ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ:

Ρούλα Μαντή

Για περισσότερα από εξήντα χρόνια, η σύγχρονη αντισύλληψη αποτελεί σχεδόν αποκλειστικά γυναικεία υπόθεση. Από την έγκριση του πρώτου αντισυλληπτικού χαπιού τη δεκαετία του 1960 έως σήμερα, οι γυναίκες έχουν στη διάθεσή τους δεκάδες επιλογές: χάπια, ορμονικά επιθέματα, ενέσεις, εμφυτεύματα, ενδομήτριες συσκευές (IUD), ακόμη και εφαρμογές παρακολούθησης γονιμότητας.

Αυτή η επανάσταση άλλαξε ριζικά τη ζωή εκατομμυρίων γυναικών. Τους έδωσε μεγαλύτερο έλεγχο πάνω στο σώμα τους, την καριέρα τους και τον οικογενειακό προγραμματισμό. Όμως η ελευθερία αυτή συνοδεύτηκε και από ένα δυσανάλογο βάρος: οι περισσότερες μέθοδοι συνεπάγονται κόστος, ορμονικές μεταβολές, παρενέργειες και, σε ορισμένες περιπτώσεις, σοβαρούς κινδύνους για την υγεία.

Πολλές γυναίκες αναφέρουν πονοκεφάλους, αλλαγές στη διάθεση, μειωμένη libido, αύξηση βάρους ή θρομβώσεις. Παρ’ όλα αυτά, η κοινωνία αντιμετώπισε επί δεκαετίες αυτές τις επιπτώσεις σχεδόν ως «αναπόφευκτο τίμημα» της αντισύλληψης.

Από την άλλη πλευρά, οι άνδρες εξακολουθούν να έχουν ουσιαστικά μόνο δύο επιλογές: το προφυλακτικό —που εξαρτάται από τη σωστή χρήση κάθε φορά— και την αγγειεκτομή, μια διαδικασία που θεωρείται δύσκολα αναστρέψιμη. Το ερώτημα λοιπόν παραμένει: γιατί, έπειτα από τόσες δεκαετίες επιστημονικής εξέλιξης, δεν υπάρχει ακόμη μια ασφαλής, απλή και αναστρέψιμη ανδρική αντισύλληψη;

Πού βρίσκεται σήμερα η έρευνα;

Παρά τις καθυστερήσεις, οι επιστήμονες επιμένουν ότι η ανδρική αντισύλληψη δεν αποτελεί πλέον επιστημονική φαντασία. Αρκετές τεχνολογίες βρίσκονται ήδη σε προχωρημένες κλινικές δοκιμές και ορισμένοι ειδικοί πιστεύουν ότι η πρώτη ευρέως διαθέσιμη λύση μπορεί να φτάσει στην αγορά μέσα στην επόμενη δεκαετία.

Η Ffion Storer Jones, ανώτερη υπεύθυνη υπεράσπισης του γερμανικού ιδρύματος Deutsche Stiftung Weltbevölkerung (DSW), εξηγεί ότι αρκετές νέες μέθοδοι έχουν δείξει ενθαρρυντικά αποτελέσματα τόσο ως προς την αποτελεσματικότητα όσο και ως προς την ασφάλεια.

Ανάμεσά τους βρίσκεται το YCT-529, ένα μη ορμονικό καθημερινό χάπι που μπλοκάρει την παραγωγή σπέρματος χωρίς να επηρεάζει την τεστοστερόνη. Το φάρμακο βρίσκεται ήδη σε δοκιμές με ανθρώπους και θεωρείται από πολλούς ένας από τους πιο ελπιδοφόρους υποψηφίους.

Την ίδια στιγμή, η αμερικανική εταιρεία Contraline αναπτύσσει το ADAM, μια υδρογέλη που εμφυτεύεται στους σπερματικούς πόρους και λειτουργεί σαν προσωρινό «φράγμα», εμποδίζοντας τη διέλευση του σπέρματος. Η λογική θυμίζει μια αναστρέψιμη μορφή αγγειεκτομής, χωρίς όμως μόνιμη παρέμβαση.

