Επιμέλεια:

Ρούλα Μαντή

Για αιώνες, η φράση «στρέψε και το άλλο μάγουλο» συμπύκνωνε την ουσία του Χριστιανισμού: ταπείνωση, πραότητα, συγχώρεση, αυτοθυσία. Μια πίστη που υψώνει τον αδύναμο, που εξυμνεί τον μάρτυρα, που προκρίνει την αγάπη αντί της σύγκρουσης.

Κι όμως, δύο χιλιάδες χρόνια μετά, ένα νέο ρεύμα – κυρίως στη Δύση – επανασυστήνει τον Χριστό με εντελώς διαφορετικούς όρους. Ο Ιησούς δεν είναι πλέον το παθητικό πρότυπο θυσίας· προβάλλεται ως πρότυπο σκληρότητας, πειθαρχίας και ανδρικής δύναμης. Η πίστη δεν παρουσιάζεται ως άρνηση του εγώ, αλλά ως ενίσχυση της αρρενωπότητας.

Η νέα αυτή αισθητική έχει αποκτήσει και όνομα: «Christian masculinity». Και το πρόσωπό της είναι συχνά ιδρωμένο, γυμνασμένο και viral.

Από το Ευαγγέλιο στα reels

Στις Ηνωμένες Πολιτείες, ο fitness influencer Ashton Hall, όταν ξεπέρασε τα δέκα εκατομμύρια ακολούθους στο Instagram, αφιέρωσε δημόσια την επιτυχία του στον Ιησού: «Ό,τι έχω είναι χτισμένο πάνω στον Ιησού», έγραψε. Σήμερα, με πάνω από 18 εκατομμύρια followers να παρακολουθούν τα βίντεό του – προπονήσεις, επιχειρηματικά tips, δηλώσεις πίστης – ο Hall ενσαρκώνει την απόλυτη σύζευξη fitness κουλτούρας και χριστιανικής ρητορικής.

Η εικόνα είναι συγκεκριμένη: μυώδες σώμα, πειθαρχία, πρωινή ρουτίνα, αποχή από «κοσμικές» επιρροές, επιχειρηματική φιλοδοξία. Η πίστη γίνεται εργαλείο αυτοβελτίωσης. Ο Χριστός γίνεται πρότυπο ανδρικής κυριαρχίας.

Το φαινόμενο δεν περιορίζεται σε μεμονωμένες περιπτώσεις. Ο ανερχόμενος influencer Nick Gaglione έχει χτίσει ολόκληρη διαδικτυακή παρουσία γύρω από την ιδέα ότι «ο Ιησούς ήταν gym bro». Στα βίντεό του συνδυάζει αποσπάσματα από τη ζωή του Χριστού με workout clips, ενώ έχει λανσάρει μέχρι και τραγούδι με τίτλο Jacked for Jesus. Η εμπορική διάσταση είναι σαφής: συμπληρώματα διατροφής, merchandise, μια ταυτότητα προς κατανάλωση.

Αμερικανική τάση, πολιτισμικό στίγμα

Παράλληλα, λογαριασμοί όπως το Mascul.Christianity προβάλλουν «παραδοσιακά» ανδρικά πρότυπα που ταυτίζονται με τον Χριστιανισμό – από αθλητές μέχρι δημόσια πρόσωπα. Η εικόνα του άνδρα-προστάτη, του πατέρα-αρχηγού, του πειθαρχημένου πιστού, αποκτά ξανά πολιτισμική αίγλη.

Τα δεδομένα δείχνουν ότι κάτι αλλάζει. Στις ΗΠΑ, η εβδομαδιαία εκκλησιαστική παρουσία ανδρών έχει φτάσει το 43%, έναντι 36% των γυναικών – η μεγαλύτερη έμφυλη διαφορά εδώ και δεκαετίες. Η άνοδος προέρχεται κυρίως από τη Gen Z και τους Millennials.

Η Ευρώπη ακολουθεί

Η Ευρώπη ακολουθεί. Στην Αγγλία και την Ουαλία, η εκκλησιαστική συμμετοχή ανδρών 18–24 ετών αυξήθηκε από 4% το 2018 σε 21% το 2024. Στη Γαλλία – προπύργιο της κοσμικότητας – οι νέοι 18–25 ηγούνται πλέον σε βαπτίσεις και μεταστροφές. Στη Φινλανδία, η πίστη στον Θεό μεταξύ νεαρών ανδρών υπερδιπλασιάστηκε μέσα σε πέντε χρόνια.

Η αισθητική αυτή έχει βρει απήχηση και μέσα στην ίδια την Εκκλησία. Ο Ιταλός ιερέας και bodybuilder Giuseppe Fusari συγκεντρώνει δεκάδες χιλιάδες ακολούθους, ενώ ο πατέρας Ambrogio Mazzai συνδυάζει πίστη, ποδήλατο και αυτοκίνητα σε μια εικόνα χριστιανικής ζωτικότητας.

Από τα social στα αγάλματα

Σε πιο συμβολικό επίπεδο, στην Αρμενία κατασκευάζεται το ψηλότερο άγαλμα του Ιησού στον κόσμο, χρηματοδοτούμενο από τον επιχειρηματία Gagik Tsarukyan. Το έργο φιλοδοξεί να ξεπεράσει σε ύψος τον Christ the Redeemer στο Ρίο ντε Τζανέιρο. Το εγχείρημα έχει προκαλέσει αντιδράσεις, ακόμη και από την Αρμενική Εκκλησία.

Το άγαλμα έχει λάβει δημόσια στήριξη από τον MMA αστέρα Conor McGregor, ο οποίος έχει δηλώσει ότι ονειρεύεται παρόμοιο έργο στην Ιρλανδία. Η σύνδεση υπερ-αρρενωπότητας, εθνικής ταυτότητας και πίστης γίνεται ολοένα και πιο εμφανής.

Ανάλογη ρητορική έχει χρησιμοποιήσει ο influencer Andrew Tate, ο οποίος συνέδεσε ανοιχτά τη θρησκεία με την «παραδοσιακή» ανδρική κυριαρχία, παρότι άλλαξε θρησκευτικό προσανατολισμό, υποστηρίζοντας ότι ο Χριστιανισμός δεν ήταν «αρκετά σκληρός».

Πίστη ως ταυτότητα

Πίσω από το φαινόμενο, σύμφωνα με τον ερευνητή David Fastlabend του Πανεπιστημίου του Μύνστερ, βρίσκεται κυρίως η αναζήτηση ταυτότητας.

Πολλοί από αυτούς τους νέους άνδρες δεν δείχνουν βαθύ θεολογικό ενδιαφέρον. Επιλέγουν, αντίθετα, στοιχεία της χριστιανικής διδασκαλίας που ενισχύουν μια αφήγηση δύναμης, ιεραρχίας και παραδοσιακών ρόλων φύλου, παραμερίζοντας τα εδάφια περί αγάπης προς τον εχθρό και αλληλεγγύης.

