Σπύρος Σιδέρης

Η Ουάσιγκτον και η Τεχεράνη εμφανίζονται να δίνουν διαφορετικές ερμηνείες σε κρίσιμα σημεία της συμφωνίας, με επίκεντρο την περιβόητη «παράγραφο 6», η οποία έχει ήδη μετατραπεί στο πρώτο μεγάλο πεδίο αντιπαράθεσης πριν ακόμη ξεκινήσει η φάση της εφαρμογής.

Το ερώτημα που κυριαρχεί πλέον στους διπλωματικούς κύκλους είναι απλό αλλά εκρηκτικό: συμφώνησαν πραγματικά οι δύο πλευρές στο ίδιο κείμενο ή κάθε πλευρά επέστρεψε στο εσωτερικό της παρουσιάζοντας μια διαφορετική εκδοχή της συμφωνίας;

Η παράγραφος που άναψε φωτιές

Η αντιπαράθεση επικεντρώνεται σε μια διάταξη που αφορά την οικονομική διάσταση της μεταπολεμικής περιόδου.

Ο πρόεδρος του ιρανικού κοινοβουλίου και επικεφαλής διαπραγματευτής, Μοχάμεντ Μπαγκέρ Γκαλιμπάφ, υποστήριξε δημοσίως ότι η συμφωνία ανοίγει τον δρόμο για επενδύσεις ύψους 300 δισεκατομμυρίων δολαρίων στην ιρανική οικονομία, στο πλαίσιο προγράμματος ανοικοδόμησης και οικονομικής ανάπτυξης.

Στην Ουάσιγκτον, ωστόσο, η εικόνα είναι εντελώς διαφορετική.

Αμερικανοί αξιωματούχοι επιμένουν ότι δεν υπάρχει καμία πρόβλεψη για άμεση χρηματοδότηση της Τεχεράνης, καμία αυτόματη αποδέσμευση παγωμένων περιουσιακών στοιχείων και καμία δέσμευση για μεταφορά κεφαλαίων προς το ιρανικό κράτος. Σύμφωνα με την αμερικανική προσέγγιση, οποιαδήποτε οικονομική διευκόλυνση θα εξαρτηθεί από τη συμπεριφορά του Ιράν και από την τήρηση των δεσμεύσεών του στο πεδίο της ασφάλειας και του πυρηνικού προγράμματος.

Ο ίδιος ο Ντόναλντ Τραμπ έσπευσε να απορρίψει δημοσιεύματα περί «δισεκατομμυρίων προς την Τεχεράνη», χαρακτηρίζοντάς τα ψευδή.

Η ουσία της διαφωνίας φαίνεται να βρίσκεται λιγότερο στα ποσά και περισσότερο στις ερμηνείες. Η ιρανική πλευρά παρουσιάζει τη συμφωνία ως αφετηρία οικονομικής επανένταξης της χώρας, ενώ η αμερικανική ως ένα αυστηρά υπό όρους πλαίσιο, στο οποίο τα ανταλλάγματα θα δίνονται μόνο εφόσον προηγούνται συγκεκριμένες κινήσεις από την Τεχεράνη.

Διπλωματία προς τα έξω, μηνύματα προς τα μέσα

Οι διαφορετικές αναγνώσεις δεν είναι τυχαίες. Κάθε πλευρά προσπαθεί να πείσει το εσωτερικό της ακροατήριο ότι δεν υποχώρησε.

Στις Ηνωμένες Πολιτείες, ο Λευκός Οίκος καλείται να αποδείξει ότι δεν επιβραβεύει οικονομικά το Ιράν μετά από μια πολυετή περίοδο έντασης. Στο Ιράν, αντίθετα, η πολιτική και θρησκευτική ηγεσία πρέπει να πείσει ότι η συμφωνία αποφέρει απτά οικονομικά οφέλη και δεν αποτελεί απλώς μια αναστολή της σύγκρουσης χωρίς ανταλλάγματα.

