Παναγιώτης Δρίβας

Μια εκπαίδευση που καταλήγει να αναπαράγει προϋπάρχουσες ανισότητες, περιορίζοντας τις δυνατότητες κοινωνικής ανέλιξης για χιλιάδες νέους.

Άνισες αφετηρίες, εξάρτηση από την παραπαιδεία, άνιση πρόσβαση στις σχολές υψηλού κύρους, διαφοροποιημένες επαγγελματικές προοπτικές. Η αντιμετώπιση αυτών των φαινομένων δεν αποτελεί μόνο εκπαιδευτική πρόκληση αλλά και ζήτημα κοινωνικής δικαιοσύνης, καθώς από την ισότητα των ευκαιριών στην εκπαίδευση εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό η δυνατότητα κάθε νέου ανθρώπου να διαμορφώσει το μέλλον του ανεξάρτητα από την κοινωνική θέση στην οποία γεννήθηκε.

Η κοινωνική καταγωγή καθορίζει τις εκπαιδευτικές ευκαιρίες

Σύμφωνα με τα στοιχεία που παρουσιάζει το ΙΟΒΕ, η Ελλάδα εξακολουθεί να εμφανίζει χαμηλές επιδόσεις ως προς την κοινωνική κινητικότητα μέσω της εκπαίδευσης σε σύγκριση με άλλες ευρωπαϊκές χώρες.

Είναι χαρακτηριστικό ότι μόλις το 12% των παιδιών που προέρχονται από οικογένειες με χαμηλό μορφωτικό επίπεδο καταφέρνει να φτάσει στα υψηλότερα επίπεδα εκπαίδευσης. Το εύρημα αυτό αποτυπώνει με σαφήνεια ότι οι εκπαιδευτικές διαδρομές δεν καθορίζονται αποκλειστικά από τις ικανότητες ή τις προσπάθειες των μαθητών, αλλά επηρεάζονται καθοριστικά από το μορφωτικό και οικονομικό κεφάλαιο της οικογένειας.

Η εικόνα αυτή επιβεβαιώνεται και από διεθνείς μελέτες του ΟΟΣΑ και της Παγκόσμιας Τράπεζας, σύμφωνα με τις οποίες η Ελλάδα παρουσιάζει περιορισμένες δυνατότητες κοινωνικής ανέλιξης μέσω της εκπαίδευσης σε σχέση με άλλες ευρωπαϊκές χώρες.

Οι σχολές υψηλού κύρους παραμένουν προνόμιο των ανώτερων στρωμάτων

Η μαζικοποίηση της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης δεν εξάλειψε τις κοινωνικές ανισότητες. Αντίθετα, αυτές μετατοπίστηκαν στο εσωτερικό του πανεπιστημιακού συστήματος.

Η έρευνα καταγράφει ότι οι φοιτητές που προέρχονται από οικογένειες υψηλότερου κοινωνικοοικονομικού επιπέδου συγκεντρώνονται με μεγαλύτερη συχνότητα σε σχολές υψηλού κύρους και υψηλής επαγγελματικής απόδοσης, όπως οι Ιατρικές, οι Νομικές και οι Πολυτεχνικές σχολές.

Αντίθετα, οι νέοι από λιγότερο ευνοημένα κοινωνικά στρώματα κατευθύνονται συχνότερα σε τμήματα χαμηλότερης ζήτησης και μικρότερων επαγγελματικών προοπτικών. Το αποτέλεσμα είναι η διατήρηση ενός μηχανισμού «ενδογενούς αναπαραγωγής» επαγγελμάτων και κοινωνικών θέσεων, όπου οι απόγονοι των ανώτερων κοινωνικών στρωμάτων έχουν αυξημένες πιθανότητες να διατηρήσουν τα κοινωνικά και επαγγελματικά προνόμια των οικογενειών τους.

Η παραπαιδεία ως παράγοντας διεύρυνσης των ανισοτήτων

Ιδιαίτερη αναφορά γίνεται στο φαινόμενο της παραπαιδείας, το οποίο αποτελεί διαχρονικό χαρακτηριστικό του ελληνικού εκπαιδευτικού συστήματος.

