Σπύρος Σιδέρης

Έτσι κατά το ισραηλινό στρατιωτικό πρωτόκολλο, κάθε επιχειρησιακή δράση καταχωρείται με επωνυμία.

Δημιουργείται αρχείο στο Ισραηλινό Υπουργείο Άμυνας, όπου αποτυπώνονται λεπτομέρειες, προϋποθέσεις και συμπεράσματα, με την ονομασία να αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι των αναφορών σε βάθος χρόνου.

Η παράδοση αυτή έχει τις ρίζες της ήδη από την ίδρυση του κράτους το 1948, αλλά τα τελευταία χρόνια, και ιδίως μετά την ενίσχυση του θρησκευτικού και δεξιού ρεύματος στην πολιτική και στρατιωτική ζωή, οι ονομασίες των επιχειρήσεων έχουν αποκτήσει σαφώς πιο θρησκευτικό και εσχατολογικό χαρακτήρα. Σήμερα, πάνω από το 85% των στρατιωτικών επιχειρήσεων φέρουν ονομασίες με βιβλική ή συμβολική αναφορά, σε μία εμφανή προσπάθεια να παρουσιαστεί κάθε στρατιωτική ενέργεια όχι απλώς ως πράξη αυτοάμυνας, αλλά ως μέρος ενός ιερού πολέμου, ιστορικά συνεχούς, με ρίζες στην εβραϊκή παράδοση και νομιμοποίηση από τη Θεία Πρόνοια.

Η «επιχείρηση Γιουάβ», που πραγματοποιήθηκε το 1948 κατά τη διάρκεια της Νάκμπα, φέρει το όνομα του βιβλικού στρατηγού του βασιλιά Δαβίδ, Γιουάβ μπεν Τσερουγιά, ο οποίος σύμφωνα με τις γραφές διακρίθηκε για την ανδρεία και τη σοφία του. Με την επιλογή αυτού του ονόματος, το ισραηλινό κράτος ήθελε να δείξει ότι ακολουθεί τα βήματα των προγόνων του, υπερασπιζόμενο την εθνική του υπόσταση.

Αντίστοιχα, το 2002, η επιχείρηση «Τοίχος Προστάτης» στην κατεχόμενη Δυτική Όχθη φέρει μία καθαρά αμυντική συμβολική φόρτιση: ο «τοίχος» υποδηλώνει θωράκιση έναντι απειλής, ενώ το «προστάτης» απαλύνει τον επιθετικό χαρακτήρα της ισραηλινής εισβολής, ειδικά στην παγκόσμια κοινή γνώμη, που τότε παρακολουθούσε με ανησυχία την κλιμάκωση της βίας.

Το 2008, η ισραηλινή επίθεση στη Γάζα φέρει το όνομα «Ροή Μολυβιού», μια αναφορά τόσο σε ένα παιδικό τραγούδι για το Χανουκά, που εξυμνεί τους Μακκαβαίους επαναστάτες της αρχαιότητας, όσο και σε μια εικόνα σκληρότητας, καθώς ο χυτός μόλυβδος είναι σύμβολο ισχύος και καταστροφής. Η χρήση τέτοιου ονόματος επιτρέπει στο Ισραήλ να ταυτίσει τη σύγχρονη πολεμική του δράση με την αντίσταση των Εβραίων ενάντια στην ξένη κυριαρχία, προβάλλοντας έτσι έναν αναχρονιστικό ηρωισμό.

Το 2012, η επιχείρηση «Στύλος Νεφέλης» εντάσσεται απευθείας στον βιβλικό κόσμο: κατά την Έξοδο από την Αίγυπτο, ο Θεός οδηγούσε τους Εβραίους με στύλο νεφέλης την ημέρα και στύλο φωτιάς τη νύχτα. Η συμβολική υιοθέτηση του «στύλου» υποδηλώνει ότι ο στρατός ενεργεί ως όργανο θείας καθοδήγησης, ως ιερό μέσο τιμωρίας και εκδίκησης ενάντια στους εχθρούς του Ισραήλ.