Θρησκεία και πολιτική δεξιά

Η σύνδεση με την πολιτική δεξιά είναι εμφανής σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες. Στη Βρετανία, ο ακροδεξιός ακτιβιστής Tommy Robinson επικαλείται συστηματικά τον Χριστιανισμό ως στοιχείο εθνικής ταυτότητας. Στην Ουγγαρία, ο πρωθυπουργός Viktor Orbán έχει ενσωματώσει ρητά τη χριστιανική αναφορά στο συνταγματικό αφήγημα περί «παραδοσιακής οικογένειας».

Στη Ρωσία, ο Vladimir Putin έχει μετατρέψει τη Ρωσική Ορθοδοξία σε ιδεολογικό πυλώνα του κράτους, με τον Πατριάρχη Patriarch Kirill of Moscow να παρουσιάζει τον πόλεμο ως «υπεράσπιση της παράδοσης».

Κι όμως, ιστορικά, ο Χριστιανισμός δεν ταυτιζόταν με την επιθετική αρρενωπότητα. Στους πρώτους αιώνες, το ιδανικό ήταν ο μάρτυρας που πέθαινε χωρίς αντίσταση. Οι ασκητές και οι μυστικιστές αρνούνταν το σώμα, όχι για να το ενδυναμώσουν, αλλά για να το υπερβούν.

Ήταν πάντα έτσι;

Τον 19ο αιώνα, ο Friedrich Nietzsche κατηγορούσε τον Χριστιανισμό ως «αδύναμο» και «θηλυπρεπή», ενώ στη Βικτωριανή Αγγλία γεννήθηκε το ρεύμα του «muscular Christianity», που προσπάθησε να επανασυνδέσει την πίστη με τη φυσική δύναμη και την πειθαρχία.

Ίσως, τελικά, εκεί βρίσκεται η απάντηση. Ο Χριστιανισμός – όπως κάθε μεγάλη θρησκεία – δεν είναι στατικός. Αναπλάθεται από κάθε γενιά που τον διεκδικεί. Μπορεί να είναι θρησκεία του μάρτυρα ή του μαχητή, του ασκητή ή του αθλητή.

Το ερώτημα δεν είναι αν ο Χριστός «ήταν gym bro». Το ερώτημα είναι γιατί, το 2026, τόσοι πολλοί νέοι άνδρες έχουν ανάγκη να τον φανταστούν έτσι.

«Ο χριστιανισμός αντιμετωπίζει μια υπαρξιακή απειλή στη Νιγηρία. Χιλιάδες χριστιανοί σκοτώνονται. Οι ριζοσπάστες ισλαμιστές ευθύνονται για αυτή τη μαζική σφαγή» έγραψε σε ανάρτησή του στην πλατφόρμα Truth Social ο Ρεπουμπλικάνος πρόεδρος.

Ο Τραμπ πρόσθεσε τη Νιγηρία, την πολυπληθέστερη χώρα της Αφρικής και κορυφαίο παραγωγό πετρελαίου, στη λίστα των «Χωρών Ιδιαίτερου Ενδιαφέροντος» στις οποίες οι ΗΠΑ καταγράφουν παραβιάσεις της θρησκευτικής ελευθερίας. Σύμφωνα με τον ιστότοπο του υπουργείου Εξωτερικών στον κατάλογο περιλαμβάνονται, μεταξύ άλλων, η Κίνα, η Μιανμάρ, η Βόρεια Κορέα, η Ρωσία και το Πακιστάν.

Ο πρόεδρος ανέφερε ότι ζήτησε από τους βουλευτές Ράιλι Μουρ και Τομ Κόουλ καθώς και από την Επιτροπή Πιστώσεων της Βουλής των Αντιπροσώπων να εξετάσουν το ζήτημα και να του υποβάλουν αναφορά.

Η τελετή έναρξης των Ολυμπιακών Αγώνων 2024 προκάλεσε διθυραμβικά σχόλια, ειδικά με το φινάλε της, αλλά πυροδότησε και αντιδράσεις για την αναπαράσταση του Μυστικού Δείπνου του Λεονάρντο Ντα Βίντσι, στην οποία συμμετείχε και μια ομάδα drag queens και μέλη της Drag Rag France με την Γαλλική Καθολική Εκκλησία να αναφέρει σε ανακοίνωσή της ότι επρόκειτο για μια σκηνή που χλευάζει τον Χριστιανισμό και που μειώνει τις υπόλοιπες καλές στιγμές της διοργάνωσης.

Ο Γάλλος ηθοποιός και σκηνοθέτης τόλμησε μια τελετή έναρξης εκτός αρένας, στο νερό – κάτι που δεν έχει ξαναγίνει, για το οποίο δεν υπάρχει μανιέρα. 

Σε επίσημη συνέντευξη Τύπου για τους Ολυμπιακούς Αγώνες το Σάββατο, την επόμενη της τελετής έναρξης, ο 42χρονος Τομάς Ζολί επέμεινε ότι η πρόθεσή του δεν ήταν «να είναι ανατρεπτικός, να κοροϊδέψει ή να σοκάρει», αλλά να προβάλει τις δημοκρατικές ιδέες και μια εικόνα της Γαλλίας σε όλη της την ποικιλομορφία. 

Όπως εξήγησε, το θέαμα που παρουσίασε στο γαλλικό και παγκόσμιο κοινό είχε στόχο να προωθήσει «τις δημοκρατικές ιδέες της συμπερίληψης ένταξης, της καλοσύνης, της γενναιοδωρίας και της αλληλεγγύης».

«Ήθελα να στείλω ένα μήνυμα αγάπης, ένταξης, καθόλου για να διχάσω». Και με αφορμή δικές του προσωπικές εμπειρίες καταδίκασε τις διακρίσεις: «Την εχθρότητα τη γνωρίζω από την παιδική μου ηλικία γιατί ήμουν θύμα παρενόχλησης. Πάντα ήθελα να καταπολεμήσω αυτήν την εχθρότητα μέσω του θεάτρου, που τιμά τη μοναδικότητα του καθενός», είπε.

«Η βούλησή μου είναι να πούμε ότι είμαστε ένα πελώριο “εμείς”. Στη Γαλλία έχουμε το δικαίωμα να αγαπούμε ο ένας τον άλλον, όπως επιθυμούμε, να αγαπιόμαστε με όποιον θέλουμε, στη Γαλλία έχουμε το δικαίωμα να πιστεύουμε και να μην πιστεύουμε. Στη Γαλλία έχουμε πολλά δικαιώματα», δήλωσε ο Ζολί, διαβεβαιώνοντας ότι δεν έχει δει όλα τα μηνύματα, ειδικά τα επικριτικά. 

