Ρούλα Σκουρογιάννη

Αλλά και σε πρακτικό επίπεδο, μία, επίσης, σημαντική εξέλιξη για τους ασθενείς στη διαχείριση του διαβήτη είναι τα συστήματα μέτρησης σακχάρου, με τα οποία είναι πλέον παρελθόν το τρύπημα στα δάκτυλα. Πολλοί είναι οι ασθενείς που επιλέγουν αυτές τις συσκευές, καθώς τους παρέχουν μια καλύτερη εικόνα των επιπέδων σακχάρου πολλές φορές μέσα στην ημέρα, χωρίς το ενοχλητικό τρύπημα των δακτύλων.

Εξελίξεις της επιστημονικής έρευνας

Την τελευταία δεκαετία, η έρευνα έχει δώσει απίστευτα όπλα στους γιατρούς, που αλλάζουν ριζικά τη θεραπευτική προσέγγιση στον σακχαρώδη διαβήτη τύπου 2. Πολλές κλινικές μελέτες έχει αποδείξει τα πολλαπλά οφέλη των δυο πιο πρόσφατων κατηγοριών φαρμάκων στον τομέα: των αγωνιστών GLP-1και των αναστολέων SGLT-2.

Στη χώρα μας, οι δύο αγωνιστές GLP-1, που είναι διαθέσιμοι για τον σακχαρώδη διαβήτη τύπου 2 είναι η ντουλαγλουτίδη και η σεμαγλουτίδη.Το σημαντικό πλεονέκτημα με τα φάρμακα αυτά είναι τα αποδεδειγμένα οφέλη στην καρδιαγγειακή υγεία, καθώς και στη νεφρική λειτουργία, δύο σημεία που πλήττονται ιδιαίτερα από τον διαβήτη.Τα φάρμακα αυτής της κατηγορίας, αποδεδειγμένα, μειώνουν την πιθανότητα εμφραγμάτων του μυοκαρδίου και αγγειακών εγκεφαλικών επεισοδίων ενώ δρουν προστατευτικά για την υγεία των νεφρών. Σημαντική είναι και η συμβολή τους στη μείωση σωματικού βάρους, της τάξης του 4% έως 6%.Τέλος, και η πρακτική τους ευκολία, καθώςχορηγούνται ως υποδόρια ένεση μόνο μια φορά την εβδομάδα, είναι σημαντική για την προσήλωση στη θεραπεία των ασθενών.

Αναμενόμενες θεραπείες στον ΣΔ τύπου2

Όπως εξηγεί, μιλώντας στο libre, ο αναπληρωτής καθηγητής Παθολογίας-Διαβήτη στην Ιατρική Σχολή Του Εθνικού & Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών, Παναγιώτης Γ. Χαλβατσιώτης,

«Για τον διαβήτη τύπου2, αναμένεται ένα κυκλοφορήσει του χρόνου ένα ενέσιμο πάλι φάρμακο (τιρζεπατίδη), το οποίο έχει δράση όχι μόνο στους GLP-1 υποδοχείς αλλά και στο γλυκοζοεξαρτώμενο ινσουλινοτροπικό πολυπεπτίδιο GIP, με αποτέλεσμα να είναι τριπλάσια η ισχύς του όσον αφορά την απώλεια σωματικού βάρους.

Επίσης, στην Αμερική, ήδη κυκλοφορεί και αναμένεται να κυκλοφορήσει και στην Ευρώπη και την Ελλάδα αυτό το ενέσιμο εβδομαδιαίο σκεύασμα και σε χάπι, σημαντική εναλλακτική επιλογή για τους ασθενείς που έχουν κουραστεί από τη μακροχρόνια ενέσιμη αγωγή».