Το ΙΟΒΕ επισημαίνει ότι η εκτεταμένη χρήση φροντιστηρίων και ιδιαίτερων μαθημάτων λειτουργεί ως ένας πρόσθετος μηχανισμός άνισης πρόσβασης στην τριτοβάθμια εκπαίδευση. Οι οικογένειες με μεγαλύτερη οικονομική δυνατότητα επενδύουν σημαντικά ποσά στην προετοιμασία των παιδιών τους για τις Πανελλαδικές Εξετάσεις, αποκτώντας συγκριτικό πλεονέκτημα έναντι των μαθητών που δεν μπορούν να υποστηριχθούν οικονομικά με τον ίδιο τρόπο.

Με αυτόν τον τρόπο δημιουργείται ένα παράλληλο εκπαιδευτικό σύστημα, στο οποίο οι οικονομικές δυνατότητες της οικογένειας επηρεάζουν άμεσα τις πιθανότητες επιτυχίας.

Η μεταλυκειακή κατάρτιση και η κυριαρχία του ιδιωτικού τομέα

Ένα ακόμη σημαντικό εύρημα αφορά τη μεταδευτεροβάθμια επαγγελματική εκπαίδευση και κατάρτιση.

Περισσότερο από το 54% των σπουδαστών στις Σχολές Ανώτερης Επαγγελματικής Κατάρτισης (ΣΑΕΚ) φοιτά σε ιδιωτικές δομές. Το στοιχείο αυτό αναδεικνύει τη σημαντική παρουσία του ιδιωτικού τομέα σε έναν κρίσιμο εκπαιδευτικό χώρο, ο οποίος απορροφά μεγάλο αριθμό νέων που δεν συνεχίζουν στην πανεπιστημιακή εκπαίδευση.

Παράλληλα, η έρευνα δείχνει ότι οι τίτλοι μεταδευτεροβάθμιας κατάρτισης δεν εξασφαλίζουν αντίστοιχες επαγγελματικές απολαβές ή δυνατότητες κοινωνικής ανέλιξης με εκείνες που προσφέρει ένα πανεπιστημιακό πτυχίο. Έτσι, δημιουργείται μια δεύτερη εκπαιδευτική «ταχύτητα», η οποία συχνά οδηγεί σε χαμηλότερες επαγγελματικές προοπτικές.

Η εκπαίδευση εξακολουθεί να καθορίζει το εισόδημα

Η σύνδεση μεταξύ εκπαιδευτικού επιπέδου και αμοιβών παραμένει ιδιαίτερα ισχυρή.

Με βάση τα στοιχεία της Eurostat που επεξεργάστηκε το ΙΟΒΕ, οι μέσες ετήσιες αποδοχές το 2022 διαμορφώθηκαν σε:

• 29.700 ευρώ για αποφοίτους τριτοβάθμιας εκπαίδευσης,
• 21.300 ευρώ για αποφοίτους ανώτερης δευτεροβάθμιας και μεταδευτεροβάθμιας εκπαίδευσης,
• 19.600 ευρώ για όσους διαθέτουν κατώτερη δευτεροβάθμια ή χαμηλότερη εκπαίδευση.

Η διαφορά γίνεται ακόμη μεγαλύτερη για κατόχους μεταπτυχιακών και διδακτορικών τίτλων, οι οποίοι εμφανίζουν κατά μέσο όρο σημαντικά υψηλότερες αποδοχές σε σχέση με εργαζόμενους χαμηλότερων εκπαιδευτικών βαθμίδων.

Τα δεδομένα αυτά επιβεβαιώνουν ότι η πρόσβαση στην ανώτατη εκπαίδευση εξακολουθεί να αποτελεί βασικό παράγοντα διαμόρφωσης των οικονομικών προοπτικών ενός ατόμου.

Όσον αφορά δε στην επίδραση του χρήματος στη σύγχρονη κοινωνία και το πώς έχει μετατραπεί από απλό μέσο συναλλαγής σε μέτρο αξίας της ανθρώπινης ύπαρξης και των σχέσεων, αυτό εμπίπτει σε άλλου είδους φιλοσοφικές αναλύσεις….

