Στη συζήτηση που ακολουθεί, ο Μιχάλης Ιγνατίου αποκαλύπτει το παρασκήνιο πίσω από την επείγουσα επιστολή του Προέδρου Νίξον προς τον Μπουλέντ Ετσεβίτ που δεν παραδόθηκε ποτέ, αναλύει τον κομβικό ρόλο του Ελληνοαμερικανού πράκτορα Γκαστ Αβράκωτου στις συνεννοήσεις με τον δικτάτορα Ιωαννίδη και ξεγυμνώνει τον ακραίο κυνισμό του Χένρι Κίσινγκερ. Παράλληλα, περιγράφει τη δική του προσωπική «σύγκρουση» με τις αμερικανικές υπηρεσίες για τον αποχαρακτηρισμό των εγγράφων μέσω του νόμου FOIA, σχολιάζει τις αντιδράσεις του διπλωματικού κατεστημένου και καταθέτει τα πολύτιμα γεωπολιτικά διδάγματα που οφείλουν να καθοδηγούν τη σημερινή εξωτερική πολιτική της Αθήνας και της Λευκωσίας.

Συνέντευξη στον Χρόνη Διαμαντόπουλο

-Κύριε Ιγνατίου, το νέο σας βιβλίο που γράψατε μαζί με τον δημοσιογράφο Κώστα Βενιζέλο αποτελεί την επικαιροποιημένη έκδοση της έρευνάς σας για τα αρχεία Κίσινγκερ που δημοσιεύσατε πριν από περίπου 20 χρόνια. Μεταξύ άλλων αποκαλύπτετε ότι στις 19 Ιουλίου 1974, οι Αμερικανοί διπλωμάτες στην Άγκυρα, ο πρέσβης Μακόμπερ και ο Τζέιμς Σπέιν, είχαν εντολή να παραδώσουν μια επείγουσα επιστολή του Προέδρου Νίξον στον Ετσεβίτ με την οποία του ζητούσε να μην προχωρήσει στην εισβολή, αλλά δεν την παρέδωσαν ποτέ. Ποιο ήταν τελικά το «αόρατο χέρι» που τους σταμάτησε; Φωτογραφίζουν τα νέα στοιχεία τον ίδιο τον Χένρι Κίσινγκερ πίσω από αυτή την καθυστέρηση;

Για την επιστολή γνωρίζαμε, αλλά δεν της δώσαμε την ανάλογη σημασία διότι όλες οι άλλες πηγές μας στο στενό περιβάλλον του Χένρι Κίσινγκερ μας έλεγαν ότι δεν είχαν ιδέα ότι ο Πρόεδρος Νίξον έστειλε αυστηρό γράμμα στον τότε πρωθυπουργό της Τουρκίας, Μπουλέντ Ετσεβίτ. Αυτό μας ανάγκασε να αφήσουμε εκτός του πρώτου βιβλίου, (με τίτλο «Τα απόρρητα αρχεία του Κίσινγκερ»), τον ισχυρισμό του Τζέιμς Σπέιν, ο οποίος μετά διετέλεσε και πρέσβης στην Τουρκία. Ομολογώ ότι κάναμε λάθος.

Αυτή τη φορά πήγαμε ξανά πίσω και αρχίσαμε από την αρχή. Ερευνήσαμε αρχικά την σοβαρότητα του Αμερικανού πρέσβη. Ο άνθρωπος χαρακτηρίστηκε σοβαρός και από συναδέλφους του διπλωμάτες, αλλά και συνεργάτες του σε διάφορα Ινστιτούτα και Δεξαμενές Σκέψης στην Ουάσιγκτον, με τους οποίους συνεργάστηκε μετά την συνταξιοδότησή του.