Αντιδράσεις από την γαλλική Καθολική Εκκλησία

«Λυπούμαστε βαθύτατα» ανέφερε σε ανακοίνωσή της η Καθολική Εκκλησία της Γαλλίας, προσθέτοντας πως «σκεφτόμαστε όλους τους Χριστιανούς σε κάθε ήπειρο που έχουν πληγωθεί από την εξωφρενική πρόκληση ορισμένων σκηνών».

Ολόκληρη η ανακοίνωση της Γαλλικής Καθολικής Εκκλησίας:

«Ενόψει των αγώνων του Παρισιού το έργο «Ιερά Παιχνίδια» έχει κινητοποιήσει για σχεδόν τρία χρόνια πολλούς Καθολικούς που συγκεντρώθηκαν για να μοιραστούν τον αθλητικό ενθουσιασμό γύρω από τους αγώνες του Παρισιού, ένα υπέροχο γεγονός που διοργανώνει η χώρα μας. Την περασμένη εβδομάδα, με χαρά διοργανώσαμε και την εναρκτήρια λειτουργία της Ολυμπιακής εκεχειρίας παρουσία πολλών θρησκευτικών, πολιτικών και αθλητικών προσωπικοτήτων.

Πιστεύουμε ότι οι αξίες και οι αρχές που εκφράζονται και διαδίδονται από τον αθλητισμό και τους Ολυμπιακούς Αγώνες συμβάλλουν σε αυτή την ανάγκη για ενότητα και αδελφότητα που τόσο πολύ χρειάζεται ο κόσμος μας, με σεβασμό στις πεποιθήσεις όλων, γύρω από τον αθλητισμό που μας ενώνει και παράγει την ειρήνη στα έθνη και τις καρδιές τους.

Η τελετή έναρξης χθες, προσέφερε σε όλον τον κόσμο υπέροχες στιγμές ομορφιάς, χαράς, πλούσιες σε συναισθήματα παγκοσμίως. Όμως, δυστυχώς, η ίδια τελετή περιλάμβανε και σκηνές χλευασμού του Χριστιανισμού για τις οποίες λυπούμαστε βαθιά.

Ευχαριστούμε τα μέλη άλλων θρησκειών που εξέφρασαν την αλληλεγγύη τους. Σήμερα, σκεφτόμαστε όλους τους χριστιανούς σε όλες τις ηπείρους του κόσμου που πληγώθηκαν από αυτές τις σκηνές. Πρέπει να καταλάβουν ότι η ολυμπιακή γιορτή εκτείνεται πέρα από τις ιδεολογικές προκαταλήψεις λίγων καλλιτεχνών.

Ο αθλητισμός είναι μια υπέροχη ανθρώπινη δραστηριότητα που ευφραίνει βαθιά τις καρδιές των αθλητών και των θεατών. Ο Ολυμπισμός είναι ένα κίνημα που υπηρετεί την πραγματικότητα της ενότητας και της αδελφότητας. Θέση στον αγωνιστικό χώρο ας φέρει η αλήθεια, η παρηγοριά και η χαρά σε όλους.

Πάντως, το σκεπτικό των διοργανωτών ήταν να αναδείξουν την νυχτερινή ζωή του Παρισιού και ταυτόχρονα να αποδείξουν ότι η γαλλική πρωτεύουσα είναι ένας τόπος, ανεκτικότητας, ευχαρίστησης και ανατροπής. Από την άλλη, κάποιοι σημειώνουν ότι δεν πρόκειται για αναπαράσταση κάποιου ιερού βιβλίου ή εικόνας αλλά ενός καλλιτέχνη που φαντάστηκε πώς θα ήταν ο μυστικός δείπνος».

Το θεώρησα χρέος μου. Το ελάχιστο που μπορούσα να κάνω για να τους τιμήσω. Σε εποχές και συγκυρίες που αποσιωπάται η ριζοσπαστική πολιτική παρέμβαση των χριστιανών είναι καθήκον μας η προβολή της. Ο επαναστατικός χριστιανικός λόγος που απελευθερώνει πρόσωπα και λαούς δε βολεύει κανένα κατεστημένο και γι’ αυτό ηθελημένα περιθωριοποιείται», αναφέρει, μεταξύ άλλων, στη συζήτηση που ακολουθεί.

Συνέντευξη στον Χρόνη Διαμαντόπουλο

–Κύριε Αργυρόπουλε, υπηρετήσατε περίπου τέσσερις δεκαετίες ως θεολόγος στη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση σε Ελλάδα και Γερμανία. Ποιες είναι οι προϋποθέσεις  για να μπορέσει ένας εκπαιδευτικός της ειδικότητάς σας να συναντηθεί, να επικοινωνήσει ουσιαστικά με τους μαθητές και τις μαθήτριές του;

Για να συναντηθείς με τους νέους ανθρώπους, να κουβεντιάσεις μαζί τους για το Θεό χρειάζεται να αγαπάς το διάλογο, να αγαπάς τους νέους και να αγαπάς το Θεό. Να σου αρέσουν οι προκλήσεις, να μην τις φοβάσαι, αλλά να τις χαίρεσαι. Απαιτείται να έχεις: παιδεία διαλόγου, πολύπλευρη ενημέρωση σε σύγχρονα ζητήματα, θάρρος, διάκριση, αίσθηση του χιούμορ, σεμνότητα, μπόλικη αγάπη και ταπείνωση. Να έχεις διάθεση να διαλεχτείς, να τους ακούσεις, να διδαχθείς από τους μαθητές και τις μαθήτριές σου. Όχι να τους επιβάλλεις θέσεις, αντιλήψεις, ιδεολογήματα. Να προσπαθήσεις να εισπράξεις αυτό που σου λένε. Να μην έχεις έτοιμες απαντήσεις και τσιτάτα προκειμένου να τους «αποστομώσεις», αλλά να προσπαθήσεις να κατανοήσεις τις αγωνίες, τις ανησυχίες, τις αντιρρήσεις τους ακόμα και την πλήρη άρνησή τους για αυτά που εκπροσωπείς. Να θέλεις να συναντηθείς αληθινά μαζί τους κι όχι να έχεις σκοπό να τους μετατρέψεις σε ακροατές, θαυμαστές ή οπαδούς σου.