Απαντώντας θετικά στην ερώτηση εάν είναι το ίδιο αποτελεσματικό το χάπι όσο το ενέσιμο σκεύασμα, προσθέτει:  «Ήδη, δοκιμάζεται σε κλινικές μελέτες, στη χώρα μας. Αυτό που θα στοιχειοθετηθεί σε λίγο καιρό είναι πως φαίνεται ότι αυτή η κατηγορία των φαρμάκων εκτός από τα οφέλη στη ρύθμιση του διαβήτη και στην απώλεια σωματικού βάρους, βοηθάει και στο λιπώδες ήπαρ, βοηθάει και στο αλτσχάιμερ, δηλαδή είναι αυτό που λέμε “πολυφάρμακα”.

Επίσης, δεν χωράει καμία αμφιβολία ότι η άνοια είναι άμεσα σε συσχετιζόμενη με τον διαβήτη, με τον προδιαβήτη γενικά με την αντίσταση στην ινσουλίνη. Άρα, όποια μέτρα μπορούσε να πάρουμε για την πρόληψη του ΣΔ, αφορούν και την πρόληψη για το αλτσχάιμερ. Σωστή διατροφή, άσκηση στα πλαίσια της μείωσης του οξειδωτικού στρες.

Τα περισσότερα άτομα με διαβήτη, όταν μπαίνουν στην ινσουλινοθεραπεία, κάνουν μία ένεση ινσουλίνης κάθε βράδυ. Στην Αμερική, φαντάζομαι πολύ γρήγορα και στην Ευρώπη, περιμένουνε αυτές τις μέρες την έγκριση εβδομαδιαίας στη χορήγηση ινσουλίνης. Θα είναι πολύ σημαντικό, πρακτικά, να μην χρειάζεται χορήγηση, κάθε βράδυ, ιδιαίτερα για μεγαλύτερης ηλικίας άτομα που έχουν πρόβλημα να χειρίζονται ενέσιμες αγωγές. Θα μπορούν με τη βοήθεια είτε του φαρμακοποιού τους είτε του γιατρού τους είτε κάποιου προσώπου που τους βοηθά να ακολουθούν σωστά και πιο εύκολα την αγωγή τους».

Σημαντικό το lifestyle του ασθενή

Αυτό που επισημαίνει ο κ. Χαλβατσιώτης είναι πως οι καλά ρυθμισμένοι διαβητολογικοί ασθενείς δεν ξεπερνούν το ποσοστό του 45% και αυτό επειδή παραμένουν απείθαρχοι στα θέματα διατροφής και άσκησης: συνήθως έχουν περισσότερο σωματικό βάρος από το κανονικό -αν και ισχυρίζονται ότι κάνουν διατροφή- ενώ δεν ασκούνται. «Όσο αποτελεσματικά και αν είναι τα νέα φάρμακα, έχουν συμπληρωματική δράση στην αντιμετώπιση του διαβήτη μαζί με τον τρόπο διατροφής και άσκησης του ασθενή! Αυτό σημαίνει ότι δεν μπορεί να παίρνει το φάρμακο για τον διαβήτη και να συνεχίσει να τρώει γλυκά… Έτσι, ο ασθενής βρίσκεται σε έναν φαύλο κύκλο…».

Κλείνοντας, ο κ. Χαλβατσιώτης εξηγεί πως οι ραγδαίες επιστημονικές εξελίξεις θα δώσουν, τα επόμενα χρόνια, και άλλα καινοτόμα αντιδιαβητικά φάρμακα και περισσότερες θεραπευτικές επιλογές, καθώς πολλές κλινικές μελέτες βρίσκονται σε εξέλιξη, ανοίγοντας θετικούς ορίζοντες για εξατομικευμένη υψηλής ποιότητας, αποτελεσματική θεραπευτική κάλυψη σε κάθε άτομο με διαβήτη. 

Από την ανακάλυψη της πενικιλίνης το 1928, τα αντιβιοτικά έχουν σώσει αμέτρητες ζωές, καθώς συνετέλεσαν στο να ανασταλεί η εξάπλωση μολυσματικών ασθενειών. Είναι, ωστόσο, εξαιρετικά αρνητικό το γεγονός ότι η ευρεία χρήση αντιβιοτικών ανά τον κόσμο έχει, πλέον, αυξήσει ανεπιστρεπτί την ανθεκτικότητα ορισμένων βακτηρίων στις ουσίες αυτές.

