Σπύρος Σιδέρης

Οι κινήσεις αυτές αποτυπώνουν όχι μόνο την επιμονή της Τεχεράνης στη διπλωματική οδό, αλλά και τη βαθιά δυσπιστία της απέναντι στις άμεσες συνομιλίες με την Ουάσιγκτον, σε μια περίοδο όπου η ένταση παραμένει υψηλή και η προοπτική συμφωνίας εξαρτάται από εξαιρετικά λεπτές ισορροπίες.

Σύμφωνα με τον επικεφαλής του γραφείου ιρανικών συμφερόντων στο Κάιρο, Μοτζταμπά Φερντουσί Πουρ, η επιστροφή του Αμπάς Αραγκτσί στο Πακιστάν, μετά την επίσκεψή του στο Ομάν, δεν είναι τυχαία. Αντιθέτως, εντάσσεται σε μια ευρύτερη στρατηγική εντατικοποίησης των διπλωματικών προσπαθειών, με στόχο την προετοιμασία ενός νέου γύρου έμμεσων διαπραγματεύσεων με τις ΗΠΑ. Το Ισλαμαμπάντ, όπως σημειώνει, δεν λειτουργεί πλέον απλώς ως ουδέτερος διαμεσολαβητής, αλλά ως ενεργός εταίρος, συμβάλλοντας με προτάσεις και πρωτοβουλίες σε συντονισμό με την πολιτική και στρατιωτική ηγεσία της χώρας.

Παράλληλα, ο ρόλος του Ομάν παραμένει καθοριστικός. Η Μουσκάτ θεωρείται από την Τεχεράνη αξιόπιστος μεσολαβητής, με μακρά παράδοση στη διευκόλυνση διαλόγου μεταξύ αντιμαχόμενων πλευρών. Η επίσκεψη του Αραγκτσί στον σουλτάνο Χάιθαμ μπιν Ταρίκ αλ Σαΐντ επιβεβαιώνει τη βούληση του Ιράν να ενισχύσει τη διπλωματική οδό και να αξιοποιήσει περιφερειακούς παράγοντες για την αποκλιμάκωση της κρίσης.

• Την ίδια στιγμή, η μετάβαση του Αραγκτσί στη Μόσχα και η συνάντησή του με τον πρόεδρο Βλαντίμιρ Πούτιν υποδηλώνουν τη σημασία της ρωσικής στήριξης σε πολιτικό και διπλωματικό επίπεδο. Αν και η Τεχεράνη βασίζεται κυρίως στις δικές της δυνατότητες, η συνεργασία με τη Ρωσία και την Κίνα ενισχύει τη διαπραγματευτική της θέση, ιδιαίτερα σε διεθνή φόρα όπως το Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ.

Στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων, η Τεχεράνη έχει ήδη καταθέσει νέες προτάσεις, περιμένοντας την απάντηση της Ουάσιγκτον. Όπως επισημαίνει ο Φερντουσί Πουρ, «η μπάλα βρίσκεται πλέον στο γήπεδο των ΗΠΑ», ενώ το Ιράν δηλώνει έτοιμο να προχωρήσει σε μια συμφωνία αντίστοιχη με εκείνη του 2015 με την ομάδα 5+1, υπό την προϋπόθεση ότι θα υπάρξει πραγματική πολιτική βούληση.

• Ωστόσο, οι «κόκκινες γραμμές» του Ιράν παραμένουν σαφείς και αδιαπραγμάτευτες. Μεταξύ αυτών περιλαμβάνονται η πλήρης άρση των κυρώσεων, η αποδέσμευση των παγωμένων οικονομικών πόρων, ο σεβασμός στα πυρηνικά δικαιώματα της χώρας και η αναγνώριση του ρόλου της στη διαχείριση του Στενού του Ορμούζ. Παράλληλα, η Τεχεράνη απορρίπτει κατηγορηματικά ένα καθεστώς «ούτε πολέμου ούτε ειρήνης», απαιτώντας συνολική διευθέτηση της κρίσης και τερματισμό των εχθροπραξιών.

Ιδιαίτερη σημασία έχει και η επιλογή της Τεχεράνης να επιμείνει σε έμμεσες διαπραγματεύσεις. Όπως τονίζεται, η έλλειψη εμπιστοσύνης προς τις ΗΠΑ —λόγω προηγούμενων εμπειριών κατά τις οποίες συμφωνίες δεν τηρήθηκαν— οδηγεί το Ιράν στην προτίμηση της διαμεσολάβησης, ώστε να υπάρχουν εγγυήσεις και μάρτυρες σε κάθε πιθανή συμφωνία.