–Ποια είναι η σχέση των νέων με τον Θεό στις μέρες μας;

Οι νέοι άνθρωποι στην πλειονότητά τους με το Θεό δεν έχουν κανένα πρόβλημα. Με αυτό που λέμε Εκκλησία όμως τραβάνε πολύ ζόρι. Με απλά λόγια με τους εκπροσώπους Του έχουνε. Με εμάς, δηλαδή. Τους «καθώς πρέπει» και καλά θρησκευόμενους γονείς, τους αγέλαστους θεολόγους, τους «δέκα λεπτά κήρυγμα» κληρικούς, τους απόμακρους χλιδάτους επισκόπους, τους ατσαλάκωτους θαμώνες του κυριακάτικου εκκλησιασμού και πάει λέγοντας… Την αναξιότητά μας δεν αντέχουν. Αν μας διέκρινε η στοιχειώδης συνέπεια απέναντι στο ευαγγελικό μήνυμα τα πράγματα θα ήταν διαφορετικά.

Οι νέες και οι νέοι έχουν πρόβλημα με το «Θεό» που τους προσφέρουμε αρρωστημένα πολλές φορές εμείς, οι γονείς τους και η κοινωνία, και πολύ καλά κάνουν, διαφορετικά θα ήταν για λύπηση. Το ότι τον αρνούνται είναι δείγμα υγείας. Δεν αποδέχονται έναν «μαγικό και μοιρολατρικό» χριστιανισμό, βολικό για τους ισχυρούς της γης, έναν Θεό των προλήψεων και των δεισιδαιμονιών, επαγγελματία θαυματοποιό, έναν Θεό δυνάστη.

• Μια θρησκεία της υποταγής που εκφράζει τη χειρότερη εκδοχή του ηθικισμού και βολεύει που θέλουν να ελέγχουν την ανθρώπινη ψυχή, δαιμονοποιώντας την ελευθερία, την αναζήτηση, τον έρωτα, την τέχνη και την ομορφιά της ζωής. Όπως γράφω και στο βιβλίο μου «Ο Θεός, οι νέοι και άλλες Rock n Roll ιστορίες»:

«Το παιδί από μικρό μεγαλώνει με την εικόνα ενός Θεού τιμωρού, ελεγκτή, βασανιστή. Η πίστη σε Αυτόν δεν είναι παρά η δήλωση υποταγής σε μια ανώτερη πνευματική εξουσία.  Ο Θεός είναι ένας εντολοδόχος. Όποιος τολμάει να διαφοροποιηθεί χάνεται. Ένας τέτοιος Θεός είναι πολύ βολικός για ένα βολεμένο γονιό. Φοβικοί χριστιανοί ασορτί με τη φοβική κοινωνία. Η γλυκύτητα και η ανεκτικότητα του Ιησού, η ομορφιά και η τρυφερότητα του Θεού απουσιάζουν τελείως. Ο νέος οφείλει να ακολουθεί αυστηρά τις απαιτήσεις μιας αυστηρής θρησκευτικής τυπολατρίας». Σελ.21.

–Η δράση των πολιτικοποιημένων προοδευτικών χριστιανών στην περίοδο της δικτατορίας (1967-1974) είναι το αντικείμενο των δύο βιβλίων σας που κυκλοφόρησαν από τις εκδόσεις Αρμός. Τι σας οδήγησε στην προκείμενη έρευνα;

Αναμφισβήτητα η Διοίκηση της Εκκλησίας με τη στάση που τήρησε έναντι της Δικτατορίας πρόδωσε την αποστολή Της. Οι Αρχιεπίσκοποι Ιερώνυμος αρχικά και Σεραφείμ αργότερα, η πλειονότητα των Ιεραρχών της Ελλαδικής Εκκλησίας, οι εκπρόσωποι των Πατριαρχείων, οι καθηγητές των θεολογικών σχολών, οι χριστιανικές οργανώσεις και τα θρησκευτικά έντυπα ταυτίστηκαν με τους Συνταγματάρχες της Χούντας. Με τη στάση τους σκανδάλισαν το λαό του Θεού και δυσφήμισαν διεθνώς την Ελλαδική Ορθοδοξία.

Οι νέες και οι νέοι έχουν πρόβλημα με το «Θεό» που τους προσφέρουμε αρρωστημένα πολλές φορές εμείς, οι γονείς τους και η κοινωνία, και πολύ καλά κάνουν, διαφορετικά θα ήταν για λύπηση

Στον αντίποδα όλων αυτών ολιγάριθμοι κληρικοί όλων των βαθμίδων με πιο γνωστό για την αντιδικτατορική του δράση τον π. Γιώργη τον Πυρουνάκη καθώς επίσης και το κίνημα της «Χριστιανικής Δημοκρατίας» με Πρόεδρό του τον αγωνιστή Νίκο Ψαρουδάκη. Με τους αγώνες, τις διώξεις, τις φυλακίσεις και την εξορία τίμησαν τις ευαγγελικές τους αρχές. Ξεκίνησα την έρευνά  μου με σκοπό να αναδείξω την παρουσία και τη δράση όλων αυτών τα μαύρα χρόνια της δικτατορίας. Το θεώρησα χρέος μου. Το ελάχιστο που μπορούσα να κάνω για να τους τιμήσω. Σε εποχές και συγκυρίες που αποσιωπάται η ριζοσπαστική πολιτική παρέμβαση των χριστιανών είναι καθήκον μας η προβολή της. Ο επαναστατικός χριστιανικός λόγος που απελευθερώνει πρόσωπα και λαούς δε βολεύει κανένα κατεστημένο και γι’ αυτό ηθελημένα περιθωριοποιείται.

–«Χριστιανισμός και Πολιτική» είναι ο τίτλος του βιβλίου σας που κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις εκδόσεις Αρμός. Πείτε μας λίγα λόγια για το περιεχόμενό του.

Περισσότερο από ένα αιώνα έχουμε άπειρα παραδείγματα ενασχόλησης πιστών χριστιανών με την πολιτική σε παγκόσμια κλίμακα. Άλλοτε μετέχοντας ως πρόσωπα  ή συγκροτημένες χριστιανικές κινήσεις σε μεγάλα κόμματα, κινήματα ή συνδικαλιστικές ομοσπονδίες και άλλοτε παρεμβαίνοντας αυτόνομα στους ίδιους χώρους συγκροτώντας χριστιανικά κινήματα ή κόμματα, χριστιανικές συνδικαλιστικές κινήσεις ή ακόμα και συνδικάτα.

Αρκετές φορές, αυτό γίνεται από πολιτικοποιημένους χριστιανούς με αγνή προαίρεση και με σκοπό την ανατροπή της εκμετάλλευσης, της αδικίας, της αναξιοκρατίας, των εξουσιαστικών μηχανισμών, της ανελευθερίας και των ανισοτήτων που κυριαρχούν στις κοινωνίες.