Των Σάββα Γ. Ρομπόλη, Βασίλειου  Γ. Μπέτση*

Πράγματι, σχετικά με τις κοινωνικές ανισότητες η έκθεση Oxfam επισημαίνει ότι το τελευταίο έτος οι δέκα πλουσιότεροι Αμερικανοί δισεκατομμυριούχοι αύξησαν την περιουσία τους κατά 40%, ενώ σε άλλη έκθεση που θα παρουσιαστεί στη σύνοδο των G20 επισημαίνεται  ότι εάν δεν αντιμετωπιστεί η συνεχής διεύρυνση των κοινωνικών ανισοτήτων αυτό θα οδηγήσει την πολιτική κοινωνία αντιμέτωπη με πιθανή κρίση κοινωνικής συνοχής. 

Τα κεφαλαιοποιητικά συστήματα ατομικών λογαριασμών χαρακτηρίζονται από πλήρη αναλογικότητα εισφορών και παροχών, όμως δεν προσφέρουν καμία κοινωνική προστασία στο  εργατικό  δυναμικό που  στον εργασιακό του βίο αμείβονταν  με χαμηλές αποδοχές

Η  προφανής   αντίφαση συνίσταται  από την μία πλευρά  να εκφράζονται   ανησυχίες για πιθανή κρίση κοινωνικής συνοχής  λόγω της μεγάλης αύξησης των ανισοτήτων και από την άλλη   πλευρά  διεθνείς  οργανισμοί με πρόσχημα την γήρανση του πληθυσμού να προτείνουν στα  κράτη  την  προώθηση  πολιτικών   που  διευρύνουν  ακόμα περισσότερο τις οικονομικές και κοινωνικές ανισότητες.  

Έτσι  ο  προτεινόμενος  περιορισμός του κοινωνικού κράτους με την αντικατάσταση των διανεμητικών συνταξιοδοτικών συστημάτων τα οποία αμβλύνουν τις ανισότητες  από κεφαλαιοποιητικά συνταξιοδοτικά συστήματα  ατομικών λογαριασμών τα οποία  διευρύνουν, εξ΄ορισμού, τις ανισότητες αφού δεν περιέχουν καμία μορφή αλληλεγγύης, αναδιανομής και κοινωνικής δικαιοσύνης. Κι’ αυτό που προκαλεί,  μεταξύ  άλλων,  προβληματισμό  είναι  η    τεχνική  και επιστημονική  διαστρέβλωση  εκφράζοντας και επικοινωνώντας ισχυρισμούς   ότι με την αντικατάσταση των αναδιανεμητικών συστημάτων κοινωνικής ασφάλισης  από τα κεφαλαιοποιητικά συστήματα αποκαθίσταται η κοινωνική δικαιοσύνη. 

Η επιστημονικά και μεθοδολογικά λανθασμένη  αυτή  προσέγγιση  συνίσταται  στο γεγονός ότι ταυτίζεται  η  πλήρης  οικονομική αναλογικότητα εισφορών και παροχών (actuarial fairness) ενός συνταξιοδοτικού συστήματος με την κοινωνική δικαιοσύνη. Πράγματι, τα κεφαλαιοποιητικά συστήματα ατομικών λογαριασμών χαρακτηρίζονται από πλήρη αναλογικότητα εισφορών και παροχών, όμως δεν προσφέρουν καμία κοινωνική προστασία στο  εργατικό  δυναμικό που  στον εργασιακό του βίο αμείβονταν  με χαμηλές αποδοχές,  είχαν μεγάλα διαστήματα ανεργίας, παρουσίασαν αναπηρία λόγω εργατικού ατυχήματος, βρέθηκαν  σε  συνθήκες  χηρείας, κ.λ.π., με  αποτέλεσμα  να  λάβουν  πενιχρές συντάξεις  δεδομένου  ότι  στον ατομικό τους λογαριασμό   έχουν συσσωρευτεί πενιχρά ποσά   τα  οποία  αδυνατούν  να ανταποδώσουν επαρκείς συνταξιοδοτικές παροχές.

Δηλαδή, οι εισφορές κοινωνικές ασφάλισης είναι ανταποδοτικές σε κάθε μορφής οικονομικό συνταξιοδοτικό σύστημα, είτε   είναι  αναδιανεμητικό. είτε   είναι  κεφαλαιοποιητικό, αυτό όμως δεν σημαίνει ότι είναι και πλήρως αναλογικές.