• Από την πλευρά των ΗΠΑ, ο πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ εμφανίζεται να τηρεί σκληρή στάση, δηλώνοντας ότι η Ουάσιγκτον «κρατά όλα τα χαρτιά», ενώ ακύρωσε πρόσφατη αποστολή απεσταλμένων στο Πακιστάν λόγω έλλειψης προόδου. Παράλληλα, άφησε ανοιχτό το ενδεχόμενο επανέναρξης διαλόγου, υπό την προϋπόθεση ότι η Τεχεράνη θα καταθέσει πιο ουσιαστικές και βελτιωμένες προτάσεις.

Στο μεταξύ, η ευρύτερη περιφερειακή αστάθεια επιβαρύνει το κλίμα, με εντάσεις στον Λίβανο και συνεχιζόμενες στρατιωτικές επιχειρήσεις. Το Ιράν επιδιώκει να συνδέσει τη διπλωματική διαδικασία με μια συνολική αρχιτεκτονική ασφάλειας στην περιοχή, χωρίς εξωτερικές παρεμβάσεις.

Συνολικά, οι κινήσεις του Αμπάς Αραγκτσί αποτυπώνουν μια σύνθετη και πολυεπίπεδη στρατηγική: από τη μία, διατήρηση της πίεσης μέσω περιφερειακών ισορροπιών και, από την άλλη, άνοιγμα διαύλων επικοινωνίας για μια πιθανή συμφωνία. Το ερώτημα που παραμένει είναι αν η Ουάσιγκτον θα ανταποκριθεί, οδηγώντας σε μια νέα διπλωματική συμφωνία, ή αν η διαδικασία θα παραμείνει εγκλωβισμένη σε έναν φαύλο κύκλο δυσπιστίας.

Η αφετηρία της συζήτησης ήταν μια δήλωση του Αραγκτσί, ο οποίος, σε μια προσπάθεια να αποτυπώσει μια εικόνα ελεγχόμενης αποκλιμάκωσης, ανακοίνωσε ότι το Στενό του Ορμούζ θα παραμείνει ανοιχτό για τα εμπορικά πλοία στο πλαίσιο της εκεχειρίας, συνδέοντας την εξέλιξη αυτή με τις ευρύτερες ισορροπίες στη Μέση Ανατολή. Η τοποθέτηση αυτή ερμηνεύτηκε ως ένδειξη διπλωματικής ευελιξίας και πρόθεσης να αποφευχθεί περαιτέρω ένταση σε μια ήδη εύθραυστη συγκυρία.

• Ωστόσο, η παρέμβαση του Καλιμπάφ ήρθε να μετατοπίσει το κέντρο βάρους της συζήτησης. Με σαφώς πιο σκληρή γλώσσα, υπογράμμισε ότι η ναυσιπλοΐα στο Στενό δεν αποτελεί απλώς αντικείμενο πολιτικής δήλωσης, αλλά υπόκειται σε συγκεκριμένους όρους, διαδρομές και –κυρίως– στην έγκριση της ιρανικής πλευράς. Η αναφορά του ότι η λειτουργία του περάσματος καθορίζεται από το «πεδίο» και όχι από τις δημόσιες δηλώσεις αποτύπωσε μια διαφορετική φιλοσοφία άσκησης εξουσίας, όπου η στρατιωτική ισχύς και οι επιχειρησιακές αποφάσεις προηγούνται της διπλωματικής διαχείρισης.

Η διαφοροποίηση αυτή δεν περιορίστηκε στο επίπεδο των δηλώσεων. Μέσα ενημέρωσης που συνδέονται με τους Φρουρούς της Επανάστασης, όπως το πρακτορείο Tasnim, άσκησαν ανοιχτή κριτική στον Αραγκτσί, χαρακτηρίζοντας τις τοποθετήσεις του ασαφείς και ελλιπείς. Η παρέμβαση αυτή δεν ήταν απλώς δημοσιογραφική, αλλά εντάχθηκε σε μια ευρύτερη προσπάθεια να καθοριστεί ποιος έχει την αρμοδιότητα να «ορίζει» την πολιτική γραμμή και να ενημερώνει την κοινή γνώμη.