Ένα ακόμη πρόγραμμα, το NES/T, χρησιμοποιεί ορμονική γέλη που εφαρμόζεται στους ώμους. Η γέλη συνδυάζει προγεστερόνη και τεστοστερόνη, μειώνοντας δραστικά την παραγωγή σπέρματος ενώ παράλληλα διατηρεί φυσιολογικά επίπεδα ανδρικών ορμονών στον οργανισμό.

Οι ερευνητές θεωρούν ότι αυτή η μέθοδος βρίσκεται πιο κοντά από κάθε άλλη στην εμπορική διάθεση. Αν όλα εξελιχθούν ομαλά, θα μπορούσε να κυκλοφορήσει ακόμη και προς το τέλος της δεκαετίας.

Η Ευρώπη επενδύει — αλλά με αργούς ρυθμούς

Η συζήτηση γύρω από την ανδρική αντισύλληψη αρχίζει πλέον να αποκτά και πολιτική διάσταση. Ευρωπαϊκές κυβερνήσεις και ερευνητικά ιδρύματα επενδύουν περισσότερα χρήματα σε προγράμματα που μέχρι πρόσφατα θεωρούνταν «χαμηλής προτεραιότητας».

Η Γερμανία ανακοίνωσε φέτος χρηματοδότηση 11,6 εκατομμυρίων ευρώ για τέσσερα ερευνητικά προγράμματα αντισύλληψης, που αφορούν τόσο άνδρες όσο και γυναίκες, με ορίζοντα έως το 2029.

Ορισμένα έργα, όπως το Contraception.MS, αναζητούν μη ορμονικές λύσεις που θα επιβραδύνουν ή θα αδρανοποιούν το σπέρμα χωρίς να επηρεάζουν το ενδοκρινικό σύστημα.

Άλλα, όπως το PREVENT, εστιάζουν στην ανάπτυξη εργαλείων τεχνητής νοημοσύνης και βιοτεχνολογίας που θα εντοπίζουν νέες δραστικές ουσίες για αντισυλληπτικά φάρμακα και για τα δύο φύλα.

Παρά την πρόοδο όμως, οι ειδικοί παραμένουν επιφυλακτικοί. Η μετάβαση από το εργαστήριο στην αγορά είναι εξαιρετικά αργή και δαπανηρή. Οι τελικές φάσεις των κλινικών δοκιμών απαιτούν χιλιάδες συμμετέχοντες και πολυετή παρακολούθηση ώστε να αποδειχθεί ότι ένα φάρμακο είναι ασφαλές, αποτελεσματικό και πλήρως αναστρέψιμο.

Και στην περίπτωση της αντισύλληψης, το περιθώριο λάθους είναι σχεδόν μηδενικό.

Το «παράδοξο» της ανδρικής αντισύλληψης

Εδώ βρίσκεται και μία από τις μεγαλύτερες αντιφάσεις της υπόθεσης.

Οι ρυθμιστικές αρχές συχνά εφαρμόζουν πολύ αυστηρότερα κριτήρια στα ανδρικά αντισυλληπτικά απ’ ό,τι στα γυναικεία. Ο λόγος είναι ότι οι άνδρες δεν βιώνουν οι ίδιοι τις ιατρικές συνέπειες μιας εγκυμοσύνης. Έτσι, ακόμη και ήπιες παρενέργειες θεωρούνται λιγότερο αποδεκτές.

Αυτό έχει προκαλέσει έντονες συζητήσεις στον επιστημονικό κόσμο. Πολλοί ερευνητές υποστηρίζουν ότι παρενέργειες όπως η ακμή, οι μεταβολές διάθεσης ή η αύξηση βάρους —οι οποίες θεωρήθηκαν επαρκής λόγος για να διακοπούν δοκιμές ανδρικών αντισυλληπτικών— είναι ακριβώς οι ίδιες που εδώ και δεκαετίες θεωρούνται «ανεκτές» στις γυναίκες.

Το ζήτημα, λένε, δεν είναι μόνο επιστημονικό αλλά βαθιά κοινωνικό και πολιτισμικό.