Ρούλα Σκουρογιάννη

Ο Φλέμινγκ –όπως αποδείχτηκε– γνώριζε καλά την ανθρώπινη συμπεριφορά και την ψυχολογία του ασθενή και μπόρεσε να «δει» τη σημερινή κατάσταση που συχνά χαρακτηρίζεται από τους επιστήμονες ως το «τέλος των αντιβιοτικών», με την έννοια πως η λάθος χρήσης τους οδήγησε στο να μην είναι επαρκή για τη θεραπεία λοιμώξεων.

Η «γιγάντωση των superbags»

Τόσο η κακή χρήση των αντιβιοτικών (υπερσυνταγογράφηση – λανθασμένη λήψη) αλλά και άλλες λάθος πρακτικές, όπως η κατάχρηση αντιβιοτικών στην κτηνοτροφία, η μη επαρκής τήρηση των κανόνων νοσοκομειακής υγιεινής, η απελευθέρωση αντιμικροβιακών ουσιών στο περιβάλλον, και η ρίψη των αχρησιμοποίητων φαρμάκων στα υπόγεια ύδατα έχουν οδηγήσει σε αυτό που οι επιστήμονες ονομάζουν «γιγάντωση των superbags», δηλαδή των υπερανθεκτικών μικροβίων στα (υπάρχοντα) αντιβιοτικά (AMR).

Η ευθύνη ιατρών και πολιτών

Η λήψη αντιβιοτικών για λάθος λόγους, όπως για το κρυολόγημα, τη γρίπη ή τον πονόλαιμο δεν έχει κανένα όφελος και μπορεί να προκαλέσει παρενέργειες στον οργανισμό μας. Οι ειδικοί δε σταματούν να επαναλαμβάνουν ότι τα αντιβιοτικά χρησιμοποιούνται  αποκλειστικά για τη θεραπεία λοιμώξεων που προκαλούνται από μικρόβια και όχι από ιούς.

Από την άλλη, υπάρχει και ευθύνη της ιατρικής κοινότητας για τη μη ορθολογική χρήση των αντιβιοτικών, με τη συνταγογράφηση-χορήγηση αντιβιοτικών, χωρίς λόγο.

Η πανδημία επιδείνωσε την κατάσταση

Η πανδημία της COVID οδήγησε σε έξαρση των λοιμώξεων από υπερανθεκτικά μικρόβια, ανέφερε την Πέμπτη 17 Νοεμβρίου, ο οργανισμός ECDC της ΕΕ.

Μάλιστα, έκθεση του Ευρωπαϊκού Κέντρου Πρόληψης και Ελέγχου Νοσημάτων υπογραμμίζει ότι οι λοιμώξεις από ορισμένα παθογόνα ανθεκτικά στα αντιβιοτικά (superbags) έχουν υπερδιπλασιαστεί στις νοσοκομειακές και γενικότερα στις δομές υγειονομικής περίθαλψης στην Ευρώπη.

Το ECDC, παρέχοντας περαιτέρω στοιχεία για τον ευρύτερο αντίκτυπο της πανδημίας COVID-19, επεσήμανε ορισμένα superbags σημείωσαν σχετική αύξηση το 2020, πρώτο έτος της πανδημίας COVID-19, και στη συνέχεια αυξήθηκαν απότομα το 2021.

Η αύξηση προήλθε από κρούσματα σε Μονάδες Εντατικής Θεραπείας νοσοκομείων και σε χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης, όπου οι ανθεκτικές στα αντιβιοτικά λοιμώξεις ήταν ήδη ευρέως διαδεδομένες, δήλωσε στον Τύπο ο αξιωματούχος του ECDC Dominique Monnet. Η έκθεση δεν περιελάμβανε δεδομένα για το πόσοι άνθρωποι πέθαναν από τις λοιμώξεις το 2020 και το 2021. Οι ειδικοί λένε ότι μπορεί να είναι δύσκολο να αποδοθεί οριστικά η αιτία θανάτου όταν οι ασθενείς νοσηλεύονταν σε βαριά κατάσταση με σοβαρά νοσήματα ή με COVID-19.

