Ήδη, οι αντιδράσεις σε Βαρσοβία, Ευρωπαϊκή Ενωση και ΝΑΤΟ είναι σφοδρές και τα διεθνή δίκτυα μιλούν για κλιμάκωση εκ μέρους της Μόσχας, η οποία «τεστάρει την αντίδραση της Δύσης», καθώς φαίνεται πως τα drones δεν εισήλθαν εκ παραδρομής στην Πολωνία. Προχώρησαν μάλιστα αρκετά βαθιά, ώστε να κλείσει το αεροδρόμιο της Βαρσοβίας.

Την ενεργοποίηση του άρθρου 4 του ΝΑΤΟ επιβεβαίωσε ο κυβερνητικός εκπρόσωπος της Πολωνίας Άνταμ Σλάπκα στο Polsat News. Παράλληλα πρόσθεσε ότι έχουν ήδη πραγματοποιηθεί διαβουλεύσεις στο πλαίσιο της διαδικασίας. Νωρίτερα, ο πρωθυπουργός Ντόναλντ Τουσκ είχε ανακοινώσει ότι η Πολωνία είχε υποβάλει επίσημη αίτηση για αυτό.

Πότε ενεργοποιήθηκε ξανά το άρθρο 4 του ΝΑΤΟ

Το Άρθρο 4 του ΝΑΤΟ, το οποίο προβλέπει διαβουλεύσεις μεταξύ των μελών όταν η εδαφική ακεραιότητα, η πολιτική ανεξαρτησία ή η ασφάλεια ενός μέλους απειλείται, έχει ενεργοποιηθεί επτά φορές από την ίδρυση του ΝΑΤΟ το 1949, σύμφωνα με τις διαθέσιμες πληροφορίες. Παρακάτω παρατίθενται οι περιπτώσεις ενεργοποίησης με τις αντίστοιχες ημερομηνίες και χώρες που το ζήτησαν:

1. 2003 (Φεβρουάριος): Η Τουρκία ενεργοποίησε το Άρθρο 4 λόγω απειλών από τον πόλεμο στο Ιράκ.
2. 2012 (τρεις φορές): Η Τουρκία ενεργοποίησε το Άρθρο 4 τρεις φορές το 2012 λόγω συνοριακών επεισοδίων με τη Συρία, τα οποία οδήγησαν σε απώλειες Τούρκων πολιτών
3. 2014 (Μάρτιος): Η Πολωνία ενεργοποίησε το Άρθρο 4 λόγω ανησυχιών για την ασφάλειά της εξαιτίας του πολέμου μεταξύ Ρωσίας και Ουκρανίας.
4. 2022 (Φεβρουάριος): Οκτώ χώρες της Ανατολικής Ευρώπης (Βουλγαρία, Τσεχία, Εσθονία, Λετονία, Λιθουανία, Πολωνία, Ρουμανία και Σλοβακία) ενεργοποίησαν το Άρθρο 4 μετά την πλήρη κλίμακας εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία, λόγω φόβων για την περιφερειακή ασφάλεια.
5. 2025 (Σεπτέμβριος): Η Πολωνία ενεργοποίησε το Άρθρο 4 στις 10 Σεπτεμβρίου 2025, μετά από παραβιάσεις του εναέριου χώρου της από 19 ρωσικά drones, κατά τη διάρκεια ρωσικής αεροπορικής επίθεσης στην Ουκρανία.

Η Τουρκία “πρωταθλητής”…

• Οι πέντε από τις επτά ενεργοποιήσεις έγιναν από την Τουρκία (2003, τρεις το 2012) και δύο από την Πολωνία (2014, 2025), ενώ η έκτη περιλαμβάνει οκτώ χώρες το 2022.
• Το Άρθρο 4 δεν οδηγεί αυτόματα σε στρατιωτική δράση, αλλά ξεκινά διαβουλεύσεις στο Βορειοατλαντικό Συμβούλιο (NAC) για την αντιμετώπιση της απειλή.

Τι αναφέρει το άρθρο 4

Το Άρθρο 4 της Συνθήκης του ΝΑΤΟ (Συνθήκη του Βορείου Ατλαντικού, 1949) αναφέρει τα εξής:

«Τα Συμβαλλόμενα Μέρη θα διαβουλεύονται από κοινού κάθε φορά που, κατά την άποψη οποιουδήποτε από αυτά, η εδαφική ακεραιότητα, η πολιτική ανεξαρτησία ή η ασφάλεια οποιουδήποτε από τα Μέρη απειλείται.»

