Τα ευρήματα, που δημοσιεύθηκαν στο τεύχος Φεβρουαρίου του Journal of Archaeological Science, προσφέρουν, όπως λένε οι ερευνητές, ένα “παράθυρο” στην κινητικότητα, την αστική ζωή και την ευαλωτότητα των πολιτών που επλήγησαν από την πανδημία.

DNA που λήφθηκε από σώματα σε χώρο ομαδικής ταφής στην αρχαία Γέρασα, στη σημερινή Ιορδανία, δείχνει ότι ο τάφος αντιπροσώπευε «ένα και μόνο ταφικό γεγονός», και όχι τη φυσιολογική, σταδιακή αύξηση ενός παραδοσιακού νεκροταφείου με την πάροδο του χρόνου, σύμφωνα με την ομάδα που πέρυσι ταυτοποίησε το Yersinia pestis ως το μικρόβιο που προκάλεσε την πανώλη.

Η νέα έρευνα επικεντρώθηκε στα θύματα. Στο πώς ζούσαν, στην ευαισθησία τους στη νόσο και στους λόγους που βρίσκονταν στη Γέρασα, έναν περιφερειακό εμπορικό κόμβο και επίκεντρο της πανδημίας που μαινόταν από το 541 έως το 750 μ.Χ.

«Οι παλαιότερες αφηγήσεις ταυτοποίησαν τον οργανισμό της πανώλης. Ο χώρος της Γέρασας μετατρέπει αυτό το γενετικό σήμα σε μια ανθρώπινη ιστορία για το ποιοι πέθαναν και πώς μια πόλη βίωσε την κρίση», δήλωσε η Ρέις Τζιανγκ, επικεφαλής συγγραφέας της μελέτης και αναπληρώτρια καθηγήτρια στο Τμήμα Παγκόσμιας, Περιβαλλοντικής και Γονιδιωματικής Επιστήμης της Υγείας του Πανεπιστημίου της Νότιας Φλόριντα.

«Οι πανδημίες δεν είναι μόνο βιολογικά γεγονότα, είναι κοινωνικά γεγονότα. Συνδέοντας τα βιολογικά στοιχεία από τα σώματα με το αρχαιολογικό πλαίσιο, μπορούμε να δούμε πώς η ασθένεια επηρέασε τους ανθρώπους μέσα στο κοινωνικό και περιβαλλοντικό τους περιβάλλον. Αυτό μας βοηθά να κατανοήσουμε τις πανδημίες στην ιστορία ως βιωμένα ανθρώπινα γεγονότα», είπε.

Μια διεπιστημονική ομάδα αρχαιολόγων, ιστορικών και ειδικών στη γενετική από το Πανεπιστήμιο της Νότιας Φλόριντα, το Florida Atlantic University και το Πανεπιστήμιο του Σίδνεϊ παρήγαγε τη μελέτη, με την Τζιανγκ και τους συνεργάτες της να αναλύουν DNA που εξήχθη από δόντια.

Διαπίστωσαν ότι υπήρχε μεγάλη ποικιλία θυμάτων από διαφορετικές δημογραφικές ομάδες, κάτι που, όπως είπε, έδειχνε ότι ένας, σε μεγάλο βαθμό, μετακινούμενος πληθυσμός βρισκόταν μαζί και ουσιαστικά είχε εγκλωβιστεί στον ίδιο τόπο λόγω της νόσου, παρόμοια με την κατάσταση που επικράτησε κατά τη διάρκεια της πανδημίας του Covid, όταν τα ταξίδια είχαν σταματήσει.

Οι ανασκαφές αποκάλυψαν ότι περισσότερα από 200 άτομα είχαν ταφεί στον τάφο στο ιπποδρόμιο της Γέρασας, γνωστής ως «Πομπηία της Μέσης Ανατολής» λόγω των καλοδιατηρημένων ελληνορωμαϊκών ερειπίων της.