Ο Σπέιν είχε περιλάβει τον ισχυρισμό του και στο βιβλίο του, που δυστυχώς δεν διαβάστηκε από το κοινό, αλλά -το κυριότερο- και στην κατάθεση του για τα αρχεία του Στέιτ Ντιπάρτμεντ (Oral History). Ο λόγος για τον οποίο επανήλθαμε στο θέμα και βγήκαμε δυνατά για να τον υποστηρίξουμε, ήταν ότι ούτε ο Κίσινγκερ, ούτε ο Τζόζεφ Σίσκο, ούτε όλοι οι άλλοι συνεργάτες του τότε υπουργού Εξωτερικών τόλμησαν να τον αντικρούσουν. Όλοι ήταν ζωντανοί. Δεν τον αμφισβήτησε ούτε ένας από το 1996 μέχρι σήμερα. Και είχαν το δικαίωμα να τον αντικρούσουν και να καταγραφεί η αντίθεση τους κάτω από το κείμενο, όπου υπάρχει δημοσιευμένος ο ισχυρισμός του για την επιστολή του Νίξον προς τον Ετσεβίτ. Επίσης, στις τηλεφωνικές συνομιλίες του τότε Προέδρου με τον Κίσινγκερ, φαίνεται ξεκάθαρα η επιμονή του Νίξον να σταματήσει η Αμερική την Τουρκία. Και σε ένα σημείο ρωτά τον τότε υπουργό αν πρέπει να στείλει επιστολή στον Ετσεβίτ, όπως είχε πράξει ο Λίντον Τζόνσον το 1964 και το 1967 (με τηλεφώνημα). Λοιπόν: Μεταξύ του Σπέιν και του Κίσινγκερ, και μετά την έρευνα μας, εμείς πιστεύουμε τον Σπέιν, όχι τον Κίσινγκερ.

–Η αφήγηση του Τζέιμς Σπέιν, δεύτερου τη τάξει στην πρεσβεία των ΗΠΑ στην Άγκυρα το 1974, αποτελεί βασικό πυλώνα της νέας έκδοσης. Πώς καταφέρατε να ξεκλειδώσετε αυτή τη μαρτυρία και με ποιον τρόπο ανατρέπει ή συμπληρώνει όσα γνωρίζαμε μέχρι σήμερα για τις κρίσιμες εκείνες ώρες πριν από την εισβολή;

Όπως ανέφερα γνωρίζαμε την κατάθεση του Σπέιν και το κεφάλαιο με τον ισχυρισμό του στο βιβλίο του, ότι κρατούσε την επιστολή του Νίξον στον Ετσεβίτ. Τελικά δεν ήταν κάτι δύσκολο για εμάς, διότι 1+1 μας κάνουν δύο, όχι έντεκα. Εάν ο Σπέιν έλεγε ψέματα θα είχε διαψευστεί από τον Κίσινγκερ, τον Τζόζεφ Σίσκο και τους υπόλοιπους της ομάδας του τότε υπουργού. Και επίσης δεν θα τον τιμούσε η αμερικανική κυβέρνηση με την αποστολή του στην Άγκυρα και μάλιστα στη θέση του Πρέσβη. Επέστρεψε στην Τουρκία ως πρέσβης πια στις 26 Φεβρουαρίου 1980, έξι μήνες πριν το πραξικόπημα του Εβρέν. Και τότε ακούστηκαν πολλά και διάφορα για τη (δήθεν) ανάμειξη των ΗΠΑ.

Πάντως, ο Σπέιν ήταν κατηγορηματικός. Έγραψε στο βιβλίο του: «Το βράδυ πριν την εισβολή, μία “επιστολή του (σ.σ. Προέδρου των ΗΠΑ) Νίξον προς τον Πρωθυπουργό Ετσεβίτ, εμφανίστηκε σε ένα τηλεγράφημα προς την πρεσβεία. Ήταν άκρως απόρρητη, ακόμη πιο αυστηρή από την επιστολή Τζόνσον (του 1964), και έπρεπε να παραδοθεί αμέσως. Αν και δεν μας άρεσε, έτσι ήθελε να το παίξει ο Πρόεδρος (σ.σ. Νίξον). Ο πρέσβης Μακόμπερ έκλεισε ραντεβού τα μεσάνυχτα και διασχίσαμε τα ταραχώδη πλήθη για να συναντήσουμε τον πρωθυπουργό» (σ.σ. της Τουρκίας και να του παραδώσουν την επιστολή).