Ερμηνεία:

• Το Άρθρο 4 προβλέπει τη διεξαγωγή διαβουλεύσεων μεταξύ των μελών του ΝΑΤΟ όταν ένα κράτος-μέλος θεωρεί ότι απειλείται η ασφάλειά του, η εδαφική του ακεραιότητα ή η πολιτική του ανεξαρτησία.
• Δεν συνεπάγεται αυτόματα στρατιωτική δράση (σε αντίθεση με το Άρθρο 5, που προβλέπει συλλογική άμυνα), αλλά οδηγεί σε συζητήσεις στο Βορειοατλαντικό Συμβούλιο (NAC) για την αξιολόγηση της κατάστασης και τον συντονισμό πιθανών μέτρων.
• Είναι ένα εργαλείο για την έγκαιρη αντιμετώπιση κρίσεων και την ενίσχυση της συμμαχικής αλληλεγγύης.

Η διαφορά του άρθρου 4 με το άρθρο 5

Το Άρθρο 5 της Συνθήκης του ΝΑΤΟ (Συνθήκη του Βορείου Ατλαντικού, 1949) αναφέρει τα εξής:

«Τα Συμβαλλόμενα Μέρη συμφωνούν ότι ένοπλη επίθεση εναντίον ενός ή περισσότερων εξ αυτών στην Ευρώπη ή στη Βόρεια Αμερική θα θεωρείται επίθεση εναντίον όλων, και συνεπώς συμφωνούν ότι, εάν συμβεί τέτοια ένοπλη επίθεση, κάθε ένα από αυτά, ασκώντας το δικαίωμα της ατομικής ή συλλογικής αυτοάμυνας που αναγνωρίζεται από το Άρθρο 51 του Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών, θα συνδράμει το Μέρος ή τα Μέρη που δέχονται την επίθεση, αναλαμβάνοντας αμέσως, ατομικά και από κοινού με τα άλλα Μέρη, τέτοια δράση που κρίνει αναγκαία, συμπεριλαμβανομένης της χρήσης ένοπλης βίας, για την αποκατάσταση και διατήρηση της ασφάλειας της περιοχής του Βορείου Ατλαντικού. Οποιαδήποτε τέτοια ένοπλη επίθεση και όλα τα μέτρα που λαμβάνονται ως αποτέλεσμα αυτής θα αναφέρονται αμέσως στο Συμβούλιο Ασφαλείας. Τέτοια μέτρα θα τερματίζονται όταν το Συμβούλιο Ασφαλείας λάβει τα απαραίτητα μέτρα για την αποκατάσταση και διατήρηση της διεθνούς ειρήνης και ασφάλειας.»

Ερμηνεία:

• Το Άρθρο 5 κατοχυρώνει την αρχή της συλλογικής άμυνας, δηλαδή ότι επίθεση εναντίον ενός κράτους-μέλους θεωρείται επίθεση εναντίον όλων.
• Τα μέλη του ΝΑΤΟ δεσμεύονται να συνδράμουν το κράτος-μέλος που δέχεται επίθεση, λαμβάνοντας μέτρα που κρίνουν αναγκαία, τα οποία μπορεί να περιλαμβάνουν τη χρήση ένοπλης βίας.
• Δεν επιβάλλεται αυτόματα στρατιωτική δράση· η απόφαση για το είδος της βοήθειας (στρατιωτική, υλικοτεχνική, διπλωματική κ.λπ.) εξαρτάται από κάθε κράτος-μέλος.
• Το Άρθρο 5 έχει ενεργοποιηθεί μόνο μία φορά στην ιστορία του ΝΑΤΟ, το 2001, μετά τις τρομοκρατικές επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου στις ΗΠΑ, οδηγώντας σε συντονισμένες ενέργειες, όπως η αποστολή δυνάμεων στο Αφγανιστάν.

Ήδη, οι αντιδράσεις σε Βαρσοβία, Ευρωπαϊκή Ενωση και ΝΑΤΟ είναι σφοδρές και τα διεθνή δίκτυα μιλούν για κλιμάκωση εκ μέρους της Μόσχας, η οποία «τεστάρει την αντίδραση της Δύσης», καθώς φαίνεται πως τα drones δεν εισήλθαν εκ παραδρομής στην Πολωνία. Προχώρησαν μάλιστα αρκετά βαθιά, ώστε να κλείσει το αεροδρόμιο της Βαρσοβίας.