Σε αρκετές περιπτώσεις, υποψήφιες θεραπείες εγκαταλείφθηκαν ενώ εμφάνιζαν υψηλή αποτελεσματικότητα, επειδή οι συμμετέχοντες ανέφεραν παρενέργειες που κρίθηκαν υπερβολικά σημαντικές για ένα φάρμακο που απευθύνεται σε «υγιείς» ανθρώπους.

Η απουσία της «μεγάλης φαρμακοβιομηχανίας»

Ένα ακόμη εμπόδιο είναι οικονομικό.

Οι μεγάλες φαρμακευτικές εταιρείες δεν έχουν επενδύσει μαζικά στην ανδρική αντισύλληψη, όπως συνέβη με τα γυναικεία σκευάσματα τις προηγούμενες δεκαετίες. Οι λόγοι είναι πολλοί: αβεβαιότητα για το εμπορικό ενδιαφέρον, υψηλό κόστος έρευνας και ένας ήδη καθιερωμένος γυναικείος κλάδος αντισύλληψης που αποφέρει δισεκατομμύρια.

Ορισμένοι αναλυτές πιστεύουν ότι η βιομηχανία δεν βιάστηκε ποτέ πραγματικά να αλλάξει ένα σύστημα που λειτουργούσε οικονομικά. Εφόσον οι γυναίκες χρησιμοποιούσαν ήδη αντισυλληπτικά σε μαζική κλίμακα, το επιχειρηματικό ρίσκο για μια εντελώς νέα αγορά θεωρήθηκε μεγάλο.

Η Jones θεωρεί πως αυτή η έλλειψη χρηματοδότησης είναι ίσως ο βασικότερος λόγος που η ανδρική αντισύλληψη καθυστέρησε τόσο πολύ.

Θα το χρησιμοποιούσαν τελικά οι άνδρες;

Για χρόνια, ένα από τα πιο συνηθισμένα επιχειρήματα κατά της ανάπτυξης ανδρικών αντισυλληπτικών ήταν η ιδέα ότι οι άνδρες «δεν θα τα έπαιρναν ποτέ».

Όμως οι έρευνες δείχνουν κάτι διαφορετικό.

Περισσότερες από 30 μελέτες σε δυτικές χώρες τα τελευταία τριάντα χρόνια καταγράφουν σταθερά υψηλό ενδιαφέρον των ανδρών για νέες μορφές αντισύλληψης. Παράλληλα, πολλές γυναίκες δηλώνουν ότι θα εμπιστεύονταν τους συντρόφους τους να αναλάβουν αυτό το μέρος της ευθύνης.

Οι κοινωνικές αντιλήψεις φαίνεται να αλλάζουν, ιδιαίτερα στις νεότερες γενιές, όπου η συζήτηση για τη γονιμότητα, τη συναίνεση και την ισότητα στις σχέσεις γίνεται πιο ανοιχτή.

Για πολλούς ειδικούς, το ερώτημα πλέον δεν είναι αν οι άνδρες θα δεχτούν την αντισύλληψη, αλλά αν τα συστήματα υγείας και η κοινωνία είναι έτοιμα να τη στηρίξουν όταν τελικά φτάσει.

Μια δεύτερη «επανάσταση» στην αντισύλληψη;

Οι επιστήμονες προειδοποιούν ότι η πορεία παραμένει δύσκολη. Οι αποτυχίες στις κλινικές δοκιμές είναι συχνές και η έγκριση ενός νέου φαρμάκου μπορεί να χρειαστεί χρόνια.

Ωστόσο, για πρώτη φορά εδώ και δεκαετίες, αρκετές διαφορετικές τεχνολογίες προχωρούν ταυτόχρονα. Και αυτό δημιουργεί την αίσθηση ότι κάτι αλλάζει πραγματικά.

«Νομίζω ότι φτάνουμε σε ένα σημείο όπου οι άνθρωποι είναι έτοιμοι. Τόσο οι άνδρες όσο και οι γυναίκες θέλουν να το δουν να συμβαίνει», λέει η Jones.

