμάχη με την Ελλάδα και την Κύπρο, οι οποίες κατηγορούν την Τουρκία για προσπάθεια κυριαρχίας σε αμφισβητούμενα ύδατα, σημειώνει το ρεπορτάζ.

Εκτιμάται ότι το καθεστώς της ανατολικής Λιβύης προχώρησε στην πρωτοφανή αυτή κίνηση επειδή η ευρωπαϊκή αντιπροσωπεία πήγε πρώτα στην Τρίπολη, όπου εδρεύει η κυβέρνηση που έχει αναγνωριστεί από τον ΟΗΕ. 

Η ανακοίνωση έχει ως εξής: 

Η προγραμματισμένη επίσκεψη των Υπουργών Εσωτερικών της Ιταλίας, της Ελλάδας, της Μάλτας και του Επιτρόπου Μετανάστευσης της Ευρωπαϊκής Ένωσης ακυρώθηκε.

Η απόφαση ελήφθη μετά την άφιξή τους στο Διεθνές Αεροδρόμιο Μπενίνα στη Βεγγάζη και τους ενημέρωσε για την ανάγκη άμεσης εγκατάλειψης του λιβυκού εδάφους και ότι θεωρούνται ανεπιθύμητοι.

Αυτό που συνέβη αποτελεί κατάφωρη παραβίαση των διπλωματικών εθίμων και των διεθνών συνθηκών και πράξεων που δείχνουν ασέβεια προς την εθνική κυριαρχία της Λιβύης και παραβίαση των λιβυκών νόμων.

Οι υπουργοί δεν ακολούθησαν τις οργανωμένες διαδικασίες εισόδου, μετακίνησης και διαμονής ξένων διπλωματών, οι οποίες αναφέρονται στην εγκύκλιο που εξέδωσε η λιβυκή κυβέρνηση.

Η λιβυκή κυβέρνηση τιμά για άλλη μια φορά όλους τους διπλωμάτες, τα μέλη διεθνών αποστολών, κυβερνητικών και μη κυβερνητικών οργανισμών, σεβόμενοι την κυριαρχία της Λιβύης.

Πρέπει να συμμορφώνονται πλήρως με τη λιβυκή νομοθεσία, τις συνθήκες και τα οργανωμένα διεθνή έθιμα για τις επισκέψεις διπλωματικών αντιπροσωπειών και να συναλλάσσονται με την λιβυκή κυβέρνηση σύμφωνα με την αρχή της αμοιβαιότητας που ορίζεται σε συμβάσεις, συνθήκες και διεθνή έθιμα.

Σπύρος Σιδέρης

Το περιεχόμενο της επίσκεψης υπερβαίνει τις διμερείς επαφές και αντανακλά την ανησυχία της Αθήνας για την πιθανή κύρωση του τουρκολιβυκού μνημονίου και από τη Βουλή της Ανατολικής Λιβύης.

Σύμφωνα με τις επίσημες δηλώσεις του Γεραπετρίτη, οι συζητήσεις επικεντρώθηκαν στο μεταναστευτικό, τις θαλάσσιες ζώνες και τη διμερή συνεργασία. Ο ίδιος μίλησε για «μια Μεσόγειο της ειρήνης και της ευημερίας των λαών», επιμένοντας στη συμμόρφωση με το Διεθνές Δίκαιο.

Η επιλογή του χρόνου της επίσκεψης δεν είναι τυχαία: τις τελευταίες εβδομάδες, οι επαφές μεταξύ Άγκυρας και Ανατολικής Λιβύης έχουν ενταθεί, με την τουρκική πλευρά να φιλοξενεί τον γιο του Χαφτάρ, Σαντάμ, και τον αδελφό του Μπαλκάσεμ, που υπέγραψε συμβάσεις με τουρκικές εταιρείες.

Το πλαίσιο αυτής της επαναπροσέγγισης ανασύρει από τα συρτάρια το τουρκολιβυκό μνημόνιο του 2019, που υπεγράφη ανάμεσα στην Άγκυρα και την τότε κυβέρνηση Σαράτζ στην Τρίπολη. Η συμφωνία, που αφορά την οριοθέτηση θαλάσσιων ζωνών, έχει καταγγελθεί ως παράνομη και άκυρη από την Ελλάδα, την Αίγυπτο, την Κύπρο και την ΕΕ. Παρά ταύτα, η Βουλή της Ανατολικής Λιβύης, που άλλοτε απέρριπτε τη συμφωνία, φέρεται τώρα να εξετάζει σοβαρά την κύρωσή της.

Ο βουλευτής Ισάμ αλ-Τζιχανί δήλωσε σε αραβικά μέσα ότι εξετάζονται τροποποιήσεις στη συμφωνία ώστε να εξυπηρετούν καλύτερα τα λιβυκά συμφέροντα, ενώ ο βουλευτής Χασάν αλ-Ζαρκά επισήμανε ότι η αρχική απόρριψη βασιζόταν στο γεγονός ότι υπεγράφη από μη νομιμοποιημένη κυβέρνηση. Η μετατόπιση στάσης του κοινοβουλίου αντανακλά όχι μόνο τουρκικές πιέσεις και επενδύσεις, αλλά και τη γεωστρατηγική ρευστότητα στην ευρύτερη περιοχή.

