Σπύρος Σιδέρης

Σε αυτό το πλαίσιο, η ευρωπαϊκή εμπλοκή δεν είναι απλώς μια ευκαιρία για την Ευρώπη να ξαναπαίξει κάποιον ρόλο στη Μέση Ανατολή· είναι μια αναγκαία κίνηση για το Ιράν, το οποίο χρειάζεται προστατευτικά διπλωματικά χαρτιά ώστε να μην μείνει μόνο απέναντι στις ΗΠΑ, αλλά και για να εξισορροπήσει την πίεση που δέχεται από τον μηχανισμό Snapback και την προοπτική στρατιωτικής δράσης ή νέων συντριπτικών κυρώσεων.

Το άνοιγμα προς την Ευρώπη, παρά τις δημόσιες αιχμές του Αρακτσί για τις «λανθασμένες ευρωπαϊκές πολιτικές», μεταφράζεται από Ευρωπαίους διπλωμάτες ως μια σιωπηρή παραδοχή της ανάγκης της Τεχεράνης να κρατήσει ζωντανή τη διαπραγματευτική της θέση.

Σύμφωνα με διπλωματική πηγή στο Παρίσι, η Ευρώπη, η οποία είχε βρεθεί στο περιθώριο των εξελίξεων εξαιτίας του αμερικανικού μονοπωλίου στις διαπραγματεύσεις και τις επεμβάσεις στη Μέση Ανατολή, τώρα αποκτά εκ νέου ρόλο χάρη στην ιρανική πρωτοβουλία.

Το Ιράν «τους προσφέρει μια σημαντική υπηρεσία», σημειώνει η ίδια πηγή, «καθώς τους επιτρέπει να επιστρέψουν στο τραπέζι σε έναν στρατηγικής σημασίας φάκελο».

Η στρατηγική αυτή επιλογή της Τεχεράνης δεν είναι αποκομμένη από το ευρύτερο γεωπολιτικό της σκεπτικό. Μέσα από τις επαφές με τη Μόσχα και το Πεκίνο, και τώρα με τις ευρωπαϊκές πρωτεύουσες, η ιρανική διπλωματία επιχειρεί να συγκροτήσει ένα είδος «διεθνούς αναχώματος», ώστε να αποτρέψει την απομόνωσή της και να καταδείξει πως η διπλωματική αποστασιοποίηση των ΗΠΑ από τη συμφωνία του 2015 δεν μπορεί να σημαίνει και την πλήρη κατάρρευση του διεθνούς πλαισίου της.

Σε αυτό το πλαίσιο, το Ιράν επιχειρεί να εκμεταλλευτεί τις αποκλίσεις ανάμεσα στην ευρωπαϊκή και την αμερικανική προσέγγιση ως προς τον πυρηνικό φάκελο, επιδιώκοντας να αποδείξει ότι η πολιτική του Ντόναλντ Τραμπ και των διαδόχων του δεν αντιπροσωπεύει την παγκόσμια συναίνεση.

Στο επίκεντρο όλων αυτών των κινήσεων βρίσκεται η προοπτική ενός νέου σκληρού πακέτου απαιτήσεων από την πλευρά των ΗΠΑ, το οποίο, σε αντίθεση με τη συμφωνία του 2015, στοχεύει όχι μόνο στον περιορισμό του πυρηνικού προγράμματος, αλλά και στην αναδίπλωση της ιρανικής περιφερειακής στρατηγικής.

• Στο τραπέζι βρίσκονται ζητήματα όπως οι πύραυλοι μεγάλου βεληνεκούς, η παρουσία του Ιράν στη Συρία και τον Λίβανο, καθώς και η στήριξή του στους Χούθι στην Υεμένη και σε άλλες σιιτικές οργανώσεις.

Αυτή η «τριπλή δέσμη» ζητημάτων—πυρηνικά, πυραυλικά και περιφερειακά—είναι που καθιστά την ιρανική θέση ευάλωτη. Η Τεχεράνη, όπως διαπιστώνουν και οι Ευρωπαίοι, εμφανίζεται «εκτεθειμένη στρατιωτικά», έχοντας αποδυναμώσει την επιρροή της σε βασικά μέτωπα και χάνοντας, εν μέρει, τα πλεονεκτήματα που διέθετε παλαιότερα.