Σκοπός η μεταμόρφωση του κόσμου βάσει των αρχών και των αξιών του Χριστιανισμού. Συναντάμε βέβαια περιπτώσεις χριστοκάπηλων πολιτικών που ανήκουν σε εθνικιστικούς κυρίως κύκλους και οι οποίοι οικειοποιούνται τον χριστιανικό τίτλο προς άγραν ψήφων των αφελών ή και καλοπροαίρετων χριστιανών προς ίδιον όφελος ή και για να στηρίξουν απολυταρχικά και δικτατορικά καθεστώτα. Στην πατρίδα μας, λόγω της πολυετούς παρουσίας και δράσης του κινήματος της «Χριστιανικής Δημοκρατίας», ανά εποχές αναπτυσσόταν θεολογικοί διάλογοι για τη σχέση θεολογίας –πολιτικής.

Οι νέοι άνθρωποι στην πλειονότητά τους με το Θεό δεν έχουν κανένα πρόβλημα. Με αυτό που λέμε Εκκλησία όμως τραβάνε πολύ ζόρι

Πραγματοποιήθηκαν διαλέξεις, γράφτηκαν βιβλία, δημοσιεύθηκαν άρθρα, οργανώθηκαν δημόσιες συζητήσεις. Αυτή όλη η ζύμωση μας ώθησε στη συγγραφή αυτού του κειμένου ως ελάχιστη προσφορά στο διάλογο για το συγκεκριμένο ζήτημα, που μπορεί κατά διαστήματα να ατονεί, αλλά με τον τρόπο του συνεχίζει να απασχολεί τους πολιτικοποιημένους χριστιανούς της πατρίδας μας. Πρόθεσή μας λοιπόν είναι η μικρή συμβολή στον προβληματισμό για το ζήτημα αυτό και η κατάθεση της όποιας εμπειρίας μας. Στο πρώτο μέρος του πονήματός μας υπάρχει μια σύντομη αναφορά στην παρουσία και τη δράση του κινήματος της «Χριστιανικής Δημοκρατίας» καθώς επίσης η κατάθεση του προβληματισμού και των σκέψεών μας για την ενασχόληση των χριστιανών με την πολιτική. Στο δεύτερο μέρος υπάρχουν τρία κείμενά μας: «Χριστιανική ριζοσπαστικότητα και Αριστερά, μια πονεμένη ιστορία», «Θεολογία και Οικολογία», «Πόσο συμβατός με την Ορθόδοξη σκέψη είναι ο οικονομικός φιλελευθερισμός ;»

 -Χριστιανική ριζοσπαστικότητα και Αριστερά. Μια πονεμένη ιστορία;

Κατά διαστήματα, με κάποια αφορμή επανέρχεται ο προβληματισμός για τη σχέση της Αριστεράς με τη θρησκεία. Βιβλία, άρθρα, εκδηλώσεις, συζητήσεις, κείμενα, σχόλια-παρεμβάσεις στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, δημοσιεύονται κατά καιρούς. Πολλές φορές συμβάλλουν  σε έναν ουσιαστικό διάλογο. Ενδεικτικά αναφέρω τα εξαιρετικά κείμενα και βιβλία των Ρούση Γιώργου (Χριστιανισμός και Μαρξισμός, Βίοι παράλληλοι, Αθήνα 2021), Αγτζίδη Βλάση ( Συζητώντας για την ιστορική, κοινωνική και ιδεολογική σημασία του έργου των Τριών Ιεραρχών; ,ΕΘΝΟΣ ,31-01-2020),  Αλεξάτου Γιώργου, Οι χριστιανοσοσιαλιστές ως ιστορική συνιστώσα της Αριστεράς, iskra, 15-04 2019. Σε άλλες περιπτώσεις, προκαλούν θλίψη, αφού επιβεβαίωναν για ακόμη μια φορά ότι η πατρίδα μας είναι ο τόπος των «παράλληλων μονολόγων», της ημιμάθειας και των εμμονών .Εντύπωση ενίοτε προκαλεί ο δογματισμός ορισμένων αριστερών και αντιεξουσιαστών, υπερασπιστών «της μαχητικής αθεΐας και του αντικληρικαλισμού», και η επιθετικότητα τους σε ότι θυμίζει «θρησκεία». Πολλές φορές μάλιστα εκφράζεται με «θρησκευτική» απολυτότητα όμοια με αυτή των εκπροσώπων του θρησκευτικού φονταμενταλισμού.

Την κριτική τους στα ιστορικά λάθη του Χριστιανισμού την κατανοώ και προσυπογράφω. Είναι γνωστό ότι υπήρξαν εποχές που ο Χριστιανισμός έπαψε να είναι η θρησκεία του Σταυρού και των Σταυρωμένων και ταυτίστηκε με τους Σταυρωτές (Ν. Μπερδιάγιεφ).  Άλλο όμως η επιστημονικά τεκμηριωμένη κριτική που συνοδεύεται από τη διάκριση της ουσίας του Χριστιανισμού και των αλλοιώσεων του μέσα στην ιστορία και άλλο η μίζερη εμμονική αντιθρησκευτικότητα που είναι γέννημα της αμάθειας, όπως βέβαια γέννημα της είναι και η αρρωστημένη θρησκευτικότητα. Αναρωτιέμαι πώς ένας αριστερός που επικαλείται πάντα την επιστημονικότητα μπορεί να αγνοεί τόσο σημαντικές πλευρές στην ιστορία του λαϊκού κινήματος που τις έγραψαν χριστιανοί . Η πρόοδος και η κοινωνική αλλαγή επιτυγχάνεται με τη αξιοποίηση της ιστορικής αλήθειας και της γνώσης όχι με την αλαζονεία της πρωτοπορίας, το δογματισμό και τις προκαταλήψεις. Το ερώτημα είναι απλό και σαφές. Μπορούμε να κάνουμε πολιτική, να σχεδιάζουμε το μέλλον αγνοώντας τα ιστορικά δεδομένα και τη σύγχρονη πραγματικότητα, όταν μάλιστα επικαλούμαστε διαρκώς την επιστημονικότητα και τον ορθολογισμό; Μπορούμε να μιλάμε απαξιωτικά για τη δυναμική των πολιτικοποιημένων χριστιανών και τη συμβολή τους στην κοινωνική αλλαγή σε παγκόσμιο επίπεδο διαχρονικά αλλά και στο διάστημα των τελευταίων δεκαετιών όταν η διεθνής εμπειρία, η πληροφόρηση, η βιβλιογραφία μιλάει για το αντίθετο; Στο βιβλίο «Χριστιανισμός και Πολιτική» αφιερώνω ένα εκτενές κείμενο σε αυτή την πονεμένη ιστορία προσπαθώντας να συμβάλω, στην άρση των όποιων παρεξηγήσεων.