Η Τζιανγκ είπε ότι επρόκειτο για μείγμα ανδρών και γυναικών, ηλικιωμένων και νέων, «ανθρώπων στην ακμή τους και εφήβων».

«Εκείνη την εποχή υπήρχαν δούλοι, μισθοφόροι, κάθε λογής άνθρωποι, και τα δεδομένα μας συνάδουν με το ότι πρόκειται για έναν παροδικό πληθυσμό. Αυτό δεν είναι κάτι καινούργιο», συνέχισε. Η Τζιανγκ ανέφερε ότι η έρευνα ανέδειξε και άλλους παραλληλισμούς με τις πιο σύγχρονες πανδημίες, ιδίως την Covid, την οποία ο Ντόναλντ Τραμπ είχε απορρίψει αρχικά ως «απάτη».

«Υπάρχει ολόκληρη σχολή σκέψης που λέει ότι η πρώτη πανδημία δεν συνέβη», είπε. «Οι αρνητές λένε ότι, αν κοιτάξει κανείς τα στοιχεία των απογραφών, ο πληθυσμός δεν μειώθηκε δραματικά όπως στον Μαύρο Θάνατο. Επίσης, στα οικονομικά δεδομένα και στους χάρτες πυκνότητας κατοίκησης δεν φαίνεται κάποια μεγάλη αναστάτωση. Και επιπλέον, μέχρι πρόσφατα δεν είχε βρεθεί κανένας ομαδικός τάφος.

Όμως η πρώτη πανώλη είναι στην πραγματικότητα πιο εύκολο να αποδειχθεί από την Covid. Γνωρίζουμε ποιο μικρόβιο την προκάλεσε, το Yersinia pestis, και έχουμε πλέον έναν ομαδικό τάφο και ανθρώπινα λείψανα, δηλαδή απτά αποδεικτικά στοιχεία ότι η πανδημία συνέβη. Το αν κατέρρευσαν η κοινωνία ή οι θεσμοί είναι άλλο ζήτημα. Μια ασθένεια μπορεί να προκαλέσει τεράστια καταστροφή χωρίς να οδηγήσει απαραίτητα σε επανάσταση, εξέγερση ή αλλαγή καθεστώτος”.

Το Λεωνιδαίον, που φέρει το όνομα του δωρητή του Λεωνίδη από τη Νάξο, βρίσκεται εκτός της Άλτεως, στο νοτιοδυτικό τμήμα του ιερού της Ολυμπίας. Πρόκειται για το μεγαλύτερο σε εμβαδόν κτίριο του ιερού (διαστάσεις: 74,80 x 81,08 μ.), με χαρακτηριστικές ιωνικές στοές εξωτερικά και στις τέσσερις πλευρές. Ανεγέρθηκε κατά το β΄ μισό του 4ου αι. πΧ και χρησίμευσε ως κατάλυμα επιφανών επισκεπτών του ιερού. Το βόρειο μέρος του είχε αποκαλυφθεί ήδη κατά τις πρώτες γερμανικές ανασκαφές στην Ολυμπία, μεταξύ 1875 και 1881, ενώ κατά το διάστημα 1953-1956 ολοκληρώθηκε η ανασκαφή του.

Σύμφωνα με την ανακοίνωση του ΥΠΠΟ, ο επαναπατρισμός του κιονόκρανου κατέστη δυνατός χάρη στην ευαισθησία και το θάρρος μιας Γερμανίδας, η οποία το κατείχε από τη δεκαετία του 1960, μετά από περισυλλογή του από την περιοχή του Λεωνιδαίου, κατά τη διάρκεια επίσκεψης στον χώρο. Παρακινημένη από τις πρόσφατες επιστροφές σημαντικών αρχαιοτήτων από το Πανεπιστήμιο του Μύνστερ στις χώρες προέλευσής τους, αποφάσισε να το παραδώσει στο Πανεπιστήμιο, με την πολύτιμη συμβολή του οποίου επέστρεψε στην Ελλάδα και στην Αρχαία Ολυμπία.