Για παράδειγμα σ’ ένα συνταξιοδοτικό σύστημα,  παράμετροι όπως τα κατώτερα και ανώτερα όρια συντάξεων έχουν τον ρόλο της αναδιανομής αποκαθιστώντας την κοινωνική δικαιοσύνη   με  την  παροχή  επαρκών  συντάξεων  σε περιπτώσεις χηρείας και ανικατότητας για εργασία λόγω εργατικού ατυχήματος. Σε αυτή την αντίληψη, ο Kaplow (2000, p.22) παρατηρεί ότι: «η ισότητα δεν θα πρέπει να μετριέται και νέα μέτρα της κοινωνικής ευημερίας δεν θα πρέπει να αναπτύσσονται εάν πρώτα δεν γνωρίζουμε τι θέλουμε να μετρήσουμε και γιατί».

Δηλαδή, η ισότητα σε ένα συνταξιοδοτικό σύστημα δεν εμπεριέχει απαραίτητα την ισοδυναμία εισφορών (ιστορικό εργασίας, μισθολογικές αμοιβές, κτλ) με τις προσδοκώμενες παροχές (σύνταξη).  Αυτός είναι ο βασικός στόχος ενός συστήματος  ασφάλισης που εμπεριέχει την λέξη «Κοινωνική» αφού προωθεί την αντιμετώπιση του κινδύνου της μακροζωϊας (της αύξησης του προσδόκιμου ζωής), της φτώχειας και των εισοδηματικών ανισοτήτων συλλογικά με βάση την αρχή της αλληλεγγύης και της αναδιανομής (redistribution).

Το ερώτημα που τίθεται είναι ποιο θα πρέπει να είναι το επίπεδο συσχέτισης της ευημερίας κατά την συνταξιοδότηση με το τι συνέβη κατά τη διάρκεια του εργασιακού βίου;

Με  άλλα  λόγια η λανθασμένη θεώρηση  των  διεθνών οργανισμών   συνίσταται  στη  σύγχυση  της  έννοιας  της πλήρους αναλογικότητας εισφορών και προσδοκόμενων παροχών με την έννοια της κοινωνικής δικαιοσύνης. Όμως, σε ένα σύστημα κοινωνικής ασφάλισης ο κύριος σκοπός δεν είναι η πλήρης αναλογικότητα εισφορών και προσδοκόμενων παροχών αλλά η άμβλυνση των κοινωνικών ανισοτήτων μέσω της αναδιανομής. Έτσι, σ’ ένα σύστημα κοινωνικής ασφάλισης λαμβάνοντας υπόψη την ιστορία των εισφορών κάθε ασφαλισμένου, ο εργασιακός βίος του κάθε ασφαλισμένου επηρεάζεται από το οικογενειακό υπόβαθρο, το επίπεδο εκπαίδευσης, το φύλο, την κατάσταση υγείας  και  την  σταδιοδρομία.  

Το ερώτημα που τίθεται είναι ποιο θα πρέπει να είναι το επίπεδο συσχέτισης της ευημερίας κατά την συνταξιοδότηση με το τι συνέβη κατά τη διάρκεια του εργασιακού βίου; Όμως, σ’ ένα συνταξιοδοτικό σύστημα που   κατηγοροποιείται  ως «Κοινωνική Ασφάλιση» θα πρέπει η ισότητα να καθορίζεται από την συλλογική αντιμετώπιση των κινδύνων του γήρατος, της αναπηρίας, της χηρείας, της μακροζωίας και των οικονομικών ανισοτήτων με βάση την αρχή της αλληλεγγύης (solidarity).

Επιπλέον, έλλειψη βασικών αρχών της λειτουργίας των συνταξιοδοτικών συστημάτων εμπεριέχει η πρόταση για αναθεώρηση της συνθήκης του Μάαστριχτ προκειμένου να αναγνωρίζονται οι «σιωπηρές υποχρεώσεις» (αφανές χρέος) των συντάξεων. Όπως επισημαίνεται στα Ευρωπαϊκά Πρότυπα Εθνικών Λογαριασμών (ESA 2010) αλλά και από την Αναλογιστική Επιτροπή για την κοινωνική ασφάλιση των ΗΠΑ, το αφανές χρέος δεν έχει κανένα νόημα να αναγράφεται στους εθνικούς λογαριασμούς από την στιγμή που η κοινωνική ασφάλιση είναι υποχρεωτική και δεν πρόκειται να καταργηθεί αφού αποτελεί θεμελιώδες ανθρώπινο δικαίωμα και αφού λειτουργεί στη βάση του αναδιανεμητικού οικονομικού συστήματος. Και αυτό επειδή  εάν κάθε χώρα κατέγραφε μια λογιστική υποχρέωση η οποία θα καταβληθεί στα επόμενα πενήντα χρόνια τότε όλα τα κράτη θα παρουσίαζαν ένα τεράστιο δημόσιο χρέος.