Σε αυτό το πλαίσιο εντάσσονται και οι δηλώσεις του Γκαλιμπάφ, ο οποίος εμφανίστηκε ταυτόχρονα δεσμευμένος στην εφαρμογή της συμφωνίας αλλά και έτοιμος για σύγκρουση εάν η άλλη πλευρά επιχειρήσει να αλλάξει τους όρους.

Το μήνυμα ήταν διπλό: συνέχιση της διπλωματίας, αλλά χωρίς εγκατάλειψη της αποτρεπτικής ισχύος.

Το θρίλερ του Μπούργκενστοκ

Σαν να μην έφτανε η διαφωνία για το περιεχόμενο της συμφωνίας, μέχρι και λίγες ώρες πριν από τη συνάντηση παρέμενε ασαφές αν η ιρανική αντιπροσωπεία θα ταξιδέψει τελικά στην Ελβετία.

Πληροφορίες από την Τεχεράνη ανέφεραν ότι η τελική απόφαση δεν είχε ακόμη ληφθεί, ενώ παράλληλα συνεχίζονταν διαβουλεύσεις για τη μορφή και το εύρος των τεχνικών συνομιλιών.

Την ίδια στιγμή, η κυβέρνηση της Ελβετίας επιβεβαίωνε ότι οι προετοιμασίες συνεχίζονται κανονικά για τις συνομιλίες στο Μπούργκενστοκ, με τη συμμετοχή των Ηνωμένων Πολιτειών, του Ιράν και των διαμεσολαβητών, μεταξύ των οποίων το Κατάρ και το Πακιστάν.

Ενδεικτικό της ρευστότητας είναι ότι ο πρωθυπουργός του Πακιστάν, Σεχμπάζ Σαρίφ, ανέβαλε την προγραμματισμένη παρουσία του στην Ελβετία, ενώ η εκπροσώπηση της χώρας θα γίνει τελικά σε χαμηλότερο επίπεδο.

Παρά τις αβεβαιότητες, όλα δείχνουν ότι οι τεχνικές συνομιλίες θα ξεκινήσουν, καθώς καμία από τις δύο πλευρές δεν επιθυμεί να χρεωθεί μια κατάρρευση της διαδικασίας τόσο νωρίς.

Η πραγματική δοκιμασία αρχίζει τώρα

Η συμφωνία μπορεί να ανακοινώθηκε, όμως η δύσκολη φάση μόλις ξεκινά.

Η ιστορία των αμερικανοϊρανικών σχέσεων είναι γεμάτη από συμφωνίες που κατέρρευσαν όχι κατά την υπογραφή τους, αλλά κατά την εφαρμογή τους. Και ακριβώς εκεί βρίσκεται σήμερα ο μεγαλύτερος κίνδυνος.

Η έλλειψη εμπιστοσύνης παραμένει σχεδόν απόλυτη. Οι μηχανισμοί εφαρμογής δεν έχουν ακόμη αποσαφηνιστεί πλήρως. Οι οικονομικές πτυχές της συμφωνίας παραμένουν ανοιχτές σε διαφορετικές ερμηνείες. Και οι πολιτικές πιέσεις στο εσωτερικό και των δύο χωρών είναι ισχυρές.

Γι’ αυτό και η συνάντηση στην Ελβετία έχει σημασία που υπερβαίνει κατά πολύ το τεχνικό της περιεχόμενο. Δεν θα κρίνει μόνο τον τρόπο εφαρμογής της συμφωνίας. Θα δείξει αν Ουάσιγκτον και Τεχεράνη μπορούν να μετατρέψουν μια εύθραυστη πολιτική συμφωνία σε βιώσιμη διαδικασία ή αν οι διαφορετικές αναγνώσεις της ίδιας συμφωνίας θα αποτελέσουν το πρώτο βήμα προς μια νέα κρίση.