Η Τουρκία προσπαθεί πλέον να καταστεί συνομιλητής όλων των λιβυκών παρατάξεων. Οι τουρκικές εταιρείες επιστρέφουν σε έργα ανασυγκρότησης, ενώ εξετάζεται και η ίδρυση προξενείου στη Βεγγάζη. Η Άγκυρα επιχειρεί να νομιμοποιήσει de facto το τουρκολιβυκό μνημόνιο, αποσπώντας συμφωνίες και επιρροή και στην Ανατολική Λιβύη, παραδοσιακά φιλική προς την Αίγυπτο.

Η εμπλοκή της Αιγύπτου δίνει νέα διάσταση στις εξελίξεις. Το Κάιρο, που στήριζε ανοιχτά τον Χαφτάρ, ανησυχεί ότι η τουρκο-λιβυκή προσέγγιση τον απομακρύνει από τη σφαίρα επιρροής του. Σύμφωνα με πληροφορίες από αραβικά μέσα, η Αίγυπτος έχει επιδιώξει αμερικανική διπλωματική παρέμβαση για να ανασχέσει τη διαδικασία, αλλά και να διασφαλίσει τα δικά της συμφέροντα σε συνδεδεμένα μέτωπα, όπως ο συντονισμός με το Σουδάν. Παρότι διατηρεί κανάλια επικοινωνίας με την Τρίπολη, το Κάιρο βλέπει με σκεπτικισμό κάθε σενάριο ενίσχυσης της τουρκικής επιρροής στη λιβυκή ενδοχώρα.

Η ελληνική κυβέρνηση, από την πλευρά της, βλέπει στη Βεγγάζη ένα από τα τελευταία αναχώματα απέναντι στην τουρκική στρατηγική περικύκλωσης. Η νομιμοποίηση του μνημονίου από το ανατολικό κοινοβούλιο θα δημιουργούσε τετελεσμένα και θα αποδυνάμωνε τη νομική και διαπραγματευτική βάση της Αθήνας σε κάθε μελλοντική διαδικασία οριοθέτησης ΑΟΖ.

Ταυτόχρονα, η παράνομη μετανάστευση από την Ανατολική Λιβύη αποτελεί θέμα υψηλής προτεραιότητας. Η Ελλάδα επιδιώκει συνεννόηση με τον Χαφτάρ και για λόγους εσωτερικής ασφάλειας και ευρωπαϊκής στρατηγικής. Η ΕΕ, αν και έχει εκφράσει την αντίθεσή της στο τουρκολιβυκό μνημόνιο, δεν έχει επιδείξει ενιαία στάση ή συνοχή στρατηγικής στη λιβυκή κρίση.

Οι ΗΠΑ, που διατηρούν επαφές με όλα τα μέρη, ενδέχεται να πιέσουν για ισορροπία δυνάμεων και αποφυγή σύγκρουσης συμφερόντων, ιδιαίτερα αν θεωρήσουν ότι η τουρκική διείσδυση υπονομεύει τη σταθερότητα. Παράλληλα, τουρκικές πηγές επισημαίνουν ότι η συμφωνία ενισχύει τόσο τη λιβυκή οικονομία όσο και τη γεωστρατηγική θέση της Λιβύης στην περιοχή.

Μια πιθανή κύρωση του μνημονίου θα λειτουργήσει ως σημείο καμπής: θα προσδώσει de jure αναγνώριση σε μια συμφωνία που μέχρι σήμερα θεωρείται παράνομη από πολλούς διεθνείς φορείς. Σ’ ένα τέτοιο σενάριο, η Ελλάδα θα κληθεί να ενισχύσει τις συμμαχίες της με την Αίγυπτο, την Κύπρο, αλλά και χώρες όπως η Ιταλία και η Γαλλία που διατηρούν οικονομικά και ενεργειακά συμφέροντα στην περιοχή.

Σε αυτό το πλαίσιο, η επίσκεψη Γεραπετρίτη δεν ήταν απλώς διπλωματική χειρονομία. Εντάσσεται σε μια ευρύτερη στρατηγική προσπάθεια ανακοπής της τουρκικής δυναμικής, με εργαλείο τη διπλωματική επαναπροσέγγιση και την ανάδειξη νομικών επιχειρημάτων. Η παρουσία δίπλα του ανθρώπων με ιστορική εμπειρία στις ελληνο-λιβυκές σχέσεις, όπως ο Δημήτρης Δόλλης, επιβεβαιώνει τη σοβαρότητα της ελληνικής πρωτοβουλίας.

Η Λιβύη παραμένει μια χώρα κατακερματισμένη, όπου συγκρούονται πολιτικές, στρατιωτικές και ενεργειακές επιδιώξεις. Η Αθήνα επιδιώκει να διασφαλίσει ότι δεν θα βρεθεί αποκλεισμένη από τις εξελίξεις. Όμως η έκβαση θα εξαρτηθεί από την ικανότητα της ελληνικής εξωτερικής πολιτικής να κινηθεί με ευελιξία, τεκμηρίωση και συμμαχίες, σε ένα γεωπολιτικό τοπίο που μεταβάλλεται ταχύτατα.

Ειδικότερα, μετά τη συνάντησή του με τον ισχυρό άνδρα της Ανατολικής Λιβύης, στρατάρχη Χαφτάρ αλλά και με τον γιο του, Μπελκασίμ (υπεύθυνο για την ανασυγκρότηση της χώρας), ο κ. Γεραπετρίτης σημείωσε ότι με τους συνομιλητές του εξέτασαν το Μεταναστευτικό και το ζήτημα των θαλασσίων ζωνών, υπογραμμίζοντας ότι οι δύο χώρες έχουν προσήλωση στο διεθνές δίκαιο αλλά και σε μια Μεσόγειο «της ειρήνης και της ευημερίας» των λαών.