Οι συζητήσεις γύρω από την αντισύλληψη μετατοπίζονται σταδιακά από το «γιατί να υπάρξει ανδρική αντισύλληψη;» στο «πότε θα είναι διαθέσιμη;».

Αν οι σημερινές δοκιμές αποδειχθούν επιτυχημένες, η επόμενη δεκαετία ίσως φέρει τη μεγαλύτερη αλλαγή στην αντισύλληψη μετά το γυναικείο χάπι της δεκαετίας του ’60 — μια αλλαγή που θα μπορούσε να αναδιαμορφώσει όχι μόνο την ιατρική, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε την ευθύνη, τη γονιμότητα και τις σχέσεις.

Το σκάνδαλο ήρθε στο φως μέσα από ντοκιμαντέρ του BBC τον Σεπτέμβριο, το οποίο αποκάλυψε πως ο Αλ Φαγέντ κακοποιούσε σεξουαλικά γυναίκες υπαλλήλους, τις υποχρέωνε σε ιατρικές εξετάσεις και τις απειλούσε για να τις αποτρέψει από το να τον καταγγείλουν. Τώρα, οι νέες καταγγελίες ανδρών πρώην εργαζομένων προσθέτουν άλλη διάσταση στην υπόθεση.

Ο δικηγόρος Μπρους Ντράμοντ χαρακτήρισε την υπόθεση «κακοποίηση σε βιομηχανική κλίμακα», σημειώνοντας πως οι σεξουαλικές επιθέσεις δεν περιορίστηκαν μόνο στο πολυκατάστημα Harrods, αλλά συνέβησαν και σε άλλες τοποθεσίες που σχετίζονταν με την επιχειρηματική αυτοκρατορία του Αλ Φαγέντ, όπως το ξενοδοχείο Ritz στο Παρίσι, η ποδοσφαιρική ομάδα Fulham και το κτήμα του στο Σάρεϊ.

Μεταξύ των θυμάτων φέρονται να είναι η κόρη πρώην Αμερικανού πρεσβευτή στη Βρετανία και η κόρη γνωστού ποδοσφαιριστή, χωρίς όμως να κατονομάζονται.

Η απάντηση του Harrods

Το πολυκατάστημα Harrods, που πλέον δεν ανήκει στον Αλ Φαγέντ, έχει ζητήσει συγγνώμη για τις καταγγελίες και έχει ξεκινήσει πρόγραμμα αποζημιώσεων για νυν και πρώην εργαζόμενους. Ωστόσο, οι δικηγόροι των θυμάτων ασκούν κριτική, υποστηρίζοντας πως τα θύματα δυσκολεύονται να επικοινωνήσουν με το πολυκατάστημα, ειδικά καθώς ορισμένα στελέχη από την εποχή του Αλ Φαγέντ εξακολουθούν να εργάζονται εκεί.

Το ντοκιμαντέρ του BBC αποκάλυψε ότι το Harrods δεν παρενέβη ούτε έλαβε μέτρα για να σταματήσει τις καταχρήσεις του Αλ Φαγέντ, ενώ φέρεται να βοήθησε στη συγκάλυψη των κατηγοριών. Παρότι οι καταγγελίες είχαν αναφερθεί σε μέσα ενημέρωσης ήδη από το 1995 (Vanity Fair) και αργότερα σε βρετανικά δίκτυα όπως το ITV και το Channel 4, πολλές γυναίκες αποφάσισαν να μιλήσουν μόνο μετά τον θάνατό του.

«Η κλίμακα της κακοποίησης από τον Αλ Φαγέντ, που διευκολύνθηκε από το περιβάλλον γύρω του, είναι τεράστια, αλλά δεν είναι αργά για δικαιοσύνη», δήλωσε ο δικηγόρος Άρμστρονγκ σε συνέντευξη Τύπου στο Λονδίνο. Οι αποκαλύψεις αυτές ρίχνουν φως στην ανάγκη για μεγαλύτερη διαφάνεια και δικαιοσύνη στον εργασιακό χώρο, ιδιαίτερα σε περιβάλλοντα με συγκεντρωτική εξουσία και ανεξέλεγκτη δύναμη.