Σε νέες δηλώσεις που προέβη ο πρωθυπουργός της Πολωνίας, Ντόναλντ Τουσκ, ενημέρωσε πως έγιναν 19 παραβιάσεις του εναέριου χώρου κατά τη διάρκεια της νύχτας και πως η Πολωνία ενεργοποιεί το Άρθρο 4 του ΝΑΤΟ.

O Τουσκ ενημέρωσε τους βουλευτές ότι ο πολωνικός στρατός αποφάσισε να κλιμακώσει την απάντησή του στις ρωσικές επιθέσεις στην Ουκρανία λίγο μετά τις 10 μ.μ. τοπική ώρα.

Η πρώτη παραβίαση του πολωνικού εναέριου χώρου σημειώθηκε γύρω στις 11:30 μ.μ. της Τρίτης, και η τελευταία αναφέρθηκε στις 6:30 π.μ. σήμερα το πρωί. «Αυτό δίνει μια ιδέα για την κλίμακα αυτής της επιχείρησης» είπε χαρακτηριστικά ο Τούσκ.

Προκαταρκτικές αναφορές κάνουν λόγο για 19 παραβιάσεις του εναέριου χώρου, με ένα σημαντικό αριθμό drones να περνούν από τη Λευκορωσία και να εισέρχονται στην Πολωνία.

Επιβεβαιώνεται ότι τρία drones καταρρίφθηκαν, ενώ ένα τέταρτο φέρεται να καταρρίφθηκε επίσης. Οι αρχές εργάζονται για την επαλήθευση αυτών των στοιχείων, όπως δήλωσε ο Τούσκ.

Ο ίδιος προειδοποίησε ότι οι τελευταίες παραβιάσεις του πολωνικού εναέριου χώρου είναι μόνο μέρος της ευρύτερης κατάστασης ασφαλείας που επικρατεί, με τη Ρωσία και τη Λευκορωσία να προγραμματίζουν «επιθετική» στρατιωτική άσκηση αργότερα αυτή την εβδομάδα.

«Δεν υπάρχει λόγος να ισχυριστούμε ότι βρισκόμαστε σε κατάσταση πολέμου… αλλά η κατάσταση είναι σαφώς πιο επικίνδυνη από όλες τις προηγούμενες» δήλωσε χαρακτηριστικά ο Τούσκ. Πρόσθεσε, δε, ότι η προοπτική μιας μεγάλης στρατιωτικής σύγκρουσης είναι «πιο κοντά από ποτέ, μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο».

Η πρώτη αντίδραση της Μόσχας

«Η Πολωνία δεν έχει προσκομίσει κανένα στοιχείο που να δείχνει ότι τα drone που καταρρίφθηκαν ήταν ρωσικής προέλευσης»: αυτό ήταν το πρώτο σχόλιο της Μόσχας για τα όσα διαδραματίστηκαν τα ξημερώματα της Τετάρτης (10/9) στον πολωνικό εναέριο χώρο.

Το κρατικό RIA Novosti μετέδωσε επίσης ότι ο επιτετραμμένος της Ρωσίας στην Πολωνία εκλήθη στο υπουργείο Εξωτερικών της χώρας μετά από το περιστατικό.

Το Άρθρο 4 της Συνθήκης του Βορειοατλαντικού (ΝΑΤΟ) αναφέρει:

«Τα Μέρη θα διαβουλεύονται από κοινού, όποτε, κατά τη γνώμη οποιουδήποτε εξ αυτών, απειλείται η εδαφική ακεραιότητα, η πολιτική ανεξαρτησία ή η ασφάλεια οποιουδήποτε εκ των Μερών.»

Τι σημαίνει πρακτικά:

• Οποιοδήποτε κράτος–μέλος μπορεί να ζητήσει τη σύγκληση του Βορειοατλαντικού Συμβουλίου όταν νιώσει ότι απειλείται.
• Δεν συνεπάγεται αυτόματη στρατιωτική βοήθεια ή επέμβαση (αυτό είναι το Άρθρο 5).
• Είναι πολιτικός και διπλωματικός μηχανισμός για διαβούλευση, ενημέρωση και πιθανό συντονισμό ενεργειών.