Αναλυτικά, η δήλωση του Γιώργου Γεραπετρίτη:

Μετά την ολοκλήρωση της συνάντησης ο κ. Γεραπετρίτης δήλωσε: «Είχα την ευκαιρία να συζητήσω ζητήματα τα οποία αφορούν το μεταναστευτικό τις θαλάσσιες ζώνες καθώς επίσης και την διμερή μας συνεργασία. Με τη Λιβύη μας συνδέουν κοινές ιστορικές παραδόσεις, μας συνδέει η προσήλωσή μας στο διεθνές δίκαιο καθώς επίσης και το ζήτημα που έχει να κάνει με μία Μεσόγειο της ειρήνης και της ευημερίας των λαών. Θα συνεχίσουμε στο πλαίσιο αυτό την αδιατάρακτη σχέση μας και ευελπιστούμε ότι στο εγγύς μέλλον θα έχουμε και απτά αποτελέσματα για την πρόοδο των σχέσεων μας».

Η ελληνική διπλωματική αποστολή θα συνεχιστεί την επόμενη εβδομάδα με επίσκεψη του κ. Γεραπετρίτη στην Τρίπολη, όπου αναμένεται σειρά επαφών με αξιωματούχους της δυτικής Λιβύης. Κύριος στόχος είναι η διατήρηση ανοικτών διαύλων διαλόγου για την οριοθέτηση ΑΟΖ και η αναζήτηση κοινών λύσεων στο μεταναστευτικό.

Σύμφωνα με την ίδια πηγή, ο Αιγύπτιος υπουργός Εξωτερικών, Μπαντρ Αμπντελάτι, έθεσε το ζήτημα της αμερικανικής παρέμβασης σε τηλεφωνική συνομιλία με τον Μασάντ Μπούλος, ανώτερο σύμβουλο του Λευκού Οίκου για θέματα Αφρικής, τον περασμένο μήνα. Σύμφωνα με τις ίδιες πηγές, ο Μπούλος ανέφερε ότι θα επικοινωνήσει με τον Χαλίφα Χαφτάρ, de facto ηγέτη της ανατολικής Λιβύης, προκειμένου να συζητήσει το ζήτημα.

Πολλά λιβυκά μέσα ενημέρωσης μεταδίδουν ότι το Κοινοβούλιο της ανατολικής Λιβύης ενδέχεται να επικυρώσει το προσεχές διάστημα τη συμφωνία θαλάσσιας οριοθέτησης του 2019, η οποία αναγνωρίζει την αξίωση της Τουρκίας σε Αποκλειστική Οικονομική Ζώνη (ΑΟΖ) σε εκτενή τμήματα της Ανατολικής Μεσογείου. Το κοινοβούλιο της ανατολικής Λιβύης, με έδρα το Τομπρούκ, τελεί υπό τον ουσιαστικό έλεγχο του Χαφτάρ, ο οποίος από το 2011 έχει κατά καιρούς στηριχθεί από διάφορους περιφερειακούς «παίκτες», όπως τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, οι Ηνωμένες Πολιτείες, η Αίγυπτος, η Γαλλία και η Ρωσία.

Πριν από έξι χρόνια, η αναγνωρισμένη κυβέρνηση της Λιβύης, με κύριο σύμμαχο την Τουρκία, υπέγραψε τη συμφωνία θαλάσσιας οριοθέτησης με την Άγκυρα, προκαλώντας την οργή της Ελλάδας και άλλων περιφερειακών χωρών, οι οποίες θεώρησαν ότι αποκλείστηκαν από τη διαδικασία. Σε απάντηση, η Ελλάδα υπέγραψε αντίστοιχη συμφωνία με την Αίγυπτο.

Το τελευταίο διάστημα -και παρά την έντονη διπλωματική πίεση από Αθήνα και Κάιρο- ο Χαφτάρ φέρεται να προσεγγίζει την στάση επικύρωσης της συμφωνίας. Ως γνωστόν, ο Έλληνας υπουργός Εξωτερικών, Γιώργος Γεραπετρίτης, αναμένεται να επισκεφθεί αυτή την εβδομάδα τη Βεγγάζη και την Τρίπολη, προκειμένου να θέσει το ζήτημα των θαλάσσιων διαφορών.

Παράλληλα, οι ίδιες πηγές σημειώνουν ότι το Κάιρο παραμένει επιφυλακτικό απέναντι σε οποιαδήποτε ανατροπή του υφιστάμενου καθεστώτος στο θέμα της θαλάσσιας οριοθέτησης. Τον Ιούνιο, η Εθνική Εταιρεία Πετρελαίου της Λιβύης, με έδρα την Τρίπολη, υπέγραψε συμφωνία με την κρατική τουρκική εταιρεία TPAO για έρευνες υδρογονανθράκων σε τέσσερα θαλάσσια οικόπεδα, τα οποία, σύμφωνα με τον Αιγύπτιο αξιωματούχο, ενδέχεται να παραβιάζουν την ΑΟΖ της Αιγύπτου.