Το 2021, με την επιχείρηση «Φύλακας Τειχών», η αναφορά μεταφέρεται στον προφήτη Ησαΐα, όπου ο Θεός υπόσχεται ότι θα βάλει φύλακες στα τείχη της Ιερουσαλήμ που δεν θα σταματούν να προσεύχονται και να προστατεύουν. Στη ρητορική του Ισραήλ, η επιχείρηση παρουσιάστηκε ως πράξη υπεράσπισης της Ιερουσαλήμ, έπειτα από τις συγκρούσεις στο τέμενος Αλ Άκσα και τις αντιδράσεις για τις εξώσεις Παλαιστινίων από το Σεΐχ Τζαράχ.

Η επιχείρηση «Σιδερένιες Σπάθες» του 2023, μετά την επιχείρηση «Κατακλυσμός του Αλ Άκσα» της Χαμάς, σηματοδότησε την πιο αιματηρή και καταστροφική επέμβαση του Ισραήλ στη Γάζα από το 2008. Η αναφορά στο «σίδερο» και τη «σπάθα» προέρχεται επίσης από τον Ησαΐα και άλλα βιβλικά κείμενα που περιγράφουν τη θεϊκή τιμωρία. Η επιλογή αυτή θέτει τον στρατό ως θεϊκό εκδικητή, ενώ αποδίδει στη βία έναν εξαγνιστικό χαρακτήρα. Η επιχείρηση συνοδεύτηκε από δηλώσεις περί «εκμηδένισης της Χαμάς», υιοθετώντας πλήρως τη θεολογική αφήγηση της εξάλειψης του κακού.

Το 2025, η επιχείρηση «Άρματα του Γεδεών» έφερε στην επιφάνεια άλλη μία βιβλική μορφή: τον Γεδεών, που με μόνο 300 άνδρες νίκησε τους Μαδιανίτες μετά από εντολή του Θεού να αποκλείσει τους φοβισμένους. Ο Γεδεών θεωρείται ήρωας που έδρασε με σχέδιο, πίστη και μικρά μέσα, στοιχεία που εντάσσονται πλήρως στη ρητορική του ισραηλινού στρατού περί «δίκαιου αγώνα με όπλο το ηθικό πλεονέκτημα». Η επαναχρησιμοποίηση του ονόματος, που είχε εμφανιστεί και το 1948 κατά την εκδίωξη Παλαιστινίων από τη Βηθσάν, δείχνει πόσο ιστορικά κυκλική είναι η επιλογή αυτών των όρων.

Η πλέον πρόσφατη επιχείρηση «Ανερχόμενος Λέων», με στόχο πυρηνικές εγκαταστάσεις και στρατηγικά κέντρα στο εσωτερικό του Ιράν, παραπέμπει ευθέως στους Αριθμούς 23:24, όπου ο λαός Ισραήλ περιγράφεται ως «λέων που σηκώνεται και δεν ξαπλώνει αν δεν καταβροχθίσει το θήραμα». Η αναφορά στη βιβλική προφητεία του Βαλαάμ ενισχύει την εικόνα της απόλυτης ισχύος, αλλά και της αναγκαίας επιθετικότητας στο όνομα της αυτοάμυνας. Ο ίδιος ο Μπενιαμίν Νετανιάχου, την παραμονή της επίθεσης, κατέθεσε γραπτό μήνυμα στον τοίχο των δακρύων, γράφοντας «ο λαός θα σηκωθεί σαν λέων», επισφραγίζοντας έτσι την πνευματική διάσταση της απόφασης για πολεμική δράση.

Αυτό που καθίσταται πλέον σαφές είναι ότι η ονοματοδοσία στρατιωτικών επιχειρήσεων στο Ισραήλ δεν είναι απλώς επικοινωνιακό εργαλείο, αλλά στρατηγικό όπλο με βαθιά ιδεολογική φόρτιση. Συνδέει την παρούσα πολεμική δράση με το παρελθόν των Εβραίων, επαναφέρει τον ιστορικό μύθο της επιβίωσης και κατασκευάζει μια εικόνα θρησκευτικά εξαγνισμένης βίας, με στόχο να καταστήσει τη στρατιωτική επιβολή θεμιτή, επιβεβλημένη και θεόσταλτη. Μέσα από αυτές τις ονομασίες, η σύγχρονη ισραηλινή πολεμική μηχανή οικοδομεί ένα αφήγημα ιερής κυριαρχίας, που όχι μόνο δικαιολογεί τις ενέργειές της αλλά επιχειρεί να τις αγιοποιήσει στα μάτια των ίδιων των Ισραηλινών.

