Του Νίκου Χατζηαργυρίου

Όπως αναφέρουν σε ανακοίνωση τους οι ενώσεις των Ευρωπαίων Διαχειριστών Διανομής (E.DSO και GEODE), στα πλαίσια της αναμόρφωσης της αγοράς, αναμένουν σαφή υποστήριξη των επενδύσεων στα δίκτυα, όχι μόνο για την ανάπτυξη και συντήρηση των φυσικών υποδομών ώστε να εξασφαλισθεί η ευστάθεια και ποιότητα των παρεχομένων υπηρεσιών στους καταναλωτές, αλλά και για την εγκατάσταση σύγχρονων τεχνολογιών δικτύων, αυτοματισμών και ψηφιοποίησης.

Ιδιαίτερα οι υπηρεσίες ψηφιοποίησης πρέπει να θεωρούνται πλέον προτεραιότητα στις επενδύσεις, καθώς η λειτουργία των σύγχρονων συστημάτων διανομής εξαρτάται σε αυξανόμενο βαθμό από ψηφιακές («έξυπνες») υπηρεσίες και πρόσβαση σε ολοένα και μεγαλύτερο όγκο δεδομένων, ώστε να μπορέσει να ανταποκριθεί στις ανάγκες του νέου αποκεντρωμένου και σύνθετου περιβάλλοντος.

¨Όπως είναι γνωστό, λόγω του μονοπωλιακού χαρακτήρα των δικτύων διανομής, οι επενδύσεις στα δίκτυα, οι οποίες χρειάζονται για την ανάπτυξη, λειτουργία και συντήρηση τους, όπως και τα γενικοτερα έσοδα των διαχειριστών, υπόκεινται στον έλεγχο των ρυθμιστικών αρχών ενέργειας.

Τα έσοδα των διαχειριστών καλύπτουν

• α) τα λειτουργικά έξοδα (OPEX) που αντανακλούν το κόστος λειτουργίας των δικτύων και
• β) τα σταθερά έξοδα (CAPEX) τα οποία αντανακλούν τις αποσβέσεις των κεφαλαίων που επενδύονται για υποδομές (νέες εγκαταστάσεις, νέες γραμμές, νέοι υποσταθμοί, αναβαθμίσεις εξοπλισμών κλπ.)  και για έργα εκσυγχρονισμού.  

Οι ρυθμιστικές αρχές θα πρέπει να εξασφαλίζουν ότι τα λειτουργικά έξοδα είναι λελογισμένα και οι επενδύσεις αποσκοπούν στη βελτίωση της εξυπηρέτησης των χρηστών του δικτύου και στη μεσοπρόθεσμη μείωση του κόστους λειτουργίας τους. Είναι προφανές ότι το ρυθμιστικό πλαίσιο και, ιδιαίτερα οι κανόνες που καθορίζουν τον τρόπο με τον οποίο οι εταιρείες μπορούν να ανακτήσουν τα κόστη τους, καθορίζει σε μεγάλο βαθμό τις επενδύσεις τους.

Τρόποι ρύθμισης που αποσκοπούν κυρίως στην ανάκτηση των σταθερών εξόδων (CAPEX) με ένα ρυθμιστικά οριζόμενο ποσοστό ανάκτησης του κεφαλαίου των επενδύσεων και περνούν τα λειτουργικά έξοδα (OPEX) απευθείας στα τιμολόγια των καταναλωτών, ενθαρρύνουν την εκτέλεση έργων εντάσεως κεφαλαίου, όπως επενδύσεις σε φυσικές υποδομές.