Η στροφή της ανατολικής Λιβύης αντικατοπτρίζει μια ευρύτερη μετατόπιση ισορροπιών στην περιοχή, καθώς οι παλαιές ιδεολογικές γραμμές, που διαμόρφωσαν τις συγκρούσεις μετά την Αραβική Άνοιξη του 2011, υποχωρούν. Το τουρκικό Υπουργείο Άμυνας υποδέχθηκε τον Ιούνιο τρεις στρατιωτικές αντιπροσωπείες του λεγόμενου Λιβυκού Εθνικού Στρατού (LNA) του Χαφτάρ, ενώ ο νεότερος γιος του, Σαντάμ, επισκέφθηκε την Άγκυρα τον Απρίλιο, έπειτα από ταξίδι στο Κατάρ νωρίτερα φέτος.

Πηγές αναφέρουν ότι οι αυξανόμενες επαφές του Σαντάμ Χάφταρ με την Άγκυρα, ακόμη και σε στρατιωτικό επίπεδο, έχουν προκαλέσει δυσαρέσκεια στο Κάιρο. Στις ΗΠΑ, η κυβέρνηση Τραμπ διατηρεί καλές σχέσεις με την οικογένεια Χαφτάρ.

Ο Σαντάμ Χαφτάρ συναντήθηκε με τον Μπούλος στην Ουάσινγκτον νωρίτερα φέτος, ενώ είχε συζητήσεις για θέματα περιφερειακής ασφάλειας με υψηλόβαθμα στελέχη των αμερικανικών υπηρεσιών πληροφοριών.

Αφορμή αποτελεί ο διεθνής διαγωνισμός για την έρευνα και εκμετάλλευση δύο θαλάσσιων οικοπέδων νοτίως της Κρήτης, για τα οποία έχει εκδηλώσει ενδιαφέρον και η αμερικανική εταιρεία Chevron. Με ανακοινώσεις των «υπουργείων Εξωτερικών» τους, και οι δύο πλευρές ζητούν από την ελληνική κυβέρνηση να «παγώσει» τη διαδικασία, έως ότου υπάρξει συμφωνημένη λύση για τις θαλάσσιες ζώνες.

Για πρώτη φορά οι δύο αντίπαλες αρχές της Λιβύης εμφανίζονται να σχηματίζουν κοινό μέτωπο απέναντι στην Ελλάδα, με επίκεντρο την αξιοποίηση των ελληνικών θαλάσσιων οικοπέδων.

Αν και η ανακοίνωση της Βεγγάζης δεν αναφέρεται ρητά στο Τουρκολιβυκό Μνημόνιο, η συγκυρία και το περιεχόμενο της παρέμβασης εκτιμάται ότι επιτείνουν τις δυσκολίες ενόψει της επικείμενης επίσκεψης του υπουργού Εξωτερικών, Γιώργου Γεραπετρίτη, στις αρχές Ιουλίου σε Τρίπολη και Βεγγάζη.

Η ανακοίνωση του υπουργείου Εξωτερικών της Βεγγάζης

«Δήλωση της κυβέρνησης της Λιβύης, Υπουργείο Εξωτερικών και Διεθνούς Συνεργασίας, σχετικά με την ελληνική ανακοίνωση για την έναρξη διεθνούς πρόσκλησης υποβολής αδειών εξερεύνησης και εκμετάλλευσης υδρογονανθράκων σε αμφισβητούμενες θαλάσσιες περιοχές

Το Υπουργείο Εξωτερικών και Διεθνούς Συνεργασίας της κυβέρνησης της Λιβύης εκφράζει τη βαθιά έκπληξη και ανησυχία του για όσα δημοσιεύθηκαν στο τεύχος (2025/3335/C) της Επίσημης Εφημερίδας της Ευρωπαϊκής Ένωσης, της 12ης Ιουνίου 2025, σχετικά με το ότι η ελληνική κυβέρνηση έχει προκηρύξει διεθνή διαγωνισμό για άδειες εξερεύνησης και εκμετάλλευσης υδρογονανθράκων σε θαλάσσιες περιοχές νοτίως της Κρήτης, μέρος των οποίων υπόκειται σε ανεπίλυτη νομική διαμάχη με το κράτος της Λιβύης.

Το Υπουργείο επιβεβαιώνει το εγγενές και αναφαίρετο δικαίωμα της Λιβύης στην εξερεύνηση και αξιοποίηση των υδρογονανθράκων της στις διεθνώς αναγνωρισμένες θαλάσσιες περιοχές της, σύμφωνα με τις διατάξεις της Σύμβασης των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας του 1982, η οποία αποτελεί ένα ολοκληρωμένο νομικό πλαίσιο που ρυθμίζει όλες τις δραστηριότητες στους ωκεανούς και τις θάλασσες.

Το Υπουργείο τονίζει επίσης ότι οποιεσδήποτε δραστηριότητες προς εξερεύνηση ή εκμετάλλευση υδρογονανθράκων σε αμφισβητούμενες περιοχές ή περιοχές που εμπίπτουν στη θαλάσσια δικαιοδοσία της Λιβύης, χωρίς την προηγούμενη και ρητή συγκατάθεσή του, θα θεωρούνται παράνομες και επιθετικές πράξεις και θα συνεπάγονται όλες τις συνακόλουθες νομικές ευθύνες βάσει του διεθνούς δικαίου. Η κλιμάκωση από την πλευρά της Ελλάδας θα επιδείνωνε τις εντάσεις στη Μεσόγειο και θα παρεμπόδιζε τις προσπάθειες προώθησης της σταθερότητας και της διεθνούς συνεργασίας με βάση τον αμοιβαίο σεβασμό της κυριαρχίας και των κοινών συμφερόντων.