Το Πανεπιστήμιο του Μύνστερ αποδεικνύεται ένας σταθερός συνεργάτης του υπουργείου Πολιτισμού. Το 2019 προχώρησε στην επιστροφή του λεγόμενου σκύφου του Λούη, του Ολυμπιονίκη στους πρώτους Ολυμπιακούς Αγώνες της Αθήνας το 1896, ο οποίος σήμερα εκτίθεται στο Μουσείο Αρχαίων Ολυμπιακών Αγώνων στην γενέτειρά τους. Το 2024 το Μύνστερ επέστρεψε μία μαρμάρινη ανδρική κεφαλή ρωμαϊκών χρόνων προερχόμενη από νεκροταφείο της Θεσσαλονίκης και πλέον κοσμεί το Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης.

Ο Dr. Torben Schreiber, επιμελητής του Αρχαιολογικού Μουσείου του Πανεπιστημίου του Μύνστερ, τόνισε τη σταθερή βούληση του Μουσείου να επιστρέψει κάθε αντικείμενο που αποδεικνύεται προϊόν παράνομης διακίνησης, δηλώνοντας ότι ποτέ δεν είναι αργά για να γίνει το σωστό, το ηθικό και το δίκαιο. Κατά τη διάρκεια της τελετής επαναπατρισμού ο Γενικός Γραμματέας Πολιτισμού Γεώργιος Διδασκάλου ευχαρίστησε τους εκπροσώπους του Αρχαιολογικού Μουσείου του Πανεπιστημίου του Μύνστερ και δήλωσε: «Πρόκειται για μία ιδιαίτερα συγκινητική στιγμή. Η πράξη αυτή αποδεικνύει ότι ο πολιτισμός και η ιστορία δεν γνωρίζουν σύνορα αλλά απαιτούν συνεργασία, υπευθυνότητα και αμοιβαίο σεβασμό. Κάθε τέτοια επιστροφή αποτελεί μία πράξη αποκατάστασης της δικαιοσύνης και ταυτόχρονα μία γέφυρα φιλίας ανάμεσα στους λαούς».

Η οικειοθελής παράδοση του κιονοκράνου έρχεται να προστεθεί στη μακρά αλυσίδα παρόμοιων ενεργειών, κατά τα τελευταία χρόνια. Η αυξανόμενη αυτή τάση είναι απότοκο των ποικίλων δράσεων της χώρας μας σε εθνικό και διεθνές επίπεδο, με στόχο την ευαισθητοποίηση και κινητοποίηση των πολιτών ενάντια στην παράνομη διακίνηση αρχαιοτήτων.

Στην τελετή παρευρέθησαν ο γενικός γραμματέας του ΥΠΠΟ, Γεώργιος Διδασκάλου, η διευθύντρια του Γερμανικού Αρχαιολογικού Ινστιτούτου Αθηνών, Dr. Katja Sporn, ο διευθυντής των γερμανικών ανασκαφών στην Ολυμπία, Apl. Dr. Oliver Pilz, ο επιμελητής του Αρχαιολογικού Μουσείου του Πανεπιστημίου του Μύνστερ Dr. Torben Schreiber, η προϊσταμένη της Διεύθυνσης Τεκμηρίωσης και Προστασίας Πολιτιστικών Αγαθών Βάσω Παπαγεωργίου και η προϊσταμένη του Τμήματος Τεκμηρίωσης Έλενα Βλαχογιάννη, η προϊσταμένη της ΕΦΑ Ηλείας, Ερωφίλη Κόλλια, στελέχη της αρχαιολογικής Υπηρεσίας και των τοπικών αρχών και φορέων.