Στην περίπτωση αυτή, προτιμώνται επενδύσεις στις υποδομές δικτύων για να επιλυθεί ένα πρόβλημα π.χ. συμφόρησης ή αύξησης του ηλεκτρικού χώρου, έναντι τεχνολογικών λύσεων που βασίζονται σε αυτοματισμούς και ψηφιοποίηση για την εκμετάλλευση της ευελιξίας ή την εξοικονόμηση ενέργειας, ακόμα και όταν οι εναλλακτικές αυτές λύσεις έχουν μικρότερο κόστος για τους διαχειριστές και συνεπώς για τους καταναλωτές. Αντιθέτως, η εφαρμογή ενός ρυθμιστικού πλαισίου το οποίο δίδει έμφαση στη βελτίωση της αποδοτικότητας λειτουργίας με την επιβολή ενός ανώτατου ορίου OPEX για ένα χρονικό διάστημα, μπορεί να προτιμάται από τους διαχειριστές λόγω της διαφοράς μεταξύ του ορίου OPEX και των μειωμένων εξόδων λειτουργίας που θα προκύψουν λόγω εκσυγχρονισμού των λειτουργιών.

Ένα ακόμα πιο σημαντικό βήμα για την προώθηση του αυτοματισμού και της ψηφιοποίησης των δικτύων είναι η εφαρμογή ανώτατου ορίου στα συνολικά έσοδα (TOTEX) των διαχειριστών,  ανεξάρτητα από την κατηγορία εξόδων.

Στην περίπτωση αυτή τα συνολικά έσοδα αντισταθμίζουν το σύνολο των εξόδων επενδύσεων και των λειτουργικών εξόδων και ενθαρρύνουν την επιλογή της πιο αποδοτικής λύσης μείωσης του κόστους, γεγονός που ευνοεί γενικά την εφαρμογή τεχνικών εκσυγχρονισμού και ψηφιοποίησης. 

Στην ανακοίνωση τους οι Ευρωπαίοι διαχειριστές τονίζουν την αναγκαιότητα ενός σταθερού και διαφανούς εθνικού ρυθμιστικού πλαισίου, ώστε να πραγματοποιηθούν οι κατάλληλες επενδύσεις και υποστηρίζουν την εφαρμογή πλαισίων με ρύθμιση των εξόδων OPEX και TOTEX, ώστε να παρέχονται  κίνητρα για την εφαρμογή τεχνολογιών για εκμετάλλευση της ευελιξίας από τη διαχείριση φορτίου, την αποθήκευση ενέργειας και τα ηλεκτρικά οχήματα. Υποστηρίζουν ότι τέτοια πλαίσια θα βοηθήσουν στη μείωση του συνολικού κόστους και στην αύξηση της αποδοτικότητας της λειτουργίας των δικτύων, ενώ ταυτόχρονα θα εμποδίσουν τη μονομερή εξάρτηση από τις παραδοσιακές επενδύσεις σε φυσικές υποδομές.

Σε εθνικό επίπεδο, έχει ανακοινωθεί υπερδιπλασιασμός των επενδύσεων στα δίκτυα διανομής τα τελευταία χρόνια.

Περισσότερο και από το ύψος των επενδύσεων, σημασία έχει η βέλτιστη ισορροπία μεταξύ των επενδύσεων σε φυσικές υποδομές και επενδύσεων σε αυτοματισμούς και ψηφιοποίηση, συμπεριλαμβανομένων καινοτόμων λύσεων που θα αυξήσουν την προστιθέμενη κοινωνική οικονομική αξία και, ει δυνατόν, την εγχώρια προστιθέμενη αξία.

• Τέτοιες επενδύσεις για την εκμετάλλευση της ευελιξίας περιλαμβάνουν υποδομές τηλεπικοινωνιών και πληροφορικής για την εποπτεία και τον έλεγχο των δικτύων, υποδομές για τον έλεγχο μονάδων και φορτίων, κλπ.