Ως εκ τούτου, το Υπουργείο καλεί την ελληνική κυβέρνηση: Να σταματήσει αμέσως όλες τις διαδικασίες που σχετίζονται με την προσφορά ή την ανάθεση οποιωνδήποτε έργων για εξερεύνηση υδρογονανθράκων σε θαλάσσιες περιοχές που εμπίπτουν στα κυριαρχικά δικαιώματα της Λιβύης.Να απέχει από τη λήψη μονομερών μέτρων που θα μπορούσαν να βλάψουν τα κυριαρχικά δικαιώματα της Λιβύης.

Να συμμετάσχει σε εποικοδομητικό και σοβαρό διάλογο με το κράτος της Λιβύης για την αναζήτηση δίκαιων και ισότιμων λύσεων στα ζητήματα, σύμφωνα με τις αρχές του διεθνούς δικαίου και τα συμφέροντα όλων των μερών.

Το κράτος της Λιβύης διατηρεί όλα τα νόμιμα δικαιώματά του να λάβει τα απαραίτητα μέτρα για την προστασία της κυριαρχίας του και των φυσικών πόρων του, σύμφωνα με τους διεθνείς νόμους και κανόνες».

Σπύρος Σιδέρης

Η Τουρκία, παρά τις αρχικές αντιπαραθέσεις με τον Χάφταρ, φαίνεται να επιχειρεί μια διπλωματική αναδίπλωση, αναζητώντας πρόσβαση και επιρροή και στα ανατολικά της Λιβύης.

Η νέα αυτή πραγματικότητα διαμορφώνεται στη σκιά των ευρύτερων ενεργειακών ανταγωνισμών στην Ανατολική Μεσόγειο, όπου η οριοθέτηση ΑΟΖ, η πρόσβαση στους υδρογονάνθρακες και η κατασκευή αγωγών διαμορφώνουν το στρατηγικό παιχνίδι.

Η συμφωνία Τουρκίας-Τρίπολης και η αντίδραση του Χάφταρ

Η αρχική επαφή της Τουρκίας με τη Λιβύη έγινε μέσω της συμφωνίας θαλάσσιας οριοθέτησης που υπέγραψε με την τότε αναγνωρισμένη κυβέρνηση του Φαγιέζ αλ-Σαράτζ το 2019.

Η συμφωνία αυτή προκάλεσε έντονη αντίδραση τόσο από την Ελλάδα όσο και από την Αίγυπτο, οι οποίες τη θεώρησαν παραβίαση των κυριαρχικών τους δικαιωμάτων.

Ο Χάφταρ, ως στρατιωτικός ηγέτης της Ανατολικής Λιβύης, ευθυγραμμίστηκε πλήρως με τη γραμμή των αντιτιθέμενων χωρών και χαρακτήρισε τη συμφωνία παράνομη, αρνούμενος κάθε της νομιμότητα.

Ο ίδιος ο Χάφταρ είχε προχωρήσει το 2020 σε επίσημη δήλωση κατά της συμφωνίας, κατηγορώντας την Τουρκία ότι επεμβαίνει στα εσωτερικά της Λιβύης και ότι επιδιώκει την εγκαθίδρυση νεο-οθωμανικής επιρροής.

Οι δυνάμεις του είχαν απειλήσει με στοχοποίηση κάθε τουρκικής παρουσίας στα λιβυκά εδάφη. Σε εκείνη τη φάση, η Τουρκία υποστήριζε στρατιωτικά την Τρίπολη, συμβάλλοντας στην ανατροπή της πολιορκίας της πρωτεύουσας από τις δυνάμεις του Χάφταρ.

Από τη σύγκρουση στην επαναπροσέγγιση

Η εικόνα, όμως, άρχισε να αλλάζει ριζικά το 2023–2024. Ο γιος του Χάφταρ, Σαντάμ Χάφταρ, πραγματοποίησε επίσκεψη στην Άγκυρα, συνοδευόμενος από ομάδα επιχειρηματιών και συμβούλων. Παράλληλα, ο ανιψιός του, Μπελκάσεμ Χάφταρ, υπέγραψε συμφωνίες συνεργασίας με τουρκικές εταιρείες για έργα υποδομής στην Ανατολική Λιβύη.

Αυτή η μετατόπιση δεν ήρθε τυχαία. Μετά από μια περίοδο σχετικής ακινησίας στο πολιτικό μέτωπο της Λιβύης και τη διεθνή πίεση για τη δημιουργία ενιαίας κυβέρνησης, η Άγκυρα φαίνεται πως προσαρμόζει την πολιτική της ώστε να μην περιορίζεται μόνο στη Δυτική Λιβύη.

Η παρουσία της στην Τρίπολη, όπου διατηρεί ισχυρό στρατιωτικό και πολιτικό αποτύπωμα, συνδυάζεται πλέον με επαφές και σχέσεις στην Κυρηναϊκή, σε μια προσπάθεια διεύρυνσης της επιρροής της σε όλη τη χώρα.

Γεωοικονομική διπλωματία και επενδύσεις

Ο κύριος μοχλός αυτής της νέας προσέγγισης είναι η οικονομία. Η Τουρκία, αντιμετωπίζοντας εσωτερική οικονομική πίεση, αναζητεί στρατηγικές αγορές για τις κατασκευαστικές της εταιρείες, καθώς και για τη στρατιωτική και ενεργειακή της τεχνολογία.