Το Υπουργείο Πολιτισμού ενημερώνει ότι «σήμερα, 20.8.2025 εκδόθηκε η απόφαση της Προέδρου Πρωτοδικών Νάξου, σύμφωνα με την οποία η επίμαχη περίφραξη θα παραμείνει στον χώρο, ακριβώς ως έχει, και θα απομακρυνθεί την 27.9.2025, δηλ. ακριβώς την ημερομηνία που το Υπουργείο Πολιτισμού είχε προαποφασίσει την απομάκρυνση και την αντικατάσταση της προσωρινής επίμαχης περίφραξης, με τη μόνιμη προστατευτική περίφραξη του αρχαιολογικού χώρου της Πορτάρας» και επισημαίνει: «Δεδομένου ότι το αίτημα του Δήμου ήταν η ΑΜΕΣΗ απομάκρυνση της περίφραξης, είναι φανερό ότι οι δηλώσεις του επικεφαλής της Δημοτικής Αρχής και συναφή δημοσιεύματα περί έκβασης της υπόθεσης υπέρ του Δήμου, δεν ανταποκρίνονται στην πραγματικότητα».

Ακολουθεί ολόκληρη η ανακοίνωση του ΥΠΠΟ για την περίφραξη στην Πορτάρα:

«Κατόπιν του γνωστού περιστατικού παραβατικής συμπεριφοράς τουρίστα, που έλαβε χώρα την 29.7.2025, σε βάρος του μνημείου του Ναού του Απόλλωνα (Πορτάρα), στη νησίδα Παλάτια Νάξο, το Υπουργείο Πολιτισμού -δια της αρμόδιας Εφορείας Αρχαιοτήτων Κυκλάδων-τοποθέτησε, ως είχε ρητή υποχρέωση από τον αρχαιολογικό νόμο (Ν. 4858/2021, άρθρο 3), περίφραξη ελαφρού τύπου και ύψους 1,5 μ. γύρωθεν του μνημείου, προς άμεση προστασία αυτού, για το προσωρινό διάστημα έως την 27η Σεπτεμβρίου 2025, οπότε θα τοποθετηθεί η μόνιμη προστατευτική περίφραξη, κατόπιν γνωμοδότησης του Κεντρικού Αρχαιολογικού Συμβουλίου.

Ο Δήμαρχος Νάξου, προσωπικά και χωρίς προηγούμενη, αλλά ούτε και εκ των υστέρων, έγκριση της Δημοτικής Επιτροπής, κατήγγειλε ως παρανομούντες, τους αρχαιολόγους της Εφορείας Αρχαιοτήτων Κυκλάδων του Υπουργείου Πολιτισμού, οι οποίοι και συνελήφθησαν και οδηγήθηκαν στο αστυνομικό τμήμα, όπου δακτυλοσκοπήθηκαν και κατέστησαν υπόδικοι. Ακολούθως, ο Δήμος προσέφυγε στο Πρωτοδικείο Νάξου, και, αποσιωπώντας παντελώς ότι επρόκειτο για προσωρινό μέτρο, που θα απομακρυνόταν την 27.9.2025, επικαλέστηκε ότι η περίφραξη αυτή θίγει “την προσωπικότητα” του Δήμου και ζήτησε να υποχρεωθεί το Υπουργείο Πολιτισμού να αφαιρέσει άμεσα την περίφραξη και να μην λάβει κανένα ανάλογο προστατευτικό μέτρο. Και αυτό, παρότι είχε ήδη σημειωθεί και δεύτερο παραβατικό περιστατικό σε βάρος του μνημείου, το οποίο επίσης ο Δήμος Νάξου αποσιώπησε.