Σπύρος Σιδέρης

Ωστόσο, αυτά που ήδη γνωρίζουμε για τις ζημιές σε τρεις βασικές εγκαταστάσεις — Νατνίζ, Φορντού και Ισφαχάν — δημιουργούν ένα άκρως ανησυχητικό πλαίσιο. Τα πλήγματα στην τροφοδοσία ρεύματος της Νατνίζ και η καταστροφή της πειραματικής μονάδας αφενός επιβραδύνουν τον χρόνο εμπλουτισμού και αφετέρου ενισχύουν το διεθνές αίτημα για αυξημένη διπλωματική πίεση ή ακόμη και στρατιωτική αποτροπή.

Στο πλαίσιο αυτό, αναδεικνύονται κρίσιμες παράμετροι: βαθμός εμπλουτισμού, αδιαφάνεια επιθεώρησης, αποθήκευση υλικών και πιθανές επιπλοκές με νέες τεχνολογίες. Ας δούμε, λοιπόν, αναλυτικά τις σημαντικότερες επιπτώσεις.

Ο πυρηνικός εξοπλισμός του Ιράν στηρίζεται σε τρεις μεγάλες εγκαταστάσεις εμπλουτισμού ουρανίου: τις υπόγειες εγκαταστάσεις στη Νατνίζ, την επιφανειακή πειραματική μονάδα στην ίδια τοποθεσία και την υπόγεια περιοχή της Φορντού. Η Νατνίζ διαθέτει περίπου 17.000 φυγοκεντρικούς αντιδραστήρες, από τους οποίους οι 13.500 λειτουργούσαν πριν τις επιθέσεις, εμπλουτίζοντας ουράνιο σε καθαρότητα περίπου 5%, επαρκή για εμπορική χρήση. Οι επιθέσεις όμως κατέστρεψαν τη βασική υποδομή ηλεκτροδότησης, στοχοθετώντας τον υποσταθμό χαμηλής τάσης. Η IAEA χαρακτήρισε τις συνέπειες «εκτεταμένες», ενώ αναφορές κάνουν λόγο για σοβαρές βλάβες, αν όχι ολική καταστροφή, των ίδιων των συστημάτων φυγοκέντρησης, καθώς δεν υπάρχουν πλέον εναλλακτικές πηγές τροφοδοσίας. Οι επιθεωρητές της IAEA δεν έχουν ακόμα επιτόπια πρόσβαση, γεγονός που σημαίνει ότι η τεκμηρίωση στηρίζεται μόνο σε δορυφορικά δεδομένα και τεχνικές αναλύσεις.

Η δεύτερη μονάδα στη Νατνίζ, που λειτουργούσε ως πειραματικό εργαστήριο εμπλουτισμού έως και 60% καθαρότητας, υπέστη πλήρη καταστροφή. Επρόκειτο για περιορισμένο σύστημα με περίπου 200 αντιδραστήρες, καθώς η ερευνητική δραστηριότητα είχε ήδη εν μέρει μεταφερθεί στη μεγαλύτερη υπόγεια εγκατάσταση. Παρ’ όλα αυτά, η απώλεια θεωρείται συμβολικά ισχυρή: αφαιρεί τον δοκιμαστικό χώρο, παρακρατεί τεχνολογικά εργαλεία και επιβραδύνει τον χρόνο ανάπτυξης νέων μοντέλων φυγοκεντρικών συστημάτων, ειδικά για ακραίες βαθμίδες εμπλουτισμού.

Αντιθέτως, στη μονάδα Φορντού, όπου πραγματοποιείται εμπλουτισμός έως 60%, δεν έχουν καταγραφεί ορατές ζημιές. Αναλυτές και η IAEA σημειώνουν ότι η γεωμορφολογική θωράκιση —η μονάδα είναι σκαμμένη μέσα σε βουνό— σε συνδυασμό με τεχνικές ενισχυμένης κατασκευής, την καθιστούν εξαιρετικά ανθεκτική σε αεροπορικές επιθέσεις. Η μονάδα παράγει περίπου 166 κιλά ουρανίου στο 60% ανά τρίμηνο, ποσότητα αρκετή, με περαιτέρω εμπλουτισμό, για σχεδόν τέσσερις πυρηνικές κεφαλές. Ωστόσο, είναι άγνωστο αν και πώς επηρεάστηκε έμμεσα από τις επιθέσεις στη Νατνίζ ή την Ισφαχάν.