Η Λιβύη προσφέρει όλα αυτά: υποδομές προς ανοικοδόμηση, κοιτάσματα πετρελαίου και φυσικού αερίου, αλλά και μια στρατηγική γεωγραφική θέση.

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, οι εταιρείες TAV, ENKA, αλλά και αμυντικές βιομηχανίες όπως η Baykar, έχουν ήδη εκδηλώσει ενδιαφέρον για δραστηριότητα στην ανατολική Λιβύη.

Η συμφωνία Χάφταρ–Τουρκίας περιλαμβάνει, σύμφωνα με αραβικές πηγές, έργα οδικών δικτύων, ανασυγκρότησης αεροδρομίων και ενεργειακών υποδομών.

Παράλληλα, έχει προταθεί η ανανέωση της τεχνικής συνεργασίας σε τομείς ασφάλειας και εκπαίδευσης.

Η στάση της Αιγύπτου και οι περιφερειακές ισορροπίες

Η Αίγυπτος, που παραδοσιακά στηρίζει τον Χάφταρ, παρακολουθεί με προσοχή τις εξελίξεις. Αν και δεν έχει διατυπώσει ανοικτή αντίδραση, αναλυτές εκτιμούν ότι η ενίσχυση της σχέσης Χάφταρ–Τουρκίας μπορεί να διαταράξει τη στρατηγική συνεργασία Καΐρου–Βεγγάζης.

Εν τω μεταξύ η προσέγγισή Αιγύπτου-Τουρκίας, ιδίως μετά τις διμερείς επισκέψεις και τις συνομιλίες Ερντογάν–Σίσι από το 2022 και μετά, οδηγεί σε μείωση της επιθετικής ρητορικής και πιθανή συνεννόηση για τον λιβυκό μεταβατικό χάρτη.

Σύμφωνα με αναλυτές, η σταδιακή προσέγγιση ενδέχεται να οδηγήσει σε συντονισμένη πίεση προς τις λιβυκές παρατάξεις ώστε να προχωρήσουν σε εκλογές και θεσμική σταθερότητα. Αν Αίγυπτος και Τουρκία συμφωνήσουν σε ελάχιστες κοινές γραμμές, τότε οι τοπικές λιβυκές ελίτ ενδέχεται να αναγκαστούν να υπακούσουν σε μια διεθνή λύση συμβιβασμού.

Αμφότερες οι χώρες βλέπουν τη Λιβύη ως αγορά έργων υποδομής. Ο τερματισμός της αντιπαλότητας μπορεί να επιτρέψει τουρκικές και αιγυπτιακές εταιρείες να συνυπάρξουν στην ανοικοδόμηση της χώρας, ιδιαίτερα στους τομείς ενέργειας, κατασκευών και μεταφορών.

Η εξομάλυνση μπορεί να επηρεάσει και την προσέγγιση της Αιγύπτου προς τις τουρκολιβυκές θαλάσσιες συμφωνίες. Αν και η Αίγυπτος έχει υπογράψει ΑΟΖ με Ελλάδα και Κύπρο, σε ένα νέο πλαίσιο εξομάλυνσης θα μπορούσε να επιλέξει διπλωματική σιγή αντί για αντιπαράθεση, διατηρώντας ισορροπία ανάμεσα σε Ελλάδα και Τουρκία.

Πάντως σύμφωνα με Άραβες αναλυτέςη αιγυπτιο-τουρκική προσέγγιση λειτουργεί εκτονωτικά στο λιβυκό ζήτημα και ενδέχεται να επιταχύνει τις διεθνείς πιέσεις για πολιτική λύση. Η Τουρκία προσαρμόζεται σε πιο «ήπιο» ρόλο και η Αίγυπτος διατηρεί τη στρατηγική επιρροή της χωρίς ανοιχτή σύγκρουση. Η Λιβύη ενδέχεται να ωφεληθεί – εφόσον η συνεργασία μεταφραστεί σε κοινή στήριξη σταθερότητας και όχι απλώς σε συμφωνίες επιρροής.

Από την άλλη πλευρά, η Αθήνα διατηρεί επιφυλακτική στάση. Αν και η Ελλάδα έχει επιχειρήσει να αναπτύξει σχέσεις με την ανατολική Λιβύη, οι νέες επαφές της με την Τουρκία επαναφέρουν στο προσκήνιο τη διαμάχη για την ΑΟΖ στην Ανατολική Μεσόγειο. Η αποδοχή της τουρκικής επιρροής από τον Χάφταρ θα μπορούσε να δυσχεράνει τη διατήρηση μιας ενιαίας αντι-τουρκικής διπλωματικής γραμμής.

Πάντως, δεν είναι λίγοι εκείνοι, που συνδέουν το ζήτημα που προέκυψε με τη Μονή της Αγίας Αικατερίνης στο Σινά, με την αναδιάταξη που παρατηρείται στην ευρύτερη περιοχή της Ανατολικής Μεσογείου, τόσο με τη Συρία, όσο και με τη Λιβύη.