Κατόπιν προσκόμισης στο Δικαστήριο, εκ μέρους του Υπουργείου Πολιτισμού, όλων των εγγράφων που τεκμηρίωναν τα ανωτέρω αποσιωπηθέντα από το Δήμο, σήμερα, 20.8.2025 εκδόθηκε η απόφαση της Προέδρου Πρωτοδικών Νάξου, σύμφωνα με την οποία η επίμαχη περίφραξη θα παραμείνει στο χώρο, ακριβώς ως έχει, και θα απομακρυνθεί την 27.9.2025, δηλ. ακριβώς την ημερομηνία που το Υπουργείο Πολιτισμού είχε προαποφασίσει την απομάκρυνση και την αντικατάσταση της προσωρινής επίμαχης περίφραξης, με τη μόνιμη προστατευτική περίφραξη του αρχαιολογικού χώρου της Πορτάρας.

Δεδομένου ότι το αίτημα του Δήμου ήταν η ΑΜΕΣΗ απομάκρυνση της περίφραξης, είναι φανερό ότι οι δηλώσεις του επικεφαλής της Δημοτικής Αρχής και συναφή δημοσιεύματα περί έκβασης της υπόθεσης υπέρ του Δήμου, δεν ανταποκρίνονται στην πραγματικότητα».

«Ανακαλύψαμε μια μεγάλη ασβεστολιθική πλάκα στην οποία ήταν χαραγμένη η εικόνα ενός ιππότη με αλυσιδωτή πανοπλία, σπαθί και ασπίδα», δήλωσε η αρχαιολόγος Σίλβια Κουρζίνσκα από την ομάδα ArcheoScan, η οποία ηγήθηκε της ανασκαφής. Η ανακάλυψη θεωρείται εξαιρετικά σπάνια για τη μεσαιωνική Πολωνία, καθώς μόνο λίγες ταφόπλακες εκείνης της περιόδου περιλαμβάνουν αναπαραστάσεις του νεκρού.

Η ανασκαφή πραγματοποιήθηκε τον Ιούλιο στο ιστορικό κέντρο του Γκντανσκ, στον χώρο ενός μεσαιωνικού οχυρού που χρησιμοποιούνταν από τον 11ο έως τον 14ο αιώνα. Το συγκρότημα περιλάμβανε τα ερείπια ενός κάστρου, μιας εκκλησίας και ενός κοιμητηρίου. Η πλάκα, μήκους περίπου 1,5 μέτρου, κατασκευασμένη από ασβεστόλιθο που είχε εισαχθεί από το νησί Γκότλαντ της Σουηδίας, χρονολογείται στον ύστερο 13ο ή πρώιμο 14ο αιώνα. Παρά τη μαλακή σύσταση του ασβεστόλιθου και την επίδραση του χρόνου, τα χαρακτηριστικά της ανάγλυφης απεικόνισης παραμένουν εντυπωσιακά καλοδιατηρημένα.

Μετά την αφαίρεση της πλάκας, οι αρχαιολόγοι εντόπισαν τον σκελετό ενός άνδρα ο οποίος όμως δεν είχε ταφεί μαζί με άλλα αντικείμενα. Όπως επισημαίνει η Κουρζίνσκα, «όλα τα στοιχεία υποδεικνύουν ότι επρόκειτο για άτομο υψηλής κοινωνικής θέσης, πιθανότατα ιππότη ή αξιωματούχο με στρατιωτικό ρόλο».

Η ανακάλυψη θεωρείται ιδιαίτερα σημαντική για την ιστορική κατανόηση του Γκντανσκ, καθώς προσφέρει μια σπάνια ματιά στις ταφικές πρακτικές και την κοινωνική τάξη της μεσαιωνικής ελίτ της πόλης.

«Πρόκειται για έναν άμεσο σύνδεσμο με τα πρώτα χρόνια της πόλης», λέει η αρχαιολόγος.

Οι ερευνητές πραγματοποιούν πλέον λεπτομερή τεκμηρίωση της ταφόπλακας με τη χρήση τρισδιάστατης σάρωσης υψηλής ανάλυσης, με στόχο τη διατήρηση και την ψηφιακή ανακατασκευή της εντυπωσιακής απεικόνισης. Παράλληλα, σχεδιάζονται χημικές και γενετικές αναλύσεις των οστών για να αποκαλυφθεί περισσότερα για την ταυτότητα και τη ζωή του άνδρα.