Χαρακτηριστικό όλων των επιταφίων είναι ότι στολίζονται με εκατοντάδες πολύχρωμες, άσπρες, κόκκινες και ροζ κορδέλες, που συμβολίζουν την Τίμια Ζώνη της Παναγιάς. Οι κορδέλες θα μοιραστούν στους πιστούς στα «εννιάμερα» της Παναγίας και αυτοί με τη σειρά τους θα τις κρατήσουν στα εικονοστάσια των σπιτιών τους, για να τους φέρουν υγεία και καλοτυχία.

Το χαρακτηριστικό αυτό έθιμο, στην Κέρκυρα, χάνεται στα βάθη των αιώνων και συνεχίζεται από γενιά σε γενιά με τις γυναίκες των εκάστοτε συλλόγων των ενοριών να κάνουν κάθε χρόνο όλο και πιο εντυπωσιακούς τους επιταφίους της Παναγιάς. Τους επιταφίους συνοδεύουν πάντα οι φιλαρμονικές του τόπου και οι χορωδίες του νησιού. Το έθιμο γίνεται σε όλο το νησί και καθηλώνει όλους τους επισκέπτες του.

Ο Δεκαπενταύγουστος, το «Μικρό Πάσχα» του καλοκαιριού, τιμάται σε όλο του το μεγαλείο. Σε κάθε γειτονιά και σε κάθε χωριό βρίσκεται και μία εκκλησία αφιερωμένη στην Παναγιά. Στην πόλη την τιμητική της έχει η Παναγία της Ελεούσης, στην περιοχή Μαντούκιου, όπου γίνεται η μεγαλύτερη λιτανεία του επιταφίου, καθώς ξεκινά με τη δύση του ηλίου και διαρκεί περισσότερο από τρεις ώρες.

Στην ύπαιθρο οι γυναίκες των συλλόγων τηρούν ακόμη το έθιμο της «ορφανής» μακαρονάδας που θα τη μοιράσουν στους επισκέπτες μετά την περιφορά των επιταφίων της Παναγίας, ενώ στη χώρα της Κέρκυρας θα μοιραστούν στις εκκλησίες νηστίσιμα ψωμάκια με γλυκάνισο, ιδιαίτερη συνταγή που τη συναντάς μόνο στο νησί.

Ανήμερα της γιορτής του Δεκαπενταύγουστου το νησί ντύνεται στα γιορτινά του. Η κερκυραϊκή κουζίνα έχει την τιμητική της. Σε κάθε σπίτι μοσχοβολά το πατσιτσάδο ή παστιτσάδα με χοντρά μακαρόνια και κόκορα, που είναι και το κύριο πιάτο της ημέρας, βασισμένο πάντα σε μία ιδιαίτερη συνταγή που οι Κερκυραίοι κρατούν σαν ιερό μυστικό.

Πολλοί είναι εκείνοι, κυρίως οι τουρίστες, που θα δοκιμάσουν και το ξεροψημένο αρνάκι που συναντάς από καλοψητάδες που βρίσκονται από νωρίς στους δρόμους, στήνοντας αμέτρητες σούβλες.

«Την καθιέρωση της Χριστιανικής Διδασκαλίας ως τρίτου πυλώνα του Ευρωπαϊκού Πολιτισμού διευκόλυνε, τα μέγιστα, το γεγονός ότι στην διαδρομή προς την εμπέδωσή της η Αντιπροσωπευτική Δημοκρατία βρήκε έναν, prima faciae «απροσδόκητο», σύμμαχο: Την Χριστιανική Διδασκαλία, μέσω θεμελιωδών αρχών και αξιών της, κατ’ εξοχήν δε μέσω της Ελευθερίας, έστω και αν αυτή, στο συγκεκριμένο θρησκευτικό πεδίο, ξεκινά από εντελώς διαφορετική αφετηρία. Δηλαδή αφετηρία που απέχει ουσιωδώς από την θεσμική και πολιτική σύλληψη της Ελευθερίας, την οποία υπηρετεί η Αντιπροσωπευτική Δημοκρατία. Πέραν τούτου, όπως εξηγείται στην συνέχεια, η Χριστιανική Διδασκαλία είναι εκ φύσεως εξοικειωμένη και με την έννοια της Αντιπροσώπευσης, η οποία συνιστά θεμελιώδη αντηρίδα της Αντιπροσωπευτικής Δημοκρατίας.

Α. Υπό τα ως άνω, λοιπόν, δεδομένα, και αν ακόμη γίνει δεκτό -και πρέπει, για λόγους ιστορικούς και θεσμικούς, να γίνει δεκτό- ότι οι ευθείες θρησκευτικές προεκτάσεις της πορείας εμπέδωσης της Αντιπροσωπευτικής Δημοκρατίας είναι από ασθενείς έως ανύπαρκτες, θα ήταν μάλλον αυθαίρετο, πάλι από ιστορική και πολιτική έποψη, να υποβαθμισθεί και, πολύ περισσότερο ν’ αγνοηθεί, η σημασία της οιονεί αγαστής «συμπόρευσης» της Αντιπροσωπευτικής Δημοκρατίας με τις αρχές της Χριστιανικής Διδασκαλίας. Υπό την έννοια, ότι από την μια πλευρά η Χριστιανική Διδασκαλία δεν βρήκε -το αντίθετο μάλιστα- στην Αντιπροσωπευτική Δημοκρατία μια μορφή πολιτειακής οργάνωσης «εχθρική» προς τις βασικές της αρχές. Και, από την άλλη πλευρά, η Αντιπροσωπευτική Δημοκρατία, έχοντας στο θεσμικό και πολιτικό της «οπλοστάσιο» ως εμβληματικό μέσο ανάπτυξης της προσωπικότητας του Ανθρώπου και την απόλυτη Θρησκευτική Ελευθερία, δεν χρειάσθηκε ν’ αντιμετωπίσει την Χριστιανική Διδασκαλία ως ένα είδος «εσωτερικού εχθρού». Όλως αντιθέτως, λοιπόν, «συμπορεύθηκε» με αυτήν για την υπεράσπιση των θεσμών τόσο της Ελευθερίας όσο και της Αντιπροσώπευσης.