Η ρευστότητα της λιβυκής πολιτικής

Το πολιτικό σκηνικό της Λιβύης παραμένει βαθιά διαιρεμένο. Η προσωρινή κυβέρνηση εθνικής ενότητας δεν έχει επιτύχει να οδηγήσει τη χώρα σε εκλογές, ενώ το κοινοβούλιο της Βεγγάζης συνεχίζει να λειτουργεί παράλληλα. Ο Χάφταρ, αν και αμφιλεγόμενος, εξακολουθεί να είναι ο ισχυρότερος στρατιωτικός παράγοντας στην ανατολική Λιβύη, ενώ η Τουρκία φαίνεται να επενδύει σε ένα πολυεπίπεδο σενάριο επιρροής – όχι μόνο μέσω της κυβέρνησης της Τρίπολης αλλά και μέσω τοπικών ελίτ στην ανατολική περιοχή.

Συμπεράσματα – Προς μια τουρκική στρατηγική διπλής όψης

Η νέα προσέγγιση της Άγκυρας έναντι του Χάφταρ δεν αποτελεί αντιστροφή της προηγούμενης πολιτικής, αλλά εξέλιξή της. Η Τουρκία επιδιώκει να μετατρέψει το στρατιωτικό και πολιτικό της κεφάλαιο στη Λιβύη σε οικονομική επιρροή, επεκτείνοντας τη στρατηγική της και πέραν των παραδοσιακών της συμμάχων.

Για τον Χάφταρ, η συνεργασία με την Τουρκία μπορεί να αποτελεί πραγματιστική κίνηση, ώστε να εξασφαλίσει επενδύσεις, τεχνογνωσία και πιθανόν διπλωματική αναγνώριση ενός ρόλου του στο μέλλον της Λιβύης.

Το σκηνικό παραμένει ρευστό, αλλά η τάση δείχνει ότι η Άγκυρα καταφέρνει να λειτουργεί ταυτόχρονα ως παίκτης, μεσολαβητής και επενδυτής. Σε μια περιοχή όπου οι συμμαχίες είναι ευμετάβλητες, η στρατηγική ευελιξία μπορεί να αποδειχθεί το πιο αποτελεσματικό εργαλείο.

Του Σπύρου Σιδέρη

Την Πέμπτη, οι δυνάμεις που είναι πιστές στην Κυβέρνηση Εθνικής Ενότητας της Λιβύης (ΚΕΕΛ) υπό την ηγεσία του Ντμπεϊμπά αύξησαν το επίπεδο συναγερμού και δήλωσαν την ετοιμότητά τους με πλήρες προσωπικό και εξοπλισμό εν αναμονή μιας πιθανής επίθεσης του Λιβυκού Εθνικού Στρατού (ΛΕΣ) στην πόλη Γκουντάμις για τον έλεγχο του συνοριακού περάσματος μεταξύ Λιβύης και Αλγερίας, στα νοτιοδυτικά της χώρας.

Σε ανακοίνωσή της, η Κοινή Δύναμη Επιχειρήσεων ζήτησε από τα μέλη της και τις υποστηρικτικές δυνάμεις της να παρουσιαστούν στο αρχηγείο της δύναμης, συνοδευόμενοι από όλο τον εξοπλισμό και τις προμήθειές τους. Το Γενικό Επιτελείο της Δυτικής Περιφέρειας του λιβυκού στρατού ανακοίνωσε επίσης ότι οι στρατιωτικές μονάδες του βρίσκονται σε κατάσταση υψηλής ετοιμότητας για την απόκρουση κάθε πιθανής επίθεσης.

Την Τετάρτη, η Γενική Διοίκηση του ΛΕΣ δήλωσε σε ανακοίνωσή της ότι οι στρατιωτικές μονάδες του κινήθηκαν σε διάφορες πόλεις και περιοχές της νοτιοδυτικής Λιβύης, υπό τις οδηγίες του στρατηγού Χαλίφα Χάφταρ, διοικητή της Γενικής Διοίκησης, και υπό την άμεση παρακολούθηση του στρατηγού Σαντάμ Χάφταρ, αρχηγού του επιτελείου των χερσαίων δυνάμεων.

Σε απάντηση, η Κυβέρνηση Εθνικής Ενότητας απέρριψε τις κινήσεις του ΛΕΣ, τις οποίες χαρακτήρισε «παράνομες», λέγοντας ότι επιδιώκουν να αυξήσουν την επιρροή και τον έλεγχο σημαντικών στρατηγικών περιοχών με γειτονικές χώρες.

Κάλεσε το Προεδρικό Συμβούλιο, την Κυβέρνηση Εθνικής Ενότητας και τον Αρχηγό του Γενικού Επιτελείου Στρατού να αυξήσουν την κατάσταση συναγερμού και ετοιμότητας για την αντιμετώπιση κάθε πιθανού κινδύνου που προκύπτει από αυτές τις κινήσεις.

Οι κινήσεις αυτές έρχονται λίγες μέρες μετά το αδιέξοδο που προέκυψε από τις εκλογές που διεξήχθησαν για το Ανώτατο Συμβούλιο του Κράτους (ΑΣΚ) όταν ανέστειλε την εκλογική του συνεδρίαση την Τρίτη (6/8), εν μέσω διαμάχης σχετικά με ένα άκυρο ψηφοδέλτιο που προκάλεσε την άγονη εκλογική αναμέτρηση μεταξύ του σημερινού επικεφαλής Μοχάμεντ Τακάλα και του πρώην επικεφαλής Χαλίντ Αλ Μίσρι.