Περιλαμβάνουν έργα εκσυγχρονισμού και ψηφιοποίησης των δικτύων για τη μετατροπή τους σε ευφυή δίκτυα, όπως εγκατάσταση έξυπνων μετρητών, κέντρων ελέγχου, αυτοματισμών, συστημάτων εποπτείας και εξ αποστάσεως ελέγχου του εξοπλισμού, αυτόματης αποκατάστασης βλαβών, ψηφιακών υποσταθμών, γεωγραφικών συστημάτων πληροφοριών, κλπ. Με τι κατάλληλες επενδύσεις μπορεί να επιτευχθεί η αξιόπιστη και αποδοτική λειτουργία του δικτύου χωρίς υπέρμετρη επιβάρυνση των καταναλωτών και με παράλληλη σταδιακή μείωση του λειτουργικού κόστους. 

Σε αντιστοιχία με αυτές τις κατευθύνσεις, το νέο Εθνικό Σχέδιο για την Ενέργεια και το Κλίμα (ΕΣΕΚ) προβλέπει ότι το μερίδιο των ΑΠΕ στην τελική κατανάλωση ενέργειας θα είναι 45% το 2030 και το 80% της ηλεκτρικής ενέργειας θα παράγεται από ΑΠΕ. Η ισχύς των ΦΒ προβλέπεται να φτάσει από 5 GW σήμερα στα 14,1 GW, ενώ η ισχύς των αιολικών από τα 5 GW των χερσαίων αιολικών σήμερα στα 9,7 GW, συμπεριλαμβανομένων 2,7 GW υπεράκτιων αιολικών πάρκων. Οι φιλόδοξοι αυτοί στόχοι τριπλασιασμού των ΦΒ και διπλασιασμού των αιολικών πάρκων μέχρι το 2030 θα χρειαστούν  αύξηση της αποθήκευσης  στα 8 GW και κυρίως τη δυνατότητα των δικτύων μεταφοράς και διανομής ηλεκτρικής ενέργειας να υποδεχτούν πολύ μεγάλες ποσότητες ΑΠΕ και να λειτουργήσουν με ασφάλεια.

• Για το σκοπό αυτό απαιτούνται μεγάλες επενδύσεις στα δίκτυα. Όπως έχει ανακοινωθεί, ο διαθέσιμος σήμερα ηλεκτρικός χώρος στο σύστημα μεταφοράς ανέρχεται σε 17 GW περίπου, ενώ οι αιτήσεις όρων σύνδεσης που έχουν υποβληθεί ξεπερνούν ήδη τη χωρητικότητα που μπορεί να απορροφήσει το σύστημα το 2030.

Ο ΑΔΜΗΕ υλοποιεί τα τελευταία χρόνια πρόγραμμα εγχώριων και διεθνών διασυνδέσεων ύψους 5 δισ.€ με σκοπό τη μεγαλύτερη δυνατή διείσδυση ΑΠΕ αλλά και τη δυνατότητα εξαγωγής ανανεώσιμης ενέργειας στις γειτονικές χώρες. Ακόμα περισσότερες δυσκολίες συναντώνται στα δίκτυα διανομής, τα οποία έχουν παραδοσιακά σχεδιαστεί για την αποκλειστική τροφοδότηση της κατανάλωσης από τους κεντρικούς σταθμούς παραγωγής μέσω των δικτύων μεταφοράς.

Η εγκατάσταση διεσπαρμένων μονάδων ΑΠΕ  στα δίκτυα διανομής απαιτεί σημαντική αύξηση της χωρητικότητας των δικτύων και αλλάζει δραστικά τις ροές ισχύος και τον τρόπο λειτουργίας τους. Ήδη τον Ιανουάριο του 2021, ο Σύνδεσμος των Ευρωπαίων Διαχειριστών Διανομής εκτιμούσε ότι ο μετασχηματισμός των Ευρωπαϊκών δικτύων, ώστε να μπορέσουν να εξυπηρετήσουν την ενεργειακή μετάβαση, απαιτεί σημαντικές επενδύσεις, ύψους 400 δισ. Ευρώ μέχρι το 2030. Σύμφωνα με αυτές τις εκτιμήσεις, οι επενδύσεις χρειάζεται να αυξηθούν κατά 50-70% σε σχέση με την προηγούμενη δεκαετία,  σε 34-39 δισ. Ευρώ ετησίως.