Η IAEA έχει επιβεβαιώσει επίσης ζημιές σε τουλάχιστον τέσσερα κτίρια στο εργοστάσιο της Ισφαχάν, περιλαμβανομένων μονάδων μετατροπής ουρανίου, όπου παράγεται το εξαφθοριούχο ουράνιο (UF6), αναγκαίο για τη λειτουργία των φυγοκεντρητών. Η απώλεια αυτών των μονάδων έχει στρατηγικές επιπτώσεις: χωρίς νέα παρτίδα UF6, η τροφοδοσία των συστημάτων εμπλουτισμού διακόπτεται, περιορίζοντας την αυτονομία του προγράμματος.

Παράλληλα, δύο μονάδες παραγωγής φυγοκεντρικών συστημάτων στην Τεχεράνη και την Κερχ, που βρίσκονταν υπό εποπτεία της IAEA, χτυπήθηκαν. Το γεγονός επιτείνει τη διαταραχή στην παραγωγή, ενώ εντείνει τις ανησυχίες για μεταφορά εξαρτημάτων εκτός συστήματος επιτήρησης.

Σε ανθρώπινο επίπεδο, σύμφωνα με πηγές του Ιράν και του Ισραήλ, τουλάχιστον 14 Ιρανοί επιστήμονες σκοτώθηκαν, κάποιοι σε επιθέσεις με τηλεκατευθυνόμενες βόμβες. Το ισραηλινό επιτελείο κατονόμασε εννέα εξ αυτών ως κρίσιμα στελέχη του προγράμματος. Οι δυτικές χώρες τονίζουν, ωστόσο, πως το Ιράν διαθέτει αντισταθμιστικό δυναμικό γνώσης, και ότι η τεχνογνωσία δεν χάνεται με την απώλεια προσώπων.

Η ίδια η IAEA είχε προειδοποιήσει πως το αποθεματικό ουρανίου του Ιράν υπερέβαινε ήδη, προ επιθέσεων, τα όρια που απαιτούνται για την κατασκευή έως και εννέα πυρηνικών κεφαλών. Παρόλο που το μεγαλύτερο ποσοστό φυλάσσεται στο υπόγειο της Ισφαχάν, η διατάραξη της τροφοδοσίας σημαίνει πως η στρατηγική αξιοποίησης του υλικού γίνεται πιο πολύπλοκη. Επιπλέον, ο αντιπρόεδρος του ΥΠΕΞ, Κάζεμ Γκαρίμπ Αμπαντάντι, δήλωσε ότι η Τεχεράνη μπορεί να μειώσει τη συνεργασία με την IAEA ή και να αποχωρήσει από τη Συνθήκη Μη Διάδοσης (NPT) — εξέλιξη που θα πυροδοτούσε παγκόσμια διπλωματική κρίση.

Τα κρίσιμα ερωτήματα παραμένουν:

• Θα μπορέσει να επανέλθει η ηλεκτροδότηση της Νατνίζ;
• Θα ανασυσταθεί η πειραματική μονάδα;
• Θα υπάρξει συνέχεια συνεργασίας με τη IAEA;
• Ποια θα είναι η αντίδραση της Τεχεράνης — διπλωματική, στρατιωτική ή απομονωτική;

Αυτό που είναι ήδη ξεκάθαρο είναι ότι το Ιράν βρίσκεται αντιμέτωπο με πολλαπλή κρίση: τεχνική, γεωπολιτική, διπλωματική. Η καταστροφή κρίσιμων υποδομών και η απώλεια επιστημονικού δυναμικού σηματοδοτούν σημαντική επιβράδυνση του πυρηνικού προγράμματος — όχι όμως την οριστική αναστολή του.

Ο χρόνος —και όχι τα όπλα— μοιάζει να είναι το νέο πεδίο του πυρηνικού πολέμου στη Μέση Ανατολή. Το επόμενο διάστημα θα δείξει αν η Τεχεράνη θα ανακάμψει ή θα οδηγηθεί σε περαιτέρω απομόνωση, σε έναν πυρηνικό ανταγωνισμό χωρίς προηγούμενο.