Σπύρος Σιδέρης

Αν η συμφωνία επικυρωθεί, θα ανοίξει τον δρόμο για την αποκλιμάκωση μιας από τις πιο επικίνδυνες αντιπαραθέσεις των τελευταίων δεκαετιών, θα επηρεάσει τις διεθνείς αγορές ενέργειας και θα μπορούσε να σηματοδοτήσει την αρχή μιας νέας περιόδου στις σχέσεις Ουάσιγκτον και Τεχεράνης.

Γιατί επιλέχθηκε το Μπούργκενστοκ

Η επιλογή του ελβετικού θερέτρου μόνο τυχαία δεν θεωρείται.

Το Μπούργκενστοκ συνδυάζει απομόνωση, ασφάλεια και εύκολη πρόσβαση, στοιχεία που αναζητούν διαχρονικά οι κυβερνήσεις όταν βρίσκονται κοντά σε κρίσιμες συμφωνίες. Βρίσκεται εκατοντάδες μέτρα πάνω από τη λίμνη της Λουκέρνης, σε μια περιοχή που επιτρέπει αυστηρό έλεγχο ασφαλείας και προστασία από ανεπιθύμητες παρεμβάσεις.

Η ελβετική κυβέρνηση ανέλαβε τις διπλωματικές και οργανωτικές διευθετήσεις, ενώ στην επιλογή του χώρου συμμετείχαν οι αντιπροσωπείες των ΗΠΑ και του Ιράν, μαζί με τους μεσολαβητές από το Πακιστάν και το Κατάρ, οι οποίοι φέρονται να διαδραμάτισαν καθοριστικό ρόλο στην επίτευξη της προκαταρκτικής συμφωνίας.

Για πολλούς διπλωμάτες, το Μπούργκενστοκ αποτελεί το ιδανικό συμβολικό έδαφος: ουδέτερο, προστατευμένο και αρκετά απομονωμένο ώστε να επιτρέπει δύσκολες συζητήσεις μακριά από πολιτικές πιέσεις και δημόσιες αντιπαραθέσεις.

Ένας τόπος με ιστορία στις μεγάλες συμφωνίες

Το ελβετικό θέρετρο διαθέτει βαρύ διπλωματικό παρελθόν.

Το 2002 φιλοξένησε την υπογραφή της συμφωνίας κατάπαυσης του πυρός στα Όρη Νούμπα του Σουδάν, ανοίγοντας τον δρόμο για ευρύτερες ειρηνευτικές διαδικασίες στη χώρα.

Το 2004 βρέθηκε στο επίκεντρο των διαπραγματεύσεων για το Κυπριακό υπό την αιγίδα των Ηνωμένων Εθνών, σε μια κρίσιμη περίοδο πριν από την ένταξη της Κυπριακής Δημοκρατίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση.

Ακολούθησαν συναντήσεις πολιτικών και οικονομικών ελίτ, μεταξύ των οποίων και συνεδριάσεις της Λέσχης Μπίλντερμπεργκ, ενώ τον Ιούνιο του 2024 το Μπούργκενστοκ φιλοξένησε τη Διάσκεψη για την Ειρήνη στην Ουκρανία, επιβεβαιώνοντας τον ρόλο του ως τόπου όπου συχνά επιχειρείται η διαχείριση διεθνών κρίσεων.

Δεν είναι λοιπόν τυχαίο ότι οι δύο πλευρές επέλεξαν ένα μέρος που έχει συνδεθεί με ορισμένες από τις σημαντικότερες διπλωματικές πρωτοβουλίες των τελευταίων δεκαετιών.

Οι όροι που μπορεί να αλλάξουν τις ισορροπίες

Την ώρα που οι τελικές λεπτομέρειες παραμένουν αντικείμενο διαπραγμάτευσης, διεθνή μέσα ενημέρωσης αποκαλύπτουν βασικά σημεία του μνημονίου κατανόησης.