Το 40% αυτών των επενδύσεων προορίζονται για την ψηφιοποίηση των δικτύων. Θα πρέπει να τονιστεί ότι πέρα από τα έργα ενίσχυσης και επέκτασης των βασικών υποδομών των δικτύων, δηλαδή αναβάθμιση μετασχηματιστών και γραμμών, κατασκευή νέων υποσταθμών, κλπ., απαιτούνται σύγχρονες τεχνολογίες τηλεπικοινωνιών, πληροφορικής και ελέγχου για την ασφαλή και αποδοτική λειτουργία των δικτύων.

Οι σύγχρονες ψηφιακές τεχνολογίες επιτρέπουν τον έλεγχο των μονάδων ΑΠΕ σε προβληματικές καταστάσεις λειτουργίας και επιτρέπουν έτσι να αυξηθεί σημαντικά η εγκατάσταση τους χωρίς να απαιτούνται σημαντικές, επιπλέον επενδύσεις στις υποδομές. Σχετικές είναι και οι δυνατότητες που προσφέρει η σύγχρονη τεχνολογία για τον έλεγχο των φορτίων, βιομηχανικών και αστικών, π.χ. σύγχρονες συσκευές  κλιματισμού, θέρμανσης νερού, αντλίες θερμότητας, κλπ. μπορούν να ελεγχθούν ή να ρυθμιστούν κατάλληλα ώστε να μειώνουν την κατανάλωση τους σε περιόδους αιχμών, συμμετέχοντας σε προγράμματα μείωσης φορτίου και αύξησης της αποδοτικότητας του συστήματος.

• Η εκμετάλλευση της ευελιξίας των ΑΠΕ και φορτίων μέσω σύγχρονων ψηφιακών τεχνολογιών προσφέρει πολλαπλά πλεονεκτήματα στους καταναλωτές και διαχειριστές των δικτύων, όπως μεγαλύτερη ασφάλεια λειτουργίας και ανθεκτικότητα, καλλίτερη εκμετάλλευση των υποδομών, συμβολή στην προστασία του περιβάλλοντος και μείωση του συνολικού κόστους λειτουργίας.

Στη χώρα μας ο ΔΕΔΔΗΕ είχε ανακοινώσει στο τέλος του 2021, επενδύσεις για την αναβάθμιση και ψηφιοποίηση του δικτύου, ύψους 3 δισ. Ευρώ έως το 2028.

Έχει ιδιαίτερη σημασία το γεγονός ότι τα δίκτυα είναι φυσικά μονοπώλια και οι σχετικές δαπάνες θα πρέπει να γίνονται με ιδιαίτερη προσοχή, αφού ανακτώνται σε μεγάλο βαθμό ή πλήρως από τους καταναλωτές μέσω των λογαριασμών ρεύματος.

Για αυτό και οι ενέργειες και αποφάσεις των διαχειριστών των δικτύων μεταφοράς και διανομής υπόκεινται στην εποπτεία και έλεγχο της ρυθμιστικής αρχής ενέργειας (ΡΑΕ). Είναι προφανές ότι το ρυθμιστικό πλαίσιο, και ιδιαίτερα οι κανόνες που καθορίζουν τον τρόπο με τον οποίο οι διαχειριστές μπορούν να ανακτήσουν τα κόστη τους χωρίς να επιβαρύνουν υπέρμετρα τους καταναλωτές, καθορίζει τις επενδύσεις τους.