Εν τω μεταξύ λάδι στη φωτιά έριξε ο Μεγάλος Μουφτής της Λιβύης, Σεΐχης Σαντίκ Αλ Γκαριάνι, όταν κατηγόρησε την πρώην ηγεσία του Ανώτατου Συμβουλίου του Κράτους ότι συνωμότησε με τον Ακίλα Σάλεχ -τον προσκείμενο στον Χάφταρ Πρόεδρο του Κοινοβουλίου- και ότι συνεργάστηκε με τις αιγυπτιακές μυστικές υπηρεσίες.

Να θυμίσουμε ότι τον Χάφταρ, στήριζαν μέχρι την συμφωνία κατάπαυσης του πυρός η Αίγυπτος, η Ρωσία και η Σαουδική Αραβία. Στον αντίποδα η Τουρκία στηρίζει την κυβέρνηση της Τρίπολης και τον Ντμπεϊμπά.

Πάντως αυτή η ένταση και η ξαφνική κλιμάκωση της ασφάλειας θα μπορούσε να οδηγήσει σε επιστροφή στην ένοπλη σύγκρουση, απειλώντας τη συμφωνία κατάπαυσης του πυρός, τις τοπικές και διεθνείς προσπάθειες για την ενοποίηση του στρατού και την κατάρρευση της πολιτικής διαδικασίας και του εκλογικού σχεδίου.

«Εργασθήκαμε πάρα πολύ στο πλαίσιο των Ηνωμένων Εθνών για να έρθει αυτό», προσθέτει χαρακτηριστικά.

Ο κ. Δένδιας σημειώνει, πως ο πρόεδρος του Λιβυκού Προεδρικού Συμβουλίου, Μοχάμεντ Μένφι ζήτησε την επίσκεψη στην Τρίπολη και «συμφωνήσαμε σαν προσωπική παραχώρηση σε αυτόν, υπό την προϋπόθεση ότι δεν θα υπάρχουν επίσημες επαφές ή επαφές με την προσωρινή κυβέρνηση».

«Θα πηγαίναμε, θα τον βλέπαμε, θα φεύγαμε», επισημαίνει ο κ. Δένδιας και προσθέτει πως το ότι εμφανίστηκε η υπουργός Εξωτερικών «σημαίνει ότι δεν τηρήθηκε η συμφωνία».

Ερωτηθείς σχετικά, αναφέρει πως άλλες ξένες κυβερνήσεις μιλάνε με την κυβέρνηση της Τρίπολης, «αλλά το θέμα είναι ότι για όλους ισχύει ότι έχει περιορισμένη εντολή, δεν μπορεί δηλαδή να υπογράφει συμφωνίες, αλλά τολμώ να πω και περιορισμένη χρησιμότητα». Ακόμη, «αυτές οι κυβερνήσεις δεν είναι υποχρεωμένες να αντιμετωπίσουν τη δική μας πραγματικότητα, που είναι το δεύτερο τουρκολιβυκό μνημόνιο».

«Δεν είναι δυνατόν να κάνουμε ότι δεν βλέπουμε», τονίζει χαρακτηριστικά. Αναφέρει ακόμη, ότι και η Αίγυπτος δεν θέλει «ουσιαστικές επαφές» με την κυβέρνηση της Τρίπολης.

«Λένε ότι η κυβέρνηση αυτή πρέπει να κάνει εκλογές. Και όχι μόνο δεν κάνει εκλογές, υφαρπάζει την παραμονή της εκμεταλλευόμενη κατά το δοκούν τους πόρους της Λιβύης και υπογράφει και με τους Τούρκους. Ε, δεν γίνεται». Ο υπουργός Εξωτερικών σημειώνει ότι «οι σχέσεις μας με τη Λιβύη θα παραμείνουν ως έχουν, από τη δική μας πλευρά».

«Θα προσπαθήσουμε – και αυτός ήταν ο σκοπός της επίσκεψης – να διατηρήσουμε μία ισχυρή σχέση με την Ανατολική Λιβύη, άρα και με το Κοινοβούλιο, και άρα, στην πραγματικότητα, με ένα Σώμα που δίνει δύναμη στη θέση μας ενάντια στην αποδοχή και σύναψη παράνομων κειμένων με τους Τούρκους». Από την άλλη «με τις μικρές μας δυνατότητες, γιατί θυμίζω ότι είναι μικρές οι δυνατότητές μας σε σχέση με τους άλλους, αφού θέλουμε χωρίς χρήματα και χωρίς στρατό να έχουμε επιρροή, να εμποδίσουμε την επέκταση των συμβατικών κατανοήσεων με την Τουρκία».

Αναφορικά με τις συναντήσεις του με τον πρόεδρο της Βουλής των Αντιπροσώπων, Αγκίλα Σάλεχ, και το στρατάρχη Χαλίφα Χαφτάρ, ο υπουργός Εξωτερικών τονίζει ότι «ήταν απολύτως στη γραμμή που εμείς θα θέλαμε να είναι».

«Τόνισαν ότι η τουρκική παρουσία είναι επιζήμια και απαράδεκτη. Είχε σημασία να δούμε τον Σάλεχ και τον Χάφταρ, γιατί είχαν πάει στην Τουρκία. Τους είδε ο ίδιος ο Ερντογάν, είδε και τους Λίβυους βουλευτές ο Ερντογάν, γι΄ αυτό πήγα και στο Κοινοβούλιο και τους εξήγησα τις θέσεις μας». Τέλος, υπογραμμίζει ότι το ενδεχόμενο διεξαγωγής των εκλογών στη Λιβύη «έχει πάει πολύ πίσω και γι’ αυτό και πρέπει να δούμε τι θα κάνουμε».