Σύμφωνα με πληροφορίες που δημοσίευσαν η Wall Street Journal και το ισραηλινό Channel 12, η συμφωνία προβλέπει άμεση αποκλιμάκωση των εντάσεων και ένα πλαίσιο διαπραγματεύσεων διάρκειας 60 ημερών για το πυρηνικό πρόγραμμα της Τεχεράνης.

Το Ιράν επαναλαμβάνει τη δέσμευσή του να μην αποκτήσει πυρηνικά όπλα, ενώ οι δύο πλευρές συμφωνούν να συζητήσουν το ζήτημα των αποθεμάτων εμπλουτισμένου ουρανίου, που θεωρείται το πιο δύσκολο και πολιτικά ευαίσθητο κεφάλαιο των συνομιλιών.

Παράλληλα, οι Ηνωμένες Πολιτείες εμφανίζονται έτοιμες να προχωρήσουν σε σημαντικές κινήσεις οικοδόμησης εμπιστοσύνης, όπως η αποδέσμευση παγωμένων ιρανικών περιουσιακών στοιχείων και η αποφυγή νέων κυρώσεων κατά τη διάρκεια των διαπραγματεύσεων.

Ιδιαίτερη σημασία έχει και η πρόβλεψη για την ασφαλή διέλευση εμπορικών πλοίων από τα Στενά του Ορμούζ, από όπου διέρχεται περίπου το ένα πέμπτο του παγκόσμιου εμπορίου πετρελαίου.

Η επιστροφή του Ιράν στις αγορές

Ένα από τα σημαντικότερα στοιχεία της συμφωνίας αφορά την οικονομική της διάσταση.

Σύμφωνα με πληροφορίες της Wall Street Journal, η Ουάσιγκτον προτίθεται να επιτρέψει την άμεση επιστροφή του Ιράν στις διεθνείς αγορές πετρελαίου και καυσίμων, μια εξέλιξη που θα μπορούσε να επηρεάσει αισθητά τις διεθνείς τιμές ενέργειας και να αλλάξει τους συσχετισμούς στην παγκόσμια αγορά υδρογονανθράκων.

Παράλληλα, προβλέπεται ότι σε περίπτωση οριστικής συμφωνίας θα ξεκινήσει η σταδιακή άρση των αμερικανικών κυρώσεων, ενώ στο τραπέζι βρίσκεται και η δημιουργία επενδυτικού ταμείου ύψους 300 δισεκατομμυρίων δολαρίων για την ανοικοδόμηση και τον εκσυγχρονισμό της ιρανικής οικονομίας.

Η στιγμή της αλήθειας

Παρά το κλίμα αισιοδοξίας, διπλωματικές πηγές επισημαίνουν ότι η υπογραφή της Παρασκευής δεν θα λύσει αυτομάτως όλα τα προβλήματα στις σχέσεις Ουάσιγκτον και Τεχεράνης.

Το δυσκολότερο κεφάλαιο παραμένει η οριστική διευθέτηση του πυρηνικού προγράμματος, καθώς και οι εγγυήσεις που ζητούν οι δύο πλευρές για τη μακροχρόνια εφαρμογή μιας συνολικής συμφωνίας.

Ωστόσο, το γεγονός ότι ΗΠΑ και Ιράν βρίσκονται πλέον ένα βήμα πριν από την υπογραφή ενός κοινού πλαισίου ύστερα από δεκαετίες αντιπαράθεσης, κυρώσεων, απειλών και περιφερειακών συγκρούσεων αρκεί για να μετατρέψει το Μπούργκενστοκ στο επίκεντρο της παγκόσμιας διπλωματίας. Και ίσως, όπως έχει συμβεί πολλές φορές στο παρελθόν, η πραγματική σημασία όσων θα συμβούν στο ελβετικό βουνό να γίνει αντιληπτή μόνο αργότερα, όταν θα φανεί αν η συμφωνία αυτή αποτέλεσε απλώς μια προσωρινή ανακωχή ή το πρώτο βήμα για μια νέα γεωπολιτική πραγματικότητα στη Μέση Ανατολή.