Παρά τις ρητές διαβεβαιώσεις του Ιράν ότι οι συνομιλίες με τις ΗΠΑ περιορίζονται στον πυρηνικό φάκελο, διπλωματικές πηγές στην Ευρώπη υποστηρίζουν πως η Ουάσινγκτον επιδιώκει συνολική επαναδιαπραγμάτευση του ρόλου του Ιράν στην περιοχή. Ενδεικτικές αυτής της στάσης είναι οι πρόσφατες κυρώσεις που επέβαλε η Ουάσινγκτον σε επτά ιρανικές οντότητες που σχετίζονται με τις πωλήσεις πετρελαίου. Οι κυρώσεις αυτές ερμηνεύονται από την Τεχεράνη ως σαφές μήνυμα αποθάρρυνσης, ενώ ο εκπρόσωπος του υπουργείου Εξωτερικών Ισμαήλ Μπαγκαΐ δήλωσε πως «δείχνουν έλλειψη καλής θέλησης και σοβαρότητας».

Σε αυτό το πλαίσιο, ένα ιδιαίτερα κρίσιμο σημείο είναι ο μηχανισμός Snapback, που επιτρέπει την αυτόματη επαναφορά των διεθνών κυρώσεων σε βάρος του Ιράν σε περίπτωση παραβίασης των όρων της συμφωνίας του 2015. Η απειλή αυτής της διαδικασίας, η οποία θα φέρει το θέμα στο Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ, έχει μετατραπεί σε μοχλό πίεσης τόσο από την Ουάσινγκτον όσο και από ευρωπαϊκούς κύκλους. Ειδικά μετά τη δήλωση του Ζαν-Νοέλ Μπαρό, υπουργού Εξωτερικών της Γαλλίας, σύμφωνα με την οποία «αν δεν διασφαλιστούν τα ευρωπαϊκά συμφέροντα ασφαλείας, δεν θα διστάσουμε ούτε δευτερόλεπτο να επαναφέρουμε όλες τις κυρώσεις», γίνεται σαφές ότι το ευρωπαϊκό τρίο δεν θα διατηρήσει παθητικό ρόλο.

Η πιθανότητα ενεργοποίησης του Snapback παραμένει ορατή, ιδιαίτερα εάν δεν υπάρξει νέα συμφωνία μέχρι τον Οκτώβριο, όταν και εκπνέει η ισχύουσα. Το Ιράν είχε λάβει μια άτυπη προθεσμία μέχρι τον Ιούνιο, η οποία ωστόσο παρατάθηκε σιωπηρά. Ο Αρακτσί προειδοποίησε ότι εάν δεν υπάρξει πρόοδος, η χώρα του θα βρεθεί αντιμέτωπη με «μια δύσκολη κατάσταση», ενώ υπάρχουν ακόμη και φωνές που μιλούν για πιθανή αποχώρηση του Ιράν από τη Συνθήκη Μη Διάδοσης Πυρηνικών Όπλων (NPT), εξέλιξη που θα κλιμακώσει τη διεθνή κρίση.

Αν το Ιράν έχει ανάγκη την Ευρώπη για να εξουδετερώσει την απειλή του Snapback, οι ΗΠΑ χρειάζονται την Ευρώπη για να καταστήσουν αυτόν τον μηχανισμό αποτελεσματικό όπλο πίεσης. Παρότι η Ουάσινγκτον, μετά την αποχώρησή της από τη συμφωνία, δεν έχει τυπικό δικαίωμα ενεργοποίησης, η ενεργοποίηση από το ευρωπαϊκό τρίο, με τη στήριξη έστω και σιωπηρή των ΗΠΑ, είναι μια ρεαλιστική πιθανότητα. Και ακριβώς εδώ εντοπίζεται το πιο επισφαλές στοιχείο του ιρανικού στοιχήματος: η ανάγκη να εμπιστευθεί μια Ευρώπη που βρίσκεται σε διαρκή στρατηγική αμηχανία μεταξύ της ανεξαρτησίας της και της ευθυγράμμισης με τις ΗΠΑ.

Το Ιράν, γνωρίζοντας ότι η στήριξη της Ρωσίας και της Κίνας έχει πολιτικό και στρατηγικό βάθος, αλλά και λειτουργικά όρια, στρέφεται τώρα στην Ευρώπη ως τον μόνο ρεαλιστικό δυτικό συνομιλητή. Η προσπάθεια να επιβληθεί η αντίληψη ότι οι ΗΠΑ δεν είναι η μοναδική φωνή της Δύσης αποτυπώνει τη βασική ιρανική επιδίωξη: να δημιουργηθεί ένα διαπραγματευτικό αντίβαρο, ένα πλαίσιο ενδιάμεσης πίεσης που θα αποτρέψει την επιβολή καταστροφικών όρων σε μια νέα συμφωνία.

Ωστόσο, αυτή η προσπάθεια, αν δεν συνοδευτεί από πραγματικές παραχωρήσεις ή πολιτική βούληση για συμβιβασμό, μπορεί να αποτύχει. Η ευρωπαϊκή ατζέντα, εσωτερικά αποδυναμωμένη από πολιτική ασυνεννοησία και εξωτερικά πιεσμένη από τις εξελίξεις σε Ουκρανία, Μέση Ανατολή και Κίνα, δεν είναι εύκολο να αποδώσει ρόλο διαμεσολαβητή χωρίς καθαρή πολιτική κάλυψη από τις μεγάλες πρωτεύουσες.