Για παράδειγμα στην Ελλάδα το λεγόμενο αφανές χρέος είναι 600 δις ευρώ και είναι το ποσό που θα καταβάλλει το κράτος   για  τις συντάξεις που θα   καταβληθούν τα επόμενα 50 έτη.  Εάν αυτό το ποσό αναγνωρίζονταν στους εθνικούς λογαριασμούς σήμερα τότε το δημόσιο χρέος θα ήταν 1 τρις ευρώ και όχι 400 δις ευρώ  που  είναι  σήμερα  με  ό,τι αυτό συνεπάγεται για την   ελληνική  οικονομία  και τις αγορές. Κι’ αυτό θα ίσχυε, όπως αναφέρθηκε, για όλες τις χώρες.

Για παράδειγμα  στη Γαλλία   όπου  η μέση σύνταξη  είναι 1.580  ευρώ και ο  αριθμός  των  συνταξιούχων  είναι 20,5 εκατομ.  άτομα  θα έπρεπε να αναγνωρισθεί  στους εθνικούς λογαριασμούς υποχρέωση ύψους 6 τρις ευρώ.

Παρόμοια είναι και η υποχρέωση(6,5τρις  ευρώ) στην Γερμανία με 23 εκατ. συνταξιούχους και 1.500 ευρώ μέση σύνταξη.

Για αυτό το λόγο οι «σιωπηρές υποχρεώσεις» των συστημάτων κοινωνικής ασφάλισης δεν έχουν κανένα νόημα να καταγράφονται στους εθνικούς λογαριασμούς, αλλά αυτό που γίνεται είναι να παρακολουθούνται σε σύγκριση με το ΑΕΠ.

Έτσι, για την Ελλάδα σύμφωνα με την ΄Εκθεση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, θα πρέπει ο Κρατικός Προϋπολογισμός να καταβάλλει κάθε έτος ποσό ίσο με το 4,5% του ΑΕΠ για τα επόμενα 50 έτη και αυτό είναι απολύτως διαχειρίσιμο. Κατά  συνέπεια, προτάσεις και προτροπές που  διατυπώνονται  προκειμένου να αναγνωρίζονται οι μελλοντικές «σιωπηρές υποχρεώσεις» στους εθνικούς λογαριασμούς είναι εντελώς αβάσιμες χωρίς να παρέχουν καμία ουσιαστική πληροφόρηση. Επίσης, και η χώρα μας με την κεφαλαιοποίηση της επικουρικής ασφάλισης, θα έπρεπε να αναγνωρίσει το κόστος μετάβασης στους εθνικούς λογαριασμούς που είναι περίπου 80 δις ευρώ.

Οπότε, απαιτείται  να γίνει αντιληπτό ότι άλλο είναι το σύνολο των συντάξεων προς το ΑΕΠ και άλλο η κρατική χρηματοδότηση ως ποσοστό του ΑΕΠ

Αν γίνονταν αυτό τότε το χρέος από 145% του ΑΕΠ θα αυξάνονταν στο 176% του ΑΕΠ. Επίσης παρατηρείται   ότι γίνονται λανθασμένες συγκρίσεις και αναφορές  από  διάφορους  φορείς, όπως για  παράδειγμα  ότι χώρες όπως η Ελλάδα, η Ιταλία και η Γαλλία δαπανούν 12% με 15% του ΑΕΠ για συντάξεις, ενώ η Ολλανδία και η Ιρλανδία  δαπανούν μόλις 6%  του  ΑΕΠ. Ο δείκτης αυτός αποτελεί το σύνολο των συντάξεων που καταβάλλονται ως ποσοστό του ΑΕΠ και όχι η δαπάνη του Κρατικού Προϋπολογισμού.