• Ο παραδοσιακός τρόπος ρύθμισης στοχεύει στην ανάκτηση των σταθερών εξόδων με ένα σταθερό επιτόκιο αποπληρωμής των επενδύσεων σε βάθος χρόνου, ενώ τα λειτουργικά έξοδα περνούν απευθείας στα τιμολόγια των καταναλωτών. Μέθοδοι ανάκτησης των εξόδων που βασίζονται  στο ύψος της καταναλισκόμενης kWh δίνουν κίνητρα για επενδύσεις στις υποδομές και ενθαρρύνουν τη μεγιστοποίηση της διακινούμενης ενέργειας, σε αντίθεση με τους στόχους εξοικονόμησης ενέργειας και βελτιστοποίησης της λειτουργίας των δικτύων.

Υψηλό επιτόκιο αποπληρωμής των επενδύσεων κεφαλαίου ενθαρρύνει την εκτέλεση έργων εντάσεως κεφαλαίου, όπως οι επενδύσεις σε υποδομές δικτύου, έναντι εναλλακτικών τρόπων αύξησης της χωρητικότητας ή επίλυσης προβλημάτων λειτουργίας του δικτύου, όπως μπορεί να γίνει με έργα εκμετάλλευσης της ευελιξίας ή εξοικονόμησης ενέργειας, ακόμα και όταν οι εναλλακτικές αυτές λύσεις εξοικονομούν χρήματα για τους διαχειριστές και συνεπώς για τους καταναλωτές.

• Βέλτιστες επιλογές για τις επενδύσεις μπορούν να προωθηθούν από την υιοθέτηση  Κυρίων Δεικτών Απόδοσης (KPIs), οι οποίοι, ανάλογα με την επίτευξη τους ή μη, καθορίζουν το ρυθμιζόμενο έσοδο του διαχειριστή. Τέτοιοι δείκτες έχουν πρόσφατα θεσμοθετηθεί από τη ΡΑΕ για τον   ΑΔΜΗΕ και αφορούν την ασφάλεια εφοδιασμού, την ποιότητα τροφοδότησης και τη διαθεσιμότητα του συστήματος μεταφοράς, ενώ για τις ΑΠΕ προβλέπεται δείκτης απόδοσης για τις σωρευτικές περικοπές ισχύος.

Η επέκταση της ρύθμισης του εσόδου μέσω αντίστοιχων δεικτών απόδοσης και στο ΔΕΔΔΗΕ έχει μεγάλη σημασία για τον εκσυγχρονισμό και την ψηφιοποίηση του δικτύου διανομής. Σχετικοί δείκτες από τη διεθνή εμπειρία αφορούν τη μείωση της συχνότητας και διάρκειας των διακοπών, τη μείωση των αιχμών φορτίου, την εκμετάλλευση της ευελιξίας και διάφορους δείκτες καλής λειτουργίας, όπως η ακρίβεια προβλέψεων φορτίου και παραγωγής ΑΠΕ, η ποιότητα τάσης, κλπ.

Γενικά, η θεσμοθέτηση κατάλληλων δεικτών απόδοσης παίζει εξαιρετικά σημαντικό ρόλο για τη βελτιστοποίηση του ύψους και την επιλογή του τύπου των επενδύσεων προς όφελος των καταναλωτών και του συστήματος.

Όπως εξηγεί «η συνεχιζόμενη εξάρτηση της ηλεκτροπαραγωγής από φυσικό αέριο προκαλεί δικαιολογημένες ανησυχίες για την ασφάλεια λειτουργίας του συστήματος σε περίπτωση διακοπής ή σημαντικής έλλειψης φυσικού αερίου».

ΑΚΟΛΟΥΘΕΙ ΤΟ ΑΡΘΡΟ

Η Ενεργειακή Ασφάλεια σε συνθήκες ενεργειακής κρίσης

Τα τελευταία χρόνια η ηλεκτροπαραγωγή στην Ελλάδα βασίσθηκε υπέρμετρα στο Φυσικό Αέριο (ΦΑ), με αποτέλεσμα να μην ικανοποιείται η συνθήκη της ενεργειακής ασφάλειας υπό τις ειδικές συνθήκες που διαμορφώθηκαν διεθνώς κατά το 2022.