Το στοίχημα της Τεχεράνης είναι τολμηρό, αλλά επισφαλές: μια προσπάθεια επανένταξης της Ευρώπης στο τραπέζι των συνομιλιών, όχι από θέση ισχύος αλλά από ανάγκη, ενδεχομένως όμως ικανή να δημιουργήσει μια μικρή ρωγμή στον αμερικανικό μονολιθισμό.

Αν θα αποδώσει, θα εξαρτηθεί όχι μόνο από τις ιρανικές κινήσεις, αλλά και από την ικανότητα της Ευρώπης να διατυπώσει μια ενιαία, συνεκτική και αυτόνομη στρατηγική.

Σπύρος Σιδέρης

Την ίδια στιγμή, η ιρανική πλευρά διατηρεί επιφυλακτική στάση, ενισχύοντας υπόγειες πυρηνικές εγκαταστάσεις, ενώ εξετάζει την πιθανότητα ενδιάμεσης συμφωνίας για να κερδίσει χρόνο. Το γεωπολιτικό σκηνικό φορτίζεται καθημερινά, με την απειλή στρατιωτικής σύγκρουσης να επανέρχεται δυναμικά στην ατζέντα.

Εν μέσω των διαπραγματεύσεων, το ερώτημα που πλανάται είναι αν οι δυο πλευρές μπορούν να γεφυρώσουν τις βαθιές τους διαφορές ή αν η διπλωματία οδηγείται σε ναυάγιο με απρόβλεπτες συνέπειες.

Δύο ημέρες πριν την έναρξη των τεχνικών συνομιλιών μεταξύ ΗΠΑ και Ιράν στο Αμμάν, ο Λευκός Οίκος ανακοίνωσε τον διορισμό του Μάικλ Άντον, ανώτερου αξιωματούχου του Στέιτ Ντιπάρτμεντ, ως επικεφαλής της αμερικανικής τεχνικής αντιπροσωπείας.

Ο Άντον, πρώην σύμβουλος στο Συμβούλιο Εθνικής Ασφάλειας κατά την πρώτη θητεία Τραμπ και νυν διευθυντής σχεδιασμού πολιτικής στο αμερικανικό υπουργείο Εξωτερικών, καλείται να ηγηθεί μιας δωδεκαμελούς ομάδας ειδικών με στόχο τον σχεδιασμό ενός νέου πλαισίου περιορισμών στο πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν με αντάλλαγμα την ελάφρυνση των κυρώσεων.

• Η επιλογή του Άντον δεν είναι τυχαία. Αν και δεν έχει τοποθετηθεί δημοσίως για το ιρανικό ζήτημα, θεωρείται ότι διαθέτει το κατάλληλο μείγμα τεχνοκρατικής επάρκειας και ιδεολογικής εγγύτητας προς τον πρόεδρο Τραμπ, ώστε να υλοποιήσει αποτελεσματικά τη στρατηγική του. «Το πιο σημαντικό είναι ότι θα διασφαλίσει την εφαρμογή της ατζέντας Τραμπ», δήλωσε χαρακτηριστικά ανώτερος αξιωματούχος της κυβέρνησης.

Την ίδια στιγμή, ο υπουργός Εξωτερικών Μάρκο Ρούμπιο δήλωσε ότι στόχος της Ουάσινγκτον είναι μια ρύθμιση που θα επιτρέπει στην Τεχεράνη να εισάγει εμπλουτισμένο ουράνιο για ειρηνικούς σκοπούς, ανοίγοντας το ενδεχόμενο για μια συμφωνία που δεν θα απαιτεί πλήρη αποπυρηνικοποίηση αλλά θα διασφαλίζει την μη στρατιωτική χρήση του υλικού.

Στο ίδιο πλαίσιο, ο ειδικός απεσταλμένος του Τραμπ στη Μέση Ανατολή, Στιβ Γουίτκοφ, έχει δηλώσει ανοιχτά ότι ενδέχεται να επιτραπεί στο Ιράν να φτάσει το επίπεδο εμπλουτισμού 3,67%, δηλαδή το ανώτατο όριο που προβλεπόταν από τη συμφωνία του 2015. Αυτό σημαίνει ότι οι ΗΠΑ εξετάζουν μια ρεαλιστική προσέγγιση, όπου το Ιράν θα μπορεί να διατηρεί ένα πολιτικό πυρηνικό πρόγραμμα, χωρίς να αποκτά πρόσβαση σε πυρηνικά όπλα.