Για παράδειγμα στην Ελλάδα για το 2025 το σύνολο των συντάξεων που θα καταβληθούν θα αντιστοιχούν  στο 13,8% του ΑΕΠ. Από αυτό το 5,6% (13,8 δις ευρώ)  καταβάλλεται από τον Κρατικό Προϋπολογισμό και το υπόλοιπο 8,2% καταβάλλεται από τις εισφορές για κοινωνική ασφάλιση των εργαζομένων και των εργοδοτών. Το 13,8% του  ΑΕΠ των συντάξεων προέρχεται από την δημόσια κοινωνική ασφάλιση.

Στην Ολλανδία το  ποσό  των  συντάξεων  που καταβάλλεται αντιστοιχεί  στο 11,6% του ΑΕΠ, εκ των οποίων το 6,5% προέρχεται από τη δημόσια κοινωνική ασφάλιση και το υπόλοιπο 5,1% από ιδιωτικές κεφαλαιοποιητικές συντάξεις. Επίσης  στην Ελλάδα οι εργαζόμενοι και  οι  εργοδότες καταβάλλουν το 26% του μισθού για εισφορές για σύνταξη από την κοινωνική ασφάλιση για να λάβουν 13,8% του ΑΕΠ ως συντάξεις.

Ενώ στην Ολλανδία καταβάλλουν 18% εισφορές στο δημόσιο σύστημα και 18,6% στις ιδιωτικές συντάξεις (επαγγελματικά ταμεία) (OECD, Pensions at a Glance 2023, σελ.. 209). Δηλαδή, καταβάλλουν 40% υψηλότερες εισφορές από την Ελλάδα συνολικά για συντάξεις για να λάβουν ως παροχή το 11,6% του ΑΕΠ.

Στην Γαλλία οι ασφαλισμένοι καταβάλλουν στην δημόσια κοινωνική ασφάλιση 27,6% ως εισφορές και οι συνταξιοδοτικές παροχές από το δημόσιο σύστημα είναι στο 14,5% του ΑΕΠ και από αυτό το 6% του ΑΕΠ αποτελεί την κρατική χρηματοδότηση.

Οπότε, απαιτείται  να γίνει αντιληπτό ότι άλλο είναι το σύνολο των συντάξεων προς το ΑΕΠ και άλλο η κρατική χρηματοδότηση ως ποσοστό του ΑΕΠ. Επίσης  απαιτείται  να  αποφεύγονται  μεθοδολογικά οι συγκρίσεις μεταξύ χωρών που έχουν διαφορετική προσέγγιση στην προστασία από την κοινωνική ασφάλιση ακολουθώντας μια νεοφιλελεύθερη πολιτική που οδηγεί  το κοινωνικό κράτος στην κοινωνική φιλανθρωπία.

*Ομότ. Καθηγητή  Παντείου  Πανεπιστημίου, Δρ. Παντείου  Πανεπιστημίου

Πλούσιοι – φτωχοί : Οι εισοδηματικές ανισότητες μεταξύ του πλουσιότερου 20% και του φτωχότερου 20% διευρύνονται μετά το 2018. Τα ίδια δείχνει ο δείκτης Gini στον γενικό πληθυσμό: Οι ανισότητες μειώνονταν μέχρι το 2019, αυξάνονται από τότε.

Ελλάδα και ΕΕ : Μάλιστα, και στις δύο περιπτώσεις, η τάση στην Ελλάδα αποκλίνει από εκείνη που κυριαρχεί στα άλλα 26 κράτη μέλη της ΕΕ: ​​Καθ’ ημάς η τάση είναι να μεγαλώνουν οι ανισότητες, ενώ εκεί δεν μειώνονται.

Παρεμπιπτόντως, δείτε και το διάγραμμα που ακολουθεί: Οι τιμές των τροφίμων (μπλε) αυξάνονται σταθερά ταχύτερα από τον κατώτατο μισθό.

Αναλυτικά όσα επισημαίνει η έρευνα των επιστημόνων της “διαΝεοσις”:

Καθώς υποχωρεί η ένταση που συνοδεύει κάθε σημαντική κυβερνητική αλλαγή, ο δημόσιος διάλογος στρέφεται συνήθως στους πρώτους νομοθετικούς στόχους και στις μεταρρυθμίσεις που καλούνται να εφαρμοστούν στο πλαίσιο της νέας πολιτικής κατεύθυνσης. Ένα από τα πρώτα φλέγοντα ζητήματα είναι, πιθανότατα, ο ανασχεδιασμός της άμεσης φορολογίας. Μια φορολογική συνάρτηση που παραμένει ουσιαστικά αμετάβλητη από το 2013,1 εν μέσω δραστικών μεταβολών στην πραγματική αξία των εισοδημάτων ελέω πληθωρισμού, χρήζει άμεσης επικαιροποίησης.2 Ωστόσο, η ισορροπία που θα πρέπει να διατηρηθεί μεταξύ των άμεσων και έμμεσων φόρων που επιβάλλονται στην ελληνική οικονομία θέλει πολύ μεγάλη προσοχή,3 όταν το συνολικό φορολογικό σύστημα επιβάλλεται τουλάχιστον να μην εντείνει τις οικονομικές/εισοδηματικές ανισότητες, αν όχι και να προσπαθεί να τις μετριάσει.

Τι μας λένε, όμως, τα τελευταία διαθέσιμα δεδομένα για τις οικονομικές ανισότητες που παρατηρούνται στην Ελλάδα; Και ποια είναι η πορεία τους τα τελευταία χρόνια;

Ας ξεκινήσουμε με τον δείκτη S80/S20, που συγκρίνει το εισόδημα του πλουσιότερου 20% του πληθυσμού (5ο πεμπτημόριο) έναντι του εισοδήματος του φτωχότερου 20% (1ο πεμπτημόριο).4 Όπως φαίνεται και στο παρακάτω γράφημα, η γενική τάση του δείκτη από το 2002 είναι πτωτική, κάτι που υποδηλώνει τη μείωση του βαθμού ανισότητας, τουλάχιστον μεταξύ των δύο αυτών ακραίων ομάδων του πληθυσμού. Παρ’ όλα αυτά, στο διάστημα μετά το 2018, η πορεία του δείκτη είναι ήπια αυξητική, ακόμα και αν αγνοήσουμε τη διαταραχή του 2020, που συνέβη εξαιτίας της πανδημίας και των περιοριστικών μέτρων. Ιδιαίτερα πιο εμφατική είναι η σύγκριση με την ΕΕ-27, καθώς γίνεται σαφές ότι η εισοδηματική ανισότητα μεταξύ των δύο ακραίων πεμπτημορίων του πληθυσμού στην Ελλάδα είναι διαχρονικά σημαντικά υψηλότερη από ό,τι συμβαίνει στην υπόλοιπη ΕΕ· και η πορεία σύγκλισης που είχαμε έως το 2018, ανετράπη στη συνέχεια.

Ακόμα και στον γνωστό δείκτη Gini, στον οποίο προσμετρώνται όλα τα άτομα που συνιστούν τον πληθυσμό μιας χώρας (όχι μόνο τα δύο ακραία πεμπτημόρια),⁵ παρατηρούμε μια αντίστοιχη πορεία. Υπήρχε μια γενική τάση μείωσης των ανισοτήτων έως το 2018, αλλά εφεξής παρατηρείται μια ήπια αντίστροφη πορεία. Έτσι, η πορεία σύγκλισης του ελληνικού δείκτη Gini προς τον μέσο όρο της ΕΕ, η οποία παρουσιάζει διαχρονικά μικρότερη εισοδηματική ανισότητα, επίσης ανετράπη.

Στην εξέλιξη αμφότερων των δεικτών, μπορούμε να παρατηρήσουμε τρία ακόμα ενδιαφέροντα φαινόμενα.

Το πρώτο είναι ότι η επίδραση της πανδημίας στην εισοδηματική ανισότητα ήταν ιδιαίτερα ισχυρότερη στην Ελλάδα, εν συγκρίσει με τον μέσο όρο της ΕΕ, γεγονός που ίσως μπορεί να αποδοθεί στη μεγάλη εξάρτηση των εισοδηματικά πιο αδύναμων ατόμων από τη δραστηριότητα του τουρισμού.

Το δεύτερο είναι πως η αύξηση της ανισοκατανομής το 2020 εμφανίζεται ισχυρότερη στον δείκτη S80/S20 (+10,7%) έναντι του δείκτη Gini (+3,2%). Αυτό υποδηλώνει ότι η επίδραση της πανδημίας ήταν πιο έντονη στη σχέση μεταξύ των δύο ακραίων πεμπτημορίων του πληθυσμού, παρά για το σύνολό του, ως αποτέλεσμα της ασύμμετρα μεγαλύτερης συμπίεσης του εισοδήματος του πρώτου πεμπτημορίου (το 20% του πληθυσμού με το μικρότερο εισόδημα).