-Πέρα από τη μαρτυρία του Σπέιν, ποια είναι εκείνα τα νέα έγγραφα ή στοιχεία που κινητοποίησαν εσάς και τον κ. Βενιζέλο να επανέλθετε με αυτή τη νέα, βελτιωμένη έκδοση;

Είχαμε γίνει κάτοχοι του νέου πακέτου τηλεφωνικών επικοινωνιών του Κίσινγκερ μετά το πραξικόπημα εναντίον του Μακάριου και πριν από την τουρκική εισβολή. Μιλούν από μόνα τους τα έγγραφα του τότε υπουργού Εξωτερικών. Είναι τα δικά του λόγια. Δεν πρόκειται για κουβέντες άλλων.

Ο Κίσινγκερ δεν κατέστρεψε τα τηλεγραφήματα ενώ μπορούσε. Είτε θα ήθελε να κυκλοφορήσουν μετά το θάνατο του -που δεν το πιστεύω- είτε προσπάθησε να δείξει ότι έλεγε στον Ετσεβίτ να είναι …προσεκτικός, να μην το κάνει. Αλλά να μην κάνει τι;
Αυτό που έλεγε στον Τούρκο πρωθυπουργό ήταν να μην κτυπηθεί με τις ελληνικές δυνάμεις στο νησί. Για την Κύπρο δεν τον ενδιέφερε. Μόνο να μην γίνει ελληνοτουρκικός πόλεμος. Και εμείς αποδεικνύουμε ότι ο Ετσεβίτ μιλά όπως ακριβώς τον Δημήτριο Ιωαννίδη, ο οποίος είπε στους στρατηγούς ότι οι Τούρκοι θα κάνουν ένα προγεφύρωμα και θα σταματήσουν. Μα το ίδιο δεν αποκάλυψε ακριβώς ο Αλέξης Παπαχελάς για τον Ιωαννίδη στο γνωστό ηχητικό που δημοσίευσε; Εμείς αποδεικνύουμε ότι η Χούντα βρισκόταν σε συνεννόηση με τους Αμερικανούς και τους Τούρκους.

–Εξετάζετε σε βάθος τη δράση του Ελληνοαμερικανού πράκτορα της CIA, Γκαστ Αβράκωτου, και το κανάλι επικοινωνίας του με τον δικτάτορα Ιωαννίδη. Μέσα από τις συνομιλίες σας με πρώην πράκτορες της CIA, σε ποιο βαθμό θεωρείτε ότι ο Αβράκωτος λειτουργούσε ως αυτόνομος «παίκτης» που παρέσυρε τον Ιωαννίδη ή αν εκτελούσε ένα ευρύτερο, προσχεδιασμένο σχέδιο της αμερικανικής υπηρεσίας;

Το θέμα αυτό το πήρα απάνω μου, διότι εγώ συνομίλησα με τους πράκτορες της CIA. Ο Αβρακώτος δεν ήταν ένας τυχαίος πράκτορας της αμερικανικής υπηρεσίας. Λόγω της δράσης και του χαρακτήρα του έχαιρε μεγάλου σεβασμού αν και προκαλούσε πολλά προβλήματα. Ήταν εριστικός και απέκτησε λόγω της ιδιομορφίας του πολλούς εχθρούς. Το πλέον σημαντικό, όμως, είχε σχέσεις με τα ανώτατα κλιμάκια της CIA και σε ότι αφορούσε την Ελλάδα είχε γνώμη και πάντα την έλεγε.
Ήταν φίλος και κουμπάρος του Δημήτριου Ιωαννίδη και μέσω αυτού πίστευε ότι κυβερνούσε την Ελλάδα. Ακόμα και αν λειτουργούσε ως αυτόνομος παίκτης, που ΔΕΝ το πιστεύω, οι συνομιλητές του στην Αθήνα του φέρονταν ως να ήταν ο αντιπρόσωπος του Λευκού Οίκου. Σχεδόν δουλικά.