Superbags και AMR στην ελληνική πραγματικότητα

Στην Ελλάδα, τα τελευταία χρόνια, τα στατιστικά στοιχεία δείχνουν ότι η κατανάλωση αντιβιοτικών είναι μεγαλύτερη συγκριτικά με πολλά άλλα ευρωπαϊκά κράτη. Αυτή η τάση –σύμφωνα με νεότερα στοιχεία– έχει αρχίσει να υποχωρεί, όπως και η θέση της χώρας μας από την κορυφή των χωρών που υπερκαταναλώνουν αντιβιοτικά για λάθος λόγους…

«Πρακτικά, η όποια στατιστική υποχώρηση δεν σημαίνει κάτι, καθώς εξακολουθούμε να βρισκόμαστε ψηλά στη λίστα των χωρών που κάνουν κατάχρηση των αντιβιοτικών», τονίζει στο libre, Επίκουρος Καθηγητής Παθολογίας στο ΕΚΠΑ και Πρόεδρος του Διοικητικού Συμβουλίου του Γενικού Νοσοκομείου ΕΛΠΙΣ, κ. Παναγιώτης Χαλβατσιώτης, ο οποίος μας εξηγεί ποιες ομάδες του πληθυσμού απειλούνται κυρίως από τα superbags και την AMR, ποιοι παράγοντες επιβαρύνουν το φαινόμενο και ποιες είναι οι οδηγίες προς γιατρούς και πολίτες ώστε να μην επιδεινώσουμε την ήδη κρίσιμη αυτή κατάσταση.

«Αυτό που πρέπει να καταλάβουμε είναι ότι τα άτομα που απειλούνται κυρίως από την AMR (Antimicrobial Resistance) είναι οι ασθενείς που βρίσκονται σε σοβαρές για τη ζωή τους καταστάσεις. Δηλαδή, οι βαρέως πάσχοντες από χρόνιες ή μη νόσους, οι ανοσοκατασταλμένοι λόγω βαριάς νόσου, οι μεταμοσχευμένοι, οι ογκολογικοί ασθενείς που κάνουν χημειοθεραπεία. Αυτοί οι ασθενείς νοσηλεύονται και εκεί είναι που κατασκηνώνουν τα πιο σοβαρά από τα πολυανθεκτικά μικρόβια: στις ΜΕΘ και σε κοινούς θαλάμους ασθενών. Συνήθως, οι ασθενείς αυτοί, όταν, για παράδειγμα, έχουν πολύ χαμηλά λευκά αιμοσφαίρια και δεν υπάρχει αποτελεσματικό φάρμακο να πολεμήσει το υπερανθεκτικό μικρόβιο, δεν τα καταφέρνουν. Για αυτό, είναι τόσο σημαντικό το να μην υπάρξουν κι άλλα πολυανθεκτικά στα αντιβιοτικά μικρόβια.

Στο Γενικό πληθυσμό, δεν μπορούν να προκαλέσουν μεγάλη ζημιά, όπως δεν μπορούν να προκαλέσουν ζημιά και στους ίδιους τους ευάλωτους ασθενείς που αναφέραμε παραπάνω, όταν βρίσκονται σε καλύτερη φάση της υγείας τους.

Μπορεί να ανιχνεύσουμε σε εξετάσεις στο αίμα τέτοιους παθογόνους μικροοργανισμούς αλλά δεν θα ασχοληθούμε, επειδή δεν μπορούν να προκαλέσουν ζημία στον άνθρωπο, όταν είναι γενικά υγιής και επειδή και εμείς δεν μπορούμε να σκοτώσουμε τα μικρόβια αυτά.