Τέλος, το τρίτο είναι ότι, αν και η επίδραση της πανδημίας αποσβένεται πλήρως το 2021, η εφεξής τάση του βαθμού ανισότητας είναι αυξητική, ενδεχομένως εξαιτίας και της έκρηξης του πληθωρισμού, ο οποίος όντως σχετίζεται στην επιστημονική βιβλιογραφία με τις εισοδηματικές ανισότητες.⁶ Με πολύ μεγάλο ενδιαφέρον αναμένουμε να δούμε τι συνέβη και το 2023, στην επερχόμενη δημοσίευση της Έρευνας Εισοδήματος και Συνθηκών Διαβίωσης των Νοικοκυριών από την ΕΛΣΤΑΤ, ώστε να μπορούμε να εξάγουμε ασφαλέστερα συμπεράσματα.

Σε κάθε περίπτωση, θα ήταν λάθος να αποδώσουμε τις εξελίξεις μετά το 2018 στην εφαρμοζόμενη συνολική δημοσιονομική πολιτική (ήτοι τη συνισταμένη της φορολογικής και επιδοματικής πολιτικής), όχι γιατί αυτή δεν μπορεί να επηρεάσει την οικονομική ανισότητα σε μια χώρα, αλλά επειδή το φαινόμενο της οικονομικής ανισότητας είναι εξόχως πολυπαραγοντικό και εξαρτάται σε σημαντικό βαθμό από τη δομή της οικονομίας. Η δομή της οικονομίας ορίζει το πλαίσιο της διαπραγματευτικής ισχύος των μερών που τη συνιστούν –συνεπώς, τη δυνατότητα των εργαζομένων να απαιτήσουν το αντιστάθμισμα του πληθωρισμού ή τη δυνατότητα κάποιων επιχειρήσεων να ορίζουν σε μεγάλο βαθμό την τιμή ισορροπίας (ολιγοπωλιακή ισχύς)– και επομένως, η δομή της οικονομίας καθορίζει πώς μοιράζεται το όφελος από την οικονομική μεγέθυνση (ή ακόμα και συρρίκνωση) στους επιμέρους συντελεστές της.

Παρ’ όλα αυτά, η δυνατότητα επιδίωξης ενός, έστω, μετριασμού των παραπάνω επιδράσεων μέσω της δημοσιονομικής πολιτικής παραμένει, ενώ, επιπλέον, η διεύρυνση των οικονομικών ανισοτήτων επαυξάνει τη σκοπιμότητά της. Και μπορεί η φτωχότερη ομάδα του πληθυσμού να προστατεύεται κυρίως μέσω της επιδοματικής πολιτικής,⁷ αλλά οι εισοδηματικές ανισότητες στα ενδιάμεσα τμήματα του πληθυσμού –εφόσον δεν θεραπεύονται εν τη γενέσει τους– μπορούν να εξισορροπούνται μόνο μέσω της φορολογίας. Καθώς, όμως, η κατ’ ουσίαν αντίστροφη προοδευτικότητα³ της έμμεσης φορολογίας εντείνει, αντί να μετριάζει, τις εισοδηματικές ανισότητες, η άμεση φορολογία υποχρεούται να ενσωματώνει έναν ελάχιστο βαθμό προοδευτικότητας, ώστε τουλάχιστον να αντισταθμίζει τις επιδράσεις της έμμεσης φορολογίας, πόσο δε μάλλον όταν χρειάζεται να στοχεύει και σε μια εξισορρόπηση.

Η αναδιανεμητική δημοσιονομική πολιτική δεν αποτελεί πανάκεια. Ωστόσο, όσο η συνολικότερη οικονομική πολιτική δεν επιτυγχάνει επαρκώς στον στόχο της εξυγίανσης της δομής της οικονομίας, ώστε το αποτέλεσμα της οικονομικής δραστηριότητας να μοιράζεται δίκαια, τόσο γίνεται απαραίτητος ο επιδιορθωτικός ρόλος στη δημοσιονομική πολιτική. Ένας δίκαιος σχεδιασμός της φορολογικής πολιτικής, που να διασφαλίζει τόσο την κοινωνική συνοχή όσο και την οικονομική ανάπτυξη, είναι ζωτικής σημασίας.