Για το σκοπό αυτό, αλλά και ως αποτέλεσμα της ανόδου των διεθνών τιμών του ΦΑ ήδη από το 2021, οι οποίες επηρεάζουν κύρια τις τιμές ηλεκτρισμού,  αποφασίστηκε η μείωση της λειτουργίας των μονάδων ΦΑ και η παράταση της λειτουργίας λιγνιτικών μονάδων, όχι μόνο στην Ελλάδα, αλλά και σε άλλες Ευρωπαϊκές χώρες.  Είναι προφανές ότι ενώ η αντικατάσταση των ορυκτών καυσίμων από ΑΠΕ αποτελεί το βασικό μακροπρόθεσμο στόχο, η αντικατάσταση του ΦΑ από εγχώριες ορυκτές πηγές ενέργειας βραχυπρόθεσμα, δεν είναι εύκολη.

Ας εξετάσουμε την εξέλιξη του μείγματος παραγωγής στην Ελλάδα από τον Ιανουάριο του 2022 μέχρι σήμερα, δηλαδή λίγο πριν και κατά τη διάρκεια της ενεργειακής κρίσης, με τη βοήθεια της ψηφιακής πλατφόρμας DIEM, η οποία έχει αναπτυχθεί στο Εργαστήριο Συστημάτων Ηλεκτρικής Ενέργειας του ΕΜΠ προκειμένου να συλλέγει και να οργανώνει τα δεδομένα της Ευρωπαϊκής αγοράς ενέργειας, όπως δημοσιεύονται από δημόσιες πηγές.

• Στο Σχήμα 1 φαίνονται οι μέσες ημερήσιες τιμές του συνολικού φορτίου, της παραγωγής ηλεκτρισμού από ΦΑ, λιγνίτη και ΑΠΕ πριν και μετά το ξέσπασμα της ενεργειακής κρίσης. Παρατηρούμε ότι το ΦΑ είναι η κυρίαρχη μορφή ενέργειας σε όλους τους μήνες, εκτός των μηνών που υπάρχει μεγάλη παραγωγή από ΑΠΕ (Μάιος και Οκτώβριος 2022). Παρατηρούμε επίσης τη μείωση του φορτίου κατά το 3ο τετράμηνο (Ιούλιο, Αύγουστο, Σεπτέμβριο) και τον Οκτώβριο του 2022 σε σχέση με το 2021. Για τους μήνες αυτούς παρατηρούμε μια πολύ μικρή μείωση του ΦΑ και μια μικρή αύξηση της λιγνιτικής παραγωγής.

Παρά τη σχετική μείωση της παραγωγής ΦΑ, γίνεται φανερό ότι η εξάρτηση της ηλεκτροπαραγωγής από αυτό παραμένει σε υψηλά επίπεδα.

• Αυτό φαίνεται καλύτερα στο Σχήμα 2, όπου παρουσιάζεται το ποσό της μέσης  ημερήσιας συμμετοχής του ΦΑ, του λιγνίτη και των ΑΠΕ στην κάλυψη του φορτίου ανηγμένο ως προς το φορτίο κάθε μήνα. Παρατηρούμε ότι η εξάρτηση από το ΦΑ ήταν σταθερά σε επίπεδα γύρω στο 50% την περσινή χρονιά μετά τον Ιούνιο,  ποσοστά που επαναλήφθηκαν φέτος το καλοκαίρι.

Η λιγνιτική παραγωγή αυξήθηκε σημαντικά τους καλοκαιρινούς μήνες σε σχέση με πέρυσι για να πέσει στη συνέχεια. Αντίθετα, παρατηρούμε τη σαφή μείωση της παραγωγής των θερμικών μονάδων στις περιόδους υψηλής παραγωγής ΑΠΕ, τον Απρίλιο, το Σεπτέμβριο και Οκτώβριο, γεγονός που αποδεικνύει ότι τα ποσοστά εξάρτησης επηρεάζονται σημαντικά από τη λειτουργία των ΑΠΕ.