Β. Κατ’ αρχάς, η ιστορική έρευνα αποδεικνύει, με αμάχητα τεκμήρια,ότι η Χριστιανική Θρησκεία ξεπήδησε και μπόρεσε να επιβιώσει, στα πρώτα βήματα των πιστών της, μέσω της διεκδίκησης της Θρησκευτικής Ελευθερίας και της αντίστοιχης άμυνας απέναντι στους απηνείς διωγμούς πολλών ύστερων Ρωμαίων Αυτοκρατόρων. Κατά τους διωγμούς αυτούς οι πρώτοι Χριστιανοί έδειξαν την πρωτοφανή, για τα δεδομένα της εποχής, αφοσίωσή τους στα θρησκευτικά τους «πιστεύω» αλλά και την απαράμιλλη αντοχή τους έναντι των βαρβάρων μεθόδων των διωκτών τους. Άλλωστε, η ίδια η διδασκαλία του Χριστού, όπως έχει καταγραφεί στα Ευαγγέλια, υπονοεί -ή και διακηρύσσει ευθέως- την Ελευθερία, και μάλιστα υπό διάφορες, πλην όμως συμπληρωματικές μεταξύ τους, εκδοχές. Έτσι π.χ.:

1. Στο κατά Ιωάννην Ευαγγέλιο (8, 32) καταγράφεται το ρητό του Χριστού, σχετικά με το θεμελιώδες πρόταγμα της Ελευθερίας και την σύνδεσή της με την αναζήτηση της Γνώσης και της Αλήθειας: «Γνώσεσθε τήν ἀλήθειαν, καί ἡἀλήθεια ἐλευθερώσει ὑμᾶς». Και ναι μεν ο Χριστός δεν έδωσε -φυσικά «ἐν πλήρει συνειδήσει» των παγίδων της σχετικότητας- απάντηση στο ερώτημα του Ποντίου Πιλάτου «τί ἐστίν ἀλήθεια» ( Ιωάν. 18,38). Πλην όμως, και μόνο το γεγονός ότι θεωρεί πως η αναζήτηση της Αλήθειας οδηγεί στην απελευθέρωση του Ανθρώπου, και συγκεκριμένα στην απελευθέρωση από τις διαβρωτικές για την αξία του δοξασίες και προκαταλήψεις, αναδεικνύει το πόσο η Χριστιανική Διδασκαλία βασίζεται στην Ελευθερία, ως μέσο ελεύθερης ανάπτυξης της προσωπικότητας. Και στο σημείο αυτό η Χριστιανική Διδασκαλία «συναντά», κατά κάποιο τρόπο, το Αρχαίο Ελληνικό Πνεύμα, το Ελεύθερο Πνεύμα της αμφισβήτησης της «κατεστημένης» γνώσης, το Πνεύμα της διαρκούς αναζήτησης της Αλήθειας και της, μέσω αυτής της αναζήτησης, θεμελίωσης της «Σοφίας», ήτοι της Επιστήμης.

2. Στο κατά Μάρκον Ευαγγέλιο (8, 34), ο Χριστός διακηρύσσει: «Ὅστις θέλει ὀπίσω μου ἐλθεῖν, ἀπαρνησάσθω ἑαυτὸν, καὶἀράτω τὸν σταυρὸν αὐτοῦ, καὶἀκολουθείτω μοι». Και μόνον η ρήση αυτή, ως μια από τις βάσεις της Χριστιανικής Διδασκαλίας, αποδεικνύει ότι η Χριστιανική Θρησκεία, εκ καταγωγής, κινείται, έναντι των μελλοντικών πιστών, στον αντίποδα του προσηλυτισμού και, πολύ περισσότερο, του καταναγκασμού. Και τούτο, γιατί το «όστις θέλει» σημαίνει, υφ’ οιανδήποτε ερμηνευτική εκδοχή, ευρεία ελευθερία επιλογής θρησκευτικής κατεύθυνσης: Ο Χριστός θέτει ως βάση της ένταξης των πιστών στην χορεία των Χριστιανών την ελεύθερη θέλησή τους να το πράξουν, άρα την ελεύθερη δυνατότητά τους να διαλογισθούν και να επιλέξουν, υποδεικνύοντας, επιπροσθέτως, τα μέσα που διευκολύνουν μια τέτοια συμπόρευση.

Γ. Η κατά τ’ ανωτέρω ευθεία σύνδεση της Χριστιανικής Διδασκαλίας με την Ελευθερία, υπό τις επιμέρους εκφάνσεις της, φέρνει στο φως και την μεγάλη διαφορά της Χριστιανικής Θρησκείας με άλλες μονοθεϊστικές θρησκείες, κατ’ εξοχήν δε μ’ εκείνη του Ισλάμ -με μεγαλύτερες ή μικρότερες διακυμάνσεις, ανάλογα με τις επιμέρους εκδοχές του- όπου κυριαρχεί ο άμεσος ή ο έμμεσος καταναγκασμός υποταγής στα κελεύσματά του. Σε αυτό το θρησκευτικό πεδίο η ελευθερία επιλογής θρησκευτικού προσανατολισμού απουσιάζει επιδεικτικώς και, μεταξύ άλλων συνεπειών, η αναζήτηση της αλήθειας αντικαθίσταται, σχεδόν σε απόλυτο βαθμό, από την άνευ όρων υποταγή στα κελεύσματα -κυρίως μέσω της διδασκαλίας των «προφητών»- του ενός και μοναδικού θεού. Afortiori, όταν το Ισλάμ προσλαμβάνει -σύνηθες φαινόμενο εκεί όπου επικρατεί γενικώς- «πολιτικές» διαστάσεις ως προς την αντίστοιχη κρατική οργάνωση, τότε αυτή η εγγενής έλλειψη Ελευθερίας μετατρέπεται και σε πλήρη συρρίκνωση ή και εξαφάνισή της κατά την άσκηση πλειάδας συναφών δικαιωμάτων.

Δ. Εκτός από την Ελευθερία, την «συμπόρευση» της Αντιπροσωπευτικής Δημοκρατίας με την Χριστιανική Διδασκαλία -και, επέκεινα, με τον Χριστιανισμό εν γένει, υφ’ όλες του τις δογματικές εκφάνσεις, από την Ορθοδοξία και τον Καθολικισμό ως τον Προτεσταντισμό, εν συνόλω- διευκόλυνε και το γεγονός ότι η Διδασκαλία αυτή είναι επαρκώς εξοικειωμένη και με την έννοια της Αντιπροσώπευσης, αντίθετα προς άλλες μονοθεϊστικές θρησκείες, με κυριότερο παράδειγμα και πάλι εκείνο του Ισλάμ. Πραγματικά, πολλές περικοπές των Ευαγγελίων, όπως αναπτύχθηκαν και εξειδικεύθηκαν στην συνέχεια από την Χριστιανική Διδασκαλία, αποδεικνύουν εμφατικώς ότι κατά την Διδασκαλία αυτή ο Χριστός ήλθε στην Γη ως εκπρόσωπος και αντιπρόσωπος του Θεού, «διὰ τὴν ἡμετέραν σωτηρίαν». Όταν, λοιπόν, εμφανίσθηκε και εμπεδώθηκε η Αντιπροσωπευτική Δημοκρατία -η οποία, από πλευράς οργανωτικής, είναι πρωτίστως πολίτευμα που λειτουργεί υπό όρους αντιπροσώπευσης- η Χριστιανική Διδασκαλία είχε προ πολλού ολοκληρωθεί και στην βάση των ως άνω ευαγγελικών περικοπών, ώστε η Αντιπροσώπευση να μην της είναι εχθρική ή και απλώς ξένη, ως μέθοδος δημοκρατικής διακυβέρνησης των πολιτών. Όλως αντιθέτως, η Αντιπροσώπευση της ήταν τόσο «οικεία εκ των έσω», ώστε να την αποδέχεται, afortiori, και δια της οδού του προμνημονευόμενου «ἀπόδοτε τά τοῦ Καίσαρος τῷ Καίσαρι».