• Ωστόσο, η κατάσταση είναι ιδιαίτερα περίπλοκη. Η τελευταία έκθεση της Διεθνούς Υπηρεσίας Ατομικής Ενέργειας (ΙΑΕΑ) αναφέρει ότι το Ιράν διαθέτει πλέον 274,8 κιλά ουρανίου εμπλουτισμένου έως 60%, μια ποσότητα και ποιότητα που απέχει μόλις ένα βήμα από τα επίπεδα εμπλουτισμού 90% που απαιτούνται για την κατασκευή πυρηνικού όπλου.

Σε αυτό το πλαίσιο, ο πρόεδρος Τραμπ δήλωσε ότι «το Ιράν έχει μόνο δύο επιλογές, εκ των οποίων η μία είναι πολύ κακή». Αν και δεν διευκρίνισε ποιες είναι αυτές οι επιλογές, φάνηκε να προειδοποιεί ότι μια στρατιωτική επέμβαση δεν έχει αποκλειστεί. Μάλιστα, έθεσε αυστηρό χρονοδιάγραμμα 60 ημερών για την ολοκλήρωση των διαπραγματεύσεων, υπονοώντας ότι σε περίπτωση αποτυχίας, οι ΗΠΑ δεν θα διστάσουν να προχωρήσουν σε εναλλακτικά μέσα πίεσης, ακόμα και σε στοχευμένα στρατιωτικά πλήγματα.

Η ιρανική πλευρά, από την άλλη, αντέδρασε επιφυλακτικά. Ο υπουργός Εξωτερικών Αμπάς Αρακτσί φέρεται να δήλωσε στον Στιβ Γουίτκοφ ότι το χρονοδιάγραμμα των 60 ημερών είναι ανέφικτο, προτείνοντας τη σύναψη μιας ενδιάμεσης συμφωνίας. Ωστόσο, ο Γουίτκοφ απέρριψε την ιδέα, επιμένοντας ότι η Ουάσινγκτον στοχεύει σε μια συνολική συμφωνία.

Αν και το ιρανικό Υπουργείο Εξωτερικών διέψευσε ότι υπήρξε τέτοια πρόταση, το Axios είχε προηγουμένως αναφέρει ότι η Τεχεράνη εξετάζει σοβαρά το ενδεχόμενο μιας ενδιάμεσης συμφωνίας, γεγονός που υποδηλώνει την επιθυμία της να αποφύγει την κατάρρευση των συνομιλιών αλλά και την επιβολή νέων κυρώσεων ή ακόμα και στρατιωτικών επιχειρήσεων.

• Σημαντικό στοιχείο είναι ότι η Τεχεράνη, εν μέσω των διαπραγματεύσεων, φαίνεται να ενισχύει υπόγειες πυρηνικές εγκαταστάσεις, γεγονός που ερμηνεύεται από αναλυτές είτε ως μέσο διαπραγματευτικής πίεσης είτε ως ένδειξη έλλειψης εμπιστοσύνης απέναντι στη δυτική πλευρά.

Η εμπλοκή του Ομάν, και ειδικότερα του υπουργού Εξωτερικών Μπάντρ αλ-Μπουσάιντι, ως διαμεσολαβητή στις συνομιλίες μεταξύ Αρακτσί και Γουίτκοφ, αποκαλύπτει μια πιο σύνθετη, πολυεπίπεδη διπλωματική πρωτοβουλία, στην οποία συμμετέχουν πλέον και ουδέτερες χώρες, με στόχο τη γεφύρωση του χάσματος.

Το επόμενο διάστημα προμηνύεται κρίσιμο. Οι συνομιλίες στο Αμμάν, οι εξελίξεις στη Ρώμη, οι έμμεσες επαφές και τα σκληρά τελεσίγραφα, διαμορφώνουν ένα τοπίο εύθραυστο και επικίνδυνο. Ο πρόεδρος Τραμπ γνωρίζει ότι μια νέα συμφωνία θα αποτελέσει ισχυρό χαρτί στο εσωτερικό μέτωπο, ενώ για το Ιράν, η αποτροπή περαιτέρω απομόνωσης αποτελεί υπαρξιακή πρόκληση.

Η διατήρηση της παγκόσμιας ασφάλειας και η αποφυγή μιας νέας σύγκρουσης εξαρτώνται από την ικανότητα των δύο πλευρών να επιδείξουν ευελιξία και στρατηγική ψυχραιμία. Η τελική έκβαση δεν έχει ακόμα κριθεί. Το μόνο βέβαιο είναι ότι το ρολόι της κρίσης τρέχει, και κάθε απόφαση –ή αδράνεια– θα έχει βαθιές συνέπειες για τη Μέση Ανατολή, αλλά και για ολόκληρο τον πλανήτη.