Από τις συνεντεύξεις που είχα με πρώην πράκτορες της CIA και με τα πιο σημαντικά άτομα στο περιβάλλον του Χένρι Κίσινγκερ, κατέληξα στο συμπέρασμα, με το οποίο συμφωνεί και ο Κώστας ο Βενιζέλος, ότι ο Αβρακώτος μετέφερε την εντολή για το πραξικόπημα εναντίον του Μακάριου.

–Ο τίτλος του βιβλίου είναι μονολεκτικός και βαρύς: «Ένοχος». Μετά από δεκαετίες μελέτης των εγγράφων του Στέιτ Ντιπάρτμεντ και της CIA, θεωρείτε ότι ο Κίσινγκερ απλώς «ανέχτηκε» και διαχειρίστηκε τις εξελίξεις προς όφελος της Νατοϊκής συνοχής, ή ότι υπήρξε ο βασικός αρχιτέκτονας της τραγωδίας του ’74;

Το συμπέρασμα μας βάση της ανάλυσης των τηλεγραφημάτων του Κίσινγκερ, των δικών του κειμένων, είναι ότι συμμετείχε στο σχεδιασμό και την υλοποίηση όλων των αποφάσεων της αμερικανικής κυβέρνησης είτε αφορούσαν τη Χιλή, είτε την Κύπρο, είτε το Μπαγκλαντές, είτε το Ανατολικό Τιμόρ. Αυτά είναι τα τέσσερα εγκλήματα «πολέμου» του Κίσινγκερ, σύμφωνα με τον Κρίστοφερ Χίτσενς και άλλους σημαντικούς ιστορικούς στις ΗΠΑ.

Όταν διαβάζει κανείς τα έγγραφα του βλέπω ότι στην πραγματικότητα ο Κίσινγκερ είναι κυνικός μέχρι ψυχασθένειας. Ένοιωσα να απολάμβανε τις …«επιτυχίες» του. Φυσικά, όταν φοράει κανείς τα παπούτσια του υπουργού Εξωτερικών της υπερδύναμης πρόκειται για επιτυχίες, που αφορούν τα στρατηγικά συμφέροντα της Αμερικής. Όταν αφορά τους ίδιους τους λαούς που κατάστρεψε αυτός ο άθλιος, πρόκειται και είναι τραγωδίες.

-Έχετε περάσει αμέτρητες ώρες στο Εθνικό Αρχείο των ΗΠΑ και στις προεδρικές βιβλιοθήκες, αποχαρακτηρίζοντας χιλιάδες σελίδες εγγράφων. Ποιο ήταν το μεγαλύτερο εμπόδιο που αντιμετωπίσατε κατά τη διαδικασία αποχαρακτηρισμού (FOIA) και αν υπάρχουν ακόμη έγγραφα-κλειδιά για το 1974 που οι αμερικανικές υπηρεσίες αρνούνται πεισματικά να δώσουν στη δημοσιότητα;

Με κάθε ειλικρίνεια τονίζω ότι με αντιμετώπισαν ως να είμαι ένας Αμερικανός ερευνητής. Δεν με θεώρησαν ότι είμαι ένας ξένος υπήκοος. Και είχα νόμιμη βοήθεια. Τα έγγραφα μπορεί να βρίσκονται σε υπόγεια, αλλά δεν τα βρίσκει κανείς με τον τρόπο που σκέφτονται οι άσφαιροι «ερευνητές». Κανείς δεν μπορεί να κλέψει έγγραφα.
Η Αμερική επιτρέπει με νόμιμους τρόπους να τα διεκδικήσεις τα απόρρητα έγγραφα της. Και εγώ και άλλοι έπρεπε να μάθουμε πως λειτουργεί ο νόμος περί της ελευθερίας της Πληροφόρησης (Freedom of information Act). Αν θέλει ο οποιοδήποτε να μπει στο παιγνίδι της εξασφάλισης απόρρητων εγγράφων πρέπει να μάθει το νόμο.