Ε. Όπως προεκτέθηκε και για την έννοια της Ελευθερίας, ουδεμία άλλη, πέραν της Χριστιανικής, μονοθεϊστική θρησκεία γνωρίζει και «ενστερνίζεται», στο πλαίσιο της δογματικής της θεμελίωσης, την έννοια της Αντιπροσώπευσης, στο σύνολό της. Σε όλες, ανεξαιρέτως, «ο ένας και μοναδικός θεός» εκφράζεται είτε eoipso -υπό την εκδοχή ενός είδους «θρησκευτικού σολιψισμού»- είτε μέσω θρησκευτικών αξιωματούχων, οι οποίοι όμως δεν εκλαμβάνονται ως «εκπρόσωποι» του θεού, αλλ’ απλώς ως «πεφωτισμένοι» επί Γης λειτουργοί του.

1. Η ιστορική και θρησκευτική αυτή πραγματικότητα ισχύει πολύ περισσότερο για το Ισλάμ, ανεξαρτήτως των εντός αυτού διαφοροποιήσεων. Ιδίως δε ανεξαρτήτως της κυρίαρχης διάκρισης μεταξύ σιιτών και σουνιτών. Με την διευκρίνιση, ότι στο πεδίο των φονταμενταλιστικών τάσεων του Ισλάμ η δυσχέρεια σύλληψης της Αντιπροσώπευσης μεταξύ θεού και ανθρώπων είναι πολύ πιο έντονη, έως ανυπέρβλητη. Συγκεκριμένα δε στο Ισλάμ, εν γένει, ο Αλάχ κατ’ ουδένα τρόπο εκπροσωπείται επί Γης από τους προφήτες, συμπεριλαμβανομένου του Μωάμεθ. Διόλου τυχαίο, άλλωστε, ότι ο όρος «μωαμεθανός» ισοδυναμεί με ευθεία θρησκευτική υποτίμηση των αυθεντικών πιστών του Ισλάμ. Συνακόλουθα, οι προφήτες του Ισλάμ είναι αποκλειστικώς και μόνο λειτουργοί του Αλάχ, και εκτελούν τις εντολές του με τελικούς αποδέκτες τους πιστούς Μουσουλμάνους.

2. Εν τέλει, λοιπόν, η σχέση μεταξύ Αλλάχ και πιστών είναι «κάθετη» και ευθεία, δίχως την καθ’ οιονδήποτε τρόπο παρεμβολή των εκπροσώπων του επί γης. Συνοπτικώς, στο πεδίο του Χριστιανισμού ο Χριστός είναι το θεμέλιο της Εκκλησίας. Ενώ στο Ισλάμ αρχή και τέλος του «πληρώματος των πιστών» είναι ο Αλλάχ, και μόνο. Επομένως, και όπως προεκτέθηκε, όπου το Ισλάμ ασκεί ευθεία επιρροή στον τρόπο πολιτειακής οργάνωσης συγκεκριμένων Κρατών, είναι εξαιρετικά δυσχερής -ίσως δε και αδύνατη ως προς την στοιχειώδη εξοικείωση των πολιτών των ως άνω Κρατών με τα συστατικά, τουλάχιστον, στοιχεία της αντιπροσώπευσης εν γένει- η εμπέδωση των θεσμών της Αντιπροσωπευτικής Δημοκρατίας.

Την ως άνω ιδιομορφία του Ισλάμ δυστυχώς αγνόησαν, με τεράστιες και επώδυνες συνέπειες, όσοι πολιτικοί εκπρόσωποι της Δύσης επιχείρησαν να επέμβουν σε Κράτη έντονης ισλαμικής επιρροής, με πρόθεση την «εκ των άνω» επιβολή άκρως «ευαίσθητων», από πλευράς δυνατότητας ουσιαστικής τους αφομοίωσης, θεσμών και πρακτικών της Αντιπροσωπευτικής Δημοκρατίας. Κατά τούτο, ακόμη και σήμερα βιώνουμε τις καταστροφικές συνέπειες των «εμπνευστών» και των «εκτελεστών» της λεγόμενης «Αραβικής Άνοιξης», η οποία ήλθε σ’ ευθεία αντίθεση με τις ως άνω θεμελιώδεις ιδιομορφίες του Ισλάμ. Γι’ αυτό και στις ισλαμικού προσανατολισμού Χώρες, στις οποίες στόχευε η «Αραβική Άνοιξη», η Αντιπροσωπευτική Δημοκρατία ουδέποτε εφαρμόσθηκε, έστω και στοιχειωδώς, ακόμη και αν προβλέφθηκε σε συνταγματικό επίπεδο. Όλως αντιθέτως, η προσπάθεια «άνωθεν επιβολής» της επέφερε «τερατογενέσεις» ακραίων ισλαμικών φονταμενταλιστικών κινημάτων, απροκαλύπτως εχθρικών προς κάθε έννοια και μορφή Αντιπροσωπευτικής Δημοκρατίας.»

Tης Αλεξάνδρας Σφυρούδη

Αντικείμενο του βιβλίου είναι ο Χριστιανισμός και η Πολιτική στην περίοδο της δικτατορίας (1967-1974) με βάση στοιχεία επιστημονικού και όχι προπαγανδιστικού λόγου. Ο βασικός άξονας γύρω από τον οποίο περιστρέφεται το βιβλίο είναι το χριστιανικό αντιδικτατορικό έντυπο ‘’ΚΑΙΝΟΥΡΙΟΙ ΟΡΙΖΟΝΤΕΣ’’ που κυκλοφόρησε το Μάρτη 1974 από τους χριστιανοδημοκράτες του Καναδά.

Το έντυπο αυτό αποτέλεσε μέσο επικοινωνίας και συσπείρωσης των εκτός Ελλάδας Χριστιανοδημοκρατών των οποίων η σημαντική πολιτική δράση δεν έχει επαρκώς αξιολογηθεί ιστορικά και πολιτικά. Ο συγγραφέας με τη δημοσιοποίηση του συνόλου των φύλλων των ‘’ΚΑΙΝΟΥΡΙΩΝ ΟΡΙΖΟΝΤΩΝ’’, συμβάλλει με πειστήρια στην ουσιαστική συζήτηση για τη σχέση Εκκλησίας και Πολιτικής με αφετηρία τη δύσκολη ιστορικά εκείνη εποχή.