Αξίζει να σημειώσουμε ότι δεν αποκλείουμε να υπάρχουν και ανθεκτικά στελέχη στα αντιβιοτικά κάποιου συνηθισμένου μικροβίου (όπως είναι ο σταφυλόκοκκος) τα οποία βρίσκονται και εκτός νοσοκομείου…».

Υπάρχουν λύσεις για την αντιμετώπιση των υπερανθεκτικών στα αντιβιοτικά μικρόβιων;

«Στο άμεσο μέλλον, δεν αναμένουμε καινούργια αποτελεσματικά αντιβιοτικά στα πολυανθεκτικά μικρόβια.

Για το λόγο αυτό, υπάρχουν αυστηρές οδηγίες για μη συχνή χορήγηση από τους γιατρούς και μη συχνή λήψη αντιβιοτικών από τους ασθενείς, όταν δεν είναι απολύτως απαραίτητο. Να γίνεται αντιβιόγραμμα ώστε να λαμβάνει στοχευμένα ο ασθενής το αντιβιοτικό που χρειάζεται και, επίσης να περιοριστεί ο παράγοντας της λανθασμένης λήψης των αντιβιοτικών. Για να λειτουργήσει σωστά ένα αντιβιοτικό πρέπει να χορηγείται όχι μόνο για τους σωστούς λογούς αλλά και να λαμβάνεται για το ενδεδειγμένο χρονικό διάστημα. Ούτε μεγαλύτερα χρονικά διαστήματα ούτε όμως και να διακόπτεται η λήψη.

Ένα άλλο μείζον ζήτημα αφορά την τήρηση των ενδεδειγμένων μέτρων για τη μη διασπορά μικροβίων μέσα σε νοσοκομειακές μονάδες.

Όταν στο νοσοκομείο νοσηλεύονται ασθενείς των κατηγοριών που προαναφέραμε οι οποίοι βρίσκονται σε κατάσταση ελαττωμένης άμυνας και διαγνωστούν ότι έχουν προσβληθεί από ένα πολυανθεκτικό μικρόβιο (ή ανθεκτικό στέλεχος κάποιου κοινού μικροβίου) απομονώνουμε τους ασθενείς και τοποθετούμε ειδικές σημάνσεις στα δωμάτια όπου νοσηλεύονται, ώστε να εμποδίσουμε τη διασπορά του μικροβίου από την άμεση επαφή με το νοσηλευτικό προσωπικό (που μετακινείται από τον έναν ασθενή στον άλλο) με τους άλλους ασθενείς ή τους συνοδούς τους. Το πρόβλημα είναι πολύ σοβαρό τόσο στην Ελλάδα όσο διεθνώς. Οι κανόνες νοσοκομειακής υγιεινής υπάρχουν, οι εργαζόμενοι στα νοσοκομεία τους γνωρίζουν πολύ καλά, κι όμως δεν τηρούνται σε ικανοποιητικό βαθμό».

Της Ρούλας Σκουρογιάννη

Έτσι, καθημερινά, από τις 9 π.μ. έως τις 6 μ.μ., στην τηλεφωνική γραμμή 213 203 91 42, ειδικοί (μαιευτήρες-γυναικολόγοι της Ελληνικής Εταιρείας Οικογενειακού Προγραμματισμού, Αντισύλληψης και Αναπαραγωγικής Υγείας) απαντούν στα ερωτήματα, τους προβληματισμούς και τους τυχόν ενδοιασμούς των γυναικών και τις ενημερώνουν για την ασφάλεια και την αναγκαιότητα του εμβολιασμού κατά τη διάρκεια της εγκυμοσύνης.

Η κίνηση αυτή έρχεται ακριβώς τη στιγμή του σοκ που προκάλεσε στην ελληνική κοινωνία ο πρόσφατος άδικος θάνατος από επιπλοκές του κοροναϊού της 38χρονης Παρθένας Κουτμερίδου, που βρισκόταν στον 7^ο μήνα της κύησης. Από την αρχή της πανδημίας, στη χώρα μας, τουλάχιστον πέντε ανεμβολίαστες έγκυοι έχουν χάσει τη ζωή τους λόγω επιπλοκών της λοίμωξης Covid-19, ενώ αρκετές έχουν νοσηλευτεί και θεραπευθεί.