Στο βάθος της αντιπαράθεσης αναδεικνύεται μια θεμελιώδης πραγματικότητα του ιρανικού πολιτικού συστήματος: η κυβέρνηση, ακόμη και όταν εκφράζει μια πιο πραγματιστική ή μετριοπαθή προσέγγιση, λειτουργεί εντός αυστηρών ορίων που καθορίζονται από ανώτερα κέντρα ισχύος. Ο Πρόεδρος Μασούντ Πεζεσκιάν, παρά τη ρητορική περί εξισορρόπησης και αποκλιμάκωσης, δεν διαθέτει την πολιτική αυτονομία να αναδιαμορφώσει κρίσιμες στρατηγικές επιλογές, ιδιαίτερα σε ζητήματα όπως το πυρηνικό πρόγραμμα ή η περιφερειακή ασφάλεια.

• Σε αυτό το πλαίσιο, ο Αραγκτσί φαίνεται να κινείται ως εκφραστής μιας διπλωματικής γραμμής που επιδιώκει να μειώσει τις εντάσεις και να διατηρήσει ανοιχτούς διαύλους επικοινωνίας. Ωστόσο, η δυνατότητά του να διαμορφώσει πολιτική είναι περιορισμένη, καθώς η τελική απόφαση ανήκει σε θεσμούς που συνδέονται με τη στρατιωτική και την επαναστατική ελίτ.

Αντίθετα, ο Καλιμπάφ, με το παρελθόν του στους Φρουρούς της Επανάστασης και τη σημερινή του θέση, εμφανίζεται ως ένας από τους βασικούς διαύλους σύνδεσης μεταξύ πολιτικής και στρατιωτικής εξουσίας. Η παρέμβασή του στο ζήτημα του Ορμούζ δεν αποτελεί απλώς μια πολιτική τοποθέτηση, αλλά εντάσσεται σε έναν ευρύτερο ρόλο επιτήρησης και διαχείρισης των «ευαίσθητων» φακέλων του ιρανικού κράτους.

Παρά τις εμφανείς διαφορές στο ύφος και την έμφαση, δεν λείπουν και οι φωνές που υποστηρίζουν ότι δεν πρόκειται για ουσιαστική σύγκρουση, αλλά για διαφορετικές εκφάνσεις της ίδιας πολιτικής. Σύμφωνα με αυτή την προσέγγιση, η κυβέρνηση επιδιώκει να προβάλει μια εικόνα ελεγχόμενης ευελιξίας προς το εξωτερικό, ενώ η στρατιωτική και πολιτική ηγεσία ενισχύει το μήνυμα αποτροπής, διασφαλίζοντας ότι δεν δημιουργούνται λανθασμένες εντυπώσεις.

• Η συζήτηση αυτή δεν είναι νέα στο Ιράν. Ήδη από το 2021, η διαρροή δηλώσεων του πρώην Υπουργού Εξωτερικών Μοχαμάντ Τζαβάντ Ζαρίφ είχε αποκαλύψει την ένταση μεταξύ διπλωματίας και «πεδίου», με τον ίδιο να παραδέχεται ότι συχνά η εξωτερική πολιτική καθοριζόταν από στρατιωτικές προτεραιότητες. Η τότε παρέμβαση του Ανώτατου Ηγέτη Αλί Χαμενεΐ, που υπογράμμισε ότι το Υπουργείο Εξωτερικών εφαρμόζει –και δεν καθορίζει– την πολιτική, επιβεβαίωσε την ιεραρχία του συστήματος.

Σήμερα, η αντιπαράθεση Αραγκτσί–Καλιμπάφ φαίνεται να αποτελεί μια νέα εκδήλωση αυτής της διαχρονικής δυναμικής. Είτε πρόκειται για πραγματική διαφωνία είτε για ελεγχόμενη διαφοροποίηση ρόλων, το μήνυμα που εκπέμπεται είναι σαφές: τα όρια της κυβερνητικής εξουσίας στο Ιράν παραμένουν αυστηρά καθορισμένα, με τον τελικό λόγο να ανήκει σε εκείνους που ελέγχουν τα μέσα ισχύος.

Σε μια περίοδο αυξημένων περιφερειακών εντάσεων και γεωπολιτικών ανακατατάξεων, η ισορροπία μεταξύ διπλωματίας και στρατιωτικής ισχύος θα συνεχίσει να αποτελεί κρίσιμο παράγοντα για την πορεία της ιρανικής πολιτικής. Και όσο αυτή η ισορροπία παραμένει ασύμμετρη, οι «αντιπαραθέσεις» σαν αυτή μεταξύ Αραγκτσί και Καλιμπάφ θα λειτουργούν περισσότερο ως παράθυρο κατανόησης του συστήματος, παρά ως ένδειξη πραγματικής ανατροπής του.