Η ομάδα σκοπεύει επίσης να επιχειρήσει μια ανακατασκευή του προσώπου του, βασισμένη στο κρανίο, ώστε να δώσει στο κοινό μια ιδέα για το πώς έμοιαζε στη ζωή ο άνδρας που έχει ήδη αποκτήσει το παρατσούκλι «Λάνσελοτ του Γκντανσκ».

Ο καθηγητής Χασάν Φιράτ Ντικέρ, μέλος του Επιστημονικού Συμβουλίου της Αγίας Σοφίας, ανέφερε ότι υπάρχουν υπόγειες δομές κάτω από το μνημείο, οι οποίες έχουν μήκος περίπου ένα χιλιόμετρο και αποτελούνται από σήραγγες, κελιά και κατακόμβες. Διευκρίνισε ότι όλες αυτές οι διαδικασίες καθαρισμού θα διαρκέσουν περίπου ένα χρόνο.

Hagia Sophia (Holy Wisdom in Greek) was designed by Greek architects, Isidore of Miletus & Anthemius of Tralles, and was built for the Greek Orthodox Church, official religion of the Byzantine Empire.
H. Sophia remains to this day the symbolic center of the Greek Orthodox faith. https://t.co/vw1V38KW9o pic.twitter.com/aXSKJJxNSg

— Ictinus ®️ (@ictinus_x) March 18, 2024

Σύμφωνα με τον Τούρκο καθηγητή, τα τμήματα κάτω από την αυλή της στοάς είναι της ίδιας ηλικίας με την Αγία Σοφία, δηλαδή περίπου 1.500 ετών, ενώ ο χώρος με τους τάφους εκτιμάται ότι είναι παλαιότερος από την υπάρχουσα δομή.

«Νομίζω ότι ο καθαρισμός αυτών των υπόγειων δομών είναι πολύ σημαντικός για το υφιστάμενο σύστημα κλιματισμού της Αγίας Σοφίας και για να “αναπνέει” με άνεση. Αυτό θα είναι ένα πολύ πιο ολοκληρωμένο και μακροπρόθεσμο έργο από ό,τι έχει γίνει στο παρελθόν» ανέφερε ο καθηγητής Ντικέρ.

Προσέθεσε επίσης πως ο ίδιος θεωρεί σημαντικό το γεγονός ότι έστω και ένα τμήμα των χώρων αυτών θα καταστεί επισκέψιμο και παράλληλα θα έλθουν στο φως ευρήματα που, αφού γίνει η διαλογή τους υπό την επίβλεψη αρχαιολόγων, θα μπορούν να ρίξουν φως στην ιστορία της Κωνσταντινούπολης.

Το ρεπορτάζ του πρακτορείου Anadolu συνοδεύεται από σχετικό φωτογραφικό υλικό.

Το θέμα είχε έλθει στην επικαιρότητα από τον ίδιο καθηγητή Χασάν Φιράτ Ντικέρ και το 2022 και είχε ξεναγήσει το συνεργείο του τουρκικού πρακτορείου ειδήσεων στις υπόγειες δομές. Τότε είχε δηλώσει ότι στα τέσσερα μέτρα βάθος υπάρχει μια κατακόμβη που αποτελείται από τρεις χώρους, όπου γινόταν ταφές από τον 4 μ.Χ. αιώνα και είναι η αρχαιότερη δομή στο σύμπλεγμα του βυζαντινού ναού. Η ύπαρξή της συγκεκριμένη υπόγειας δομής ήταν γνωστή από το 1946, αλλά είχε κατακλυστεί από τέσσερις τόνους λάσπης και ιζημάτων.