Φυσικά, μέχρι να τον μάθω το νόμο έφαγα πολλές ήττες. Σημασία έχει φυσικά το τελικό αποτέλεσμα. Η έρευνα, όπως την κάνουμε εμείς, αποδείχθηκε ότι στις πλείστες των περιπτώσεων είναι επιτυχής. Μερικές φορές επισκέπτομαι και τα αρχεία στο Μέριλαντ. Και εκεί βρήκα «θησαυρούς». Αλλά μου αρέσει να μπαίνω σε αυτή τη διαδικασία της «σύγκρουσης» με το ίδιο το Στέιτ Ντιπάρτμεντ, με την ίδια τη CIA, με όλες τις υπηρεσίες και τα υπουργεία.

-Όταν φέρατε για πρώτη φορά στο φως τα αρχεία Κίσινγκερ, αλλά και μετέπειτα με τις αποκαλύψεις σας για το Σχέδιο Ανάν, για τα Ίμια και τη Μαδρίτη, πώς αντέδρασε το διπλωματικό κατεστημένο στην Ουάσιγκτον; Υπήρξαν ποτέ πιέσεις ή προσπάθειες να υποβαθμιστεί η σημασία των ερευνών σας;

Το κύκλωμα του Κώστα Σημίτη προσπάθησε και έχασε. Και για τα έγγραφα των Ιμίων και για αυτά της Μαδρίτης, όπου γκριζαρίστηκε το Αιγαίο. Φυσικά, είχαμε την ίδια αντιμετώπιση και με το βιβλίο για το φιλοτουρκικό σχέδιο Ανάν.
Εκεί προσπάθησε η τότε αμερικανική κυβέρνηση να απαξιώσει τα δικά της έγγραφα για να διασώσει τους ανθρώπους της στην Κύπρο και την Ελλάδα, που τάχθηκαν αναφανδόν υπέρ ενός κειμένου, το οποίο παραχωρούσε την Κύπρο στην σφαίρα επιρροής της Τουρκίας. Η τότε αμερικανική κυβέρνηση δεν μπορούσε να δικαιολογήσει ότι πολλά εκατομμύρια δολάρια έφτασαν στην Κύπρο μέσω μίας οργάνωσης των Ηνωμένων Εθνών. Ευτυχώς για όλους αυτούς δεν θέλω να ξύσω παλιές πληγές. Οπότε μένω εδώ.

Τα έγγραφα για τα Ίμια και την Μαδρίτη, όπου έγινε εκείνη η περίφημη συνάντηση του Κώστα Σημίτη με τον Σουλεϊμάν Ντεμιρέλ, είχαν εγκριθεί από το Στέιτ Ντιπάρτμεντ, έτσι μας δόθηκαν. Όμως, του ενόχλησε τότε η λεγόμενη «νεκροψία» της προσπάθειας του μακαρίτη Ρίτσαρντ Χόλμπρουκ να αποτρέψει ένα ελληνοτουρκικό πόλεμο. Ήταν το μόνο έγγραφο που δεν θα ήθελαν να δημοσιευτεί. Και φυσικά το έγγραφο για τους τέσσερις όρους, που δέχθηκαν η Αθήνα και η Άγκυρα για να μην γίνει πόλεμος.

-Αντιπαραβάλλοντας τα αμερικανικά έγγραφα με τα αντίστοιχα ελληνικά (π.χ. τον Φάκελο της Κύπρου) ή τα κυπριακά, πού εντοπίζετε τις μεγαλύτερες ιστορικές αντιφάσεις; Ποια πλευρά «φοβάται» ακόμα την πλήρη αλήθεια;