Η συνεχιζόμενη εξάρτηση της ηλεκτροπαραγωγής από ΦΑ προκαλεί δικαιολογημένες ανησυχίες για την ασφάλεια λειτουργίας του συστήματος σε περίπτωση διακοπής ή σημαντικής έλλειψης ΦΑ. Αν και ενόψει της αναμενόμενης αύξησης της ζήτησης το χειμώνα, έχουν προταθεί διάφορα μέτρα ενίσχυσης της ασφάλειας, όπως η αντικατάσταση του ορυκτού ΦΑ με υγροποιημένο ΦΑ (LNG), και η αποθήκευση του στην Ελλάδα και εξωτερικό, η μετατροπή του καυσίμου μονάδων από ΦΑ σε diesel, η αύξηση της λιγνιτικής παραγωγής, και η εξοικονόμηση ενέργειας, δεν είναι βέβαιο ότι αυτά θα επαρκέσουν για την κάλυψη της ζήτησης για μεγάλο χρονικό διάστημα, ώστε να αποφευχθούν διακοπές φορτίου.

• Βασικό ρόλο θα παίξει η επάρκεια του LNG στις αγορές, τα αποθέματα λιγνίτη, καθώς και η διαθεσιμότητα των λιγνιτικών μονάδων και των διασυνδέσεων. Και κυρίως,  η ενεργειακή ασφάλεια θα εξαρτηθεί από τις καιρικές συνθήκες που θα επηρεάσουν το φορτίο και την παραγωγή των ΑΠΕ.

Στις 7 Οκτωβρίου 2022, ο ΑΔΜΗΕ ανακοίνωσε ρεκόρ παραγωγής ΑΠΕ, η οποία κάλυψε πλήρως την εγχώρια ζήτηση ηλεκτρικής ενέργειας και ένα μέρος των εξαγωγών για 5 συνεχόμενες ώρες. Η εξαιρετικά αισιόδοξη αυτή κατάσταση, αν και συγκυριακή, αναδεικνύει τη μελλοντική λειτουργία του Συστήματος, και τις τεχνικές προκλήσεις που τη συνοδεύουν. 

Ακόμα και σε κατάσταση υπερπαραγωγής, ήταν αναγκαία η λειτουργία μικρού ποσοστού θερμικών μονάδων για λόγους ευστάθειας και ασφαλούς λειτουργίας του συστήματος. 

• Η λειτουργία του συστήματος με τόσο μεγάλη διείσδυση ΑΠΕ αναδεικνύει τον πρωτεύοντα ρόλο της ευελιξίας, που θα πρέπει να διατίθεται για να καλύψει τη μεταβλητότητα των ΑΠΕ, των πηγών που θα την παρέχουν (π.χ. μπαταρίες, ευέλικτες μονάδες, διαχείριση ζήτησης) και τους μηχανισμούς της αγοράς που θα την εξασφαλίσουν.

Ένα άλλο κρίσιμο θέμα είναι η ανθεκτικότητα του Συστήματος, δηλαδή η αντιμετώπιση καταστάσεων πολύ χαμηλής παραγωγής ΑΠΕ, π.χ. σε περιόδους παρατεταμένης άπνοιας, όταν υπάρχει υψηλή ζήτηση.  Σε τέτοιες καταστάσεις, η αποθήκευση ενέργειας και μάλιστα  μέσω τεχνολογιών μακροχρόνιας αποθήκευσης, όπως οι αναστρέψιμοι υδροηλεκτρικοί σταθμοί και το υδρογόνο, θα παίξουν τον πρωτεύοντα ρόλο στην ενεργειακή ασφάλεια.