Και ενώ η Εθνική Επιτροπή Εμβολιασμών κάνει αυστηρή σύσταση και απευθύνει συνεχώς εκκλήσεις για τη χορήγηση mRNΑ εμβολίων στις εγκύους, στην καθημερινή πράξη, όπως αναφέρουν μαρτυρίες πολλών γυναικών, δεν είναι λίγοι οι γυναικολόγοι που αποτρέπουν εγκύους που παρακολουθούν από τον εμβολιασμό για τη λοίμωξη Covid-19, ενώ διστακτικοί ή και αποτρεπτικοί είναι ακόμη και γιατροί εμβολιαστικών κέντρων.

Μιλώντας στο libre, ο Επίκουρος Καθηγητής Παθολογίας στο ΕΚΠΑ και Πρόεδρος του Διοικητικού Συμβουλίου του Γενικού Νοσοκομείου ΕΛΠΙΣ, κ. Παναγιώτης Χαλβατσιώτης, τόνισε ότι «η φροντίδα της εγκύου και η ασφάλεια της κύησης είναι προτεραιότητες για την κοινωνία και το μέλλον της». Επεσήμανε, επίσης, το κενό στην ενημέρωση για τον εμβολιασμό των γυναικών αναπαραγωγικής ηλικίας που καλείται να καλύψει η λειτουργία της Γραμμής Ελπίδας -όπως ονομάστηκε- με τη συνδρομή των ειδικών, ώστε να καταρριφθούν αμφιβολίες και φόβοι σχετικά με τον εμβολιασμό.

Όπως ανέφερε ο κ. Χαλβατσιώτης, η πλειονότητα των γυναικών που κάλεσαν, κατά τις πρώτες αυτές ημέρες λειτουργίας της τηλεφωνικής γραμμής, έχουν πλημμελή ενημέρωση και αμφιβολίες για τη χρησιμότητα του εμβολιασμού κατά του Covid-19. Όπως σημείωσε, «και στην Ελλάδα βλέπουμε καθημερινά εγκύους να νοσούν σοβαρά, αλλά το ίδιο συμβαίνει και σε άλλες χώρες με καλά οργανωμένα συστήματα υγείας. Ένας στους έξι ασθενείς με λοίμωξη CΟVID-19 στη Βρετανία που χρειάστηκαν παράκαμψη των πνευμόνων με εξωσωματική οξυγόνωση με μεμβράνη (Ecmo) μεταξύ Ιουλίου και Σεπτεμβρίου 2021 ήταν μέλλουσες μητέρες, σύμφωνα με τα στοιχεία που δημοσίευσε πρόσφατα το Βρετανικό Σύστημα Υγείας».

«Με παρότρυνση της συναδέλφου Καθηγήτριας Σοφίας Καλανταρίδου, η οποία είναι πιο ευαισθητοποιημένη βέβαια (λόγω ειδικότητας) πάνω στην κύηση και είχαμε συνεργαστεί στενά, ιδιαίτερα σε προηγούμενες φάσεις της πανδημίας, στην περίθαλψη εγκύων με λοίμωξη κοροναϊού, αποφασίσαμε να διαθέσουμε την τηλεφωνική γραμμή ενημέρωσης. Μας προβλημάτισε το γεγονός ότι στις εγκύους που πηγαίνουν στα εμβολιαστικά κέντρα τους ζητούν οι γιατροί εκεί να υπογράψουν υπεύθυνη δήλωση ότι κάνουν το εμβόλιο κατά της Covid-19 με δική τους ευθύνη και –όπως είναι φυσικό– τρομάζουν. Από την άλλη, πολλοί γυναικολόγοι είναι διστακτικοί σε ό,τι αφορά τον εμβολιασμό της εγκύου. Θα έπρεπε να έχουν εκδοθεί ειδικές οδηγίες για την περίοδο της εγκυμοσύνης και βάσει αυτών να ενεργούν οι γιατροί και όχι να ζητούν υπογραφή της εγκύου για τον εμβολιασμό της.