Τα έγγραφα της Ελλάδας και της Κύπρου είναι ένα αστείο, ένα ανέκδοτο. Δεν λένε τίποτα. Βέβαια, υπάρχει το ηχητικό του Δημήτριου Ιωαννίδη, που αποκάλυψε ο Αλέξης Παπαχελάς και μας άνοιξε τα μάτια. Νομίζω ότι χωρίς αυτό το ηχητικό δεν θα κάναμε την προσπάθεια για τα νέα έγγραφα του Κίσινγκερ. Δεν θα φτάναμε εδώ.
Εμάς δεν μας βοήθησαν τα ελληνικά και τα κυπριακά έγγραφα που κυκλοφορούν, εκτός από ένα του Γρηγόριου Μπονάνου, που ακόμα δεν επιβεβαιώσαμε αν είναι αυθεντικό. Τα αμερικανικά έγγραφα έχουν μία σημαντική διαφορά. Γράφονται εν βρασμώ ψυχής, εκείνη τη στιγμή και δεν επιδέχονται διόρθωσης. Ο Κίσινγκερ, στα δικά του έγγραφα επιχειρούσε κάποιες διορθώσεις, όταν του τα έδινε η γραμματέας του, αλλά στο τέλος δεν παραποιούσε την αλήθεια.

-Ως ένας δημοσιογράφος που ζει και εργάζεται στην Ουάσιγκτον, αναλύοντας καθημερινά την τρέχουσα γεωπολιτική σκακιέρα, πώς θεωρείτε ότι τα διδάγματα του 1974 —όπως αυτά προκύπτουν από το βιβλίο σας— πρέπει να καθοδηγούν τη σημερινή εξωτερική πολιτική της Αθήνας και της Λευκωσίας απέναντι στον αμερικανικό παράγοντα;

Οι διπλωμάτες πρέπει να μελετούν τα έγγραφα για να αναλύουν στη συνέχεια τον τρόπο σκέψης της αμερικανικής γραφειοκρατίας. Ένα γρήγορο συμπέρασμα είναι ο τρόπος εκπόνησης της εξωτερικής πολιτικής προς όφελος της Τουρκίας. Γιατί άραγε όλες μα όλες οι αμερικανικές κυβερνήσεις συνεχίζουν την ίδια πολιτική έναντι της Τουρκίας. Μπορεί κανείς να το διαβάσει στα έγγραφα.

Ένα ηχηρό συμπέρασμα είναι και η κρίση των Ιμίων. Πως την αντιμετώπισαν και γιατί οδήγησαν και ανάγκασαν τον Σημίτη στη Συμφωνία της Μαδρίτης. Απαντήσεις υπάρχουν, αλλά πρέπει τα υπουργεία Εξωτερικών της Ελλάδας και της Κύπρου να τις βρουν μέσα στα έγγραφα και να δράσουν ανάλογα.

-Κλείνοντας αυτή τη μακρά πορεία έρευνας, υπάρχει κάποιο συγκεκριμένο έγγραφο, μια φράση ή μια μαρτυρία που συναντήσατε όλα αυτά τα χρόνια, η οποία σας συγκλόνισε προσωπικά περισσότερο από οτιδήποτε άλλο και γιατί;

Ξεκίνησα αυτή την προσπάθεια το 1989. Μέχρι το 1996 βρήκαμε λίγα έγγραφα αλλά είχαμε επιμονή και υπομονή. Και μέχρι το 2001 θα έλεγα ότι η ομάδα μας είχε σαρώσει τα αρχεία. Πάντα με νόμιμο τρόπο. Όχι μόνο για την Κύπρο, αλλά και έγγραφα για την Ελλάδα και την Τουρκία. Για τη Χιλή επίσης, που τα έψαχναν οι πάντες.
Έχω «αγαπημένα» έγγραφα, αλλά μετά την απόκτηση του τελευταίου πακέτου των τηλεγραφημάτων του Κίσινγκερ θα επιλέξω τη συνομιλία του με τον Μπουλέντ Ετσεβίτ την παραμονή της άνανδρης τουρκικής εισβολής. Είναι το έγγραφο που επιβεβαιώνει τη συνεννόηση της Ουάσιγκτον με την Αθήνα και την Άγκυρα, λίγες ώρες πριν την εισβολή της 20ης Ιουλίου 1974.