Για όλο αυτό το κενό στην ενημέρωση, αποφασίσαμε να διαθέσουμε μία γραμμή στο νοσοκομείο ΕΛΠΙΣ, με τη στήριξη  γυναικολόγων από την Ελληνική Εταιρεία Οικογενειακού Προγραμματισμού, Αντισύλληψης και Αναπαραγωγικής Υγείας, οι οποίοι απαντούν στις απορίες των γυναικών που περιμένουν παιδί σχετικά με την αναγκαιότητα και την ασφάλεια των εμβολίων. Είναι αρνητικό για την πολιτεία να μην έχει προβλέψει μία ειδική καμπάνια, μία στρατηγική ενημέρωσης και προφύλαξης για την ιδιαίτερα ευαίσθητη περίοδο της εγκυμοσύνης».

·         Ποιες είναι συνήθως οι ερωτήσεις που θέτουν οι έγκυοι που τηλεφωνούν;

«Ενδιαφέρονται για έγκυρη ενημέρωση για την ασφάλεια του εμβολίου, ποιο εμβόλιο να κάνουν, σε ποια φάση της εγκυμοσύνης, τους πιθανούς κινδύνους της νόσησης ή του εμβολίου για τις ίδιες και το έμβρυο κλπ.

Έχει γίνει οργανωμένη επικοινωνία και μέσω e-mail: Οι ενδιαφερόμενες μας έχουν απαντήσει, μέσω ηλεκτρονικού ταχυδρομείου, σε μία σειρά ερωτήσεων που σχετίζονται με τους λόγους για τους οποίους τηλεφώνησαν. Έχει γίνει μία στατιστική επεξεργασία των δεδομένων από τη μέχρι τώρα  επικοινωνία (περίπου 250 ερωτηματολόγια) και τα αποτελέσματα θα παρουσιαστούν στην ειδική διαδικτυακή ημερίδα attikorama2021.gr, την επόμενη Τρίτη, με στόχο την ενημέρωση της επιστημονικής κοινότητας αλλά και του κοινού από διακεκριμένους επιστήμονες σχετικά με τις επιπλοκές της λοίμωξης COVID-19 στις μέλλουσες μητέρες και για τα οφέλη από τον εμβολιασμό».

Αξίζει να σημειωθεί εδώ ότι η Ελληνική Εταιρεία Οικογενειακού Προγραμματισμού, Αντισύλληψης και Αναπαραγωγικής Υγείας, το Νοσοκομείο ΕΛΠΙΣ και η HOPEgenesis, υπό την αιγίδα της Έδρας UNESCO Εφηβικής Υγείας και Ιατρικής του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών, οργανώνουν διαδικτυακή ημερίδα, την Τρίτη 7 Δεκεμβρίου 2021, στις 16.00-19.00, με θέμα: «COVID-19, Εγκυμοσύνη και Εμβόλια».

Την εκδήλωση χαιρετίζουν ο Πρύτανης ΕΚΠΑ, Καθηγητής κ. Αθανάσιος-Μελέτιος Δημόπουλος και ο Πρόεδρος του Διοικητικού Συμβουλίου του Νοσοκομείου ΕΛΠΙΣ, Επ. Καθηγητής Παθολογίας ΕΚΠΑ κ. Παναγιώτης Χαλβατσιώτης. Στο τέλος της ημερίδας θα ακολουθήσει συζήτηση με απαντήσεις στις ερωτήσεις που θα έχουν αποσταλεί διαδικτυακά. Τη συζήτηση θα συντονίσει η δημοσιογράφος Βίκυ Φλέσσα.

Η εγγραφή είναι δωρεάν: https://attikorama.conferre.gr/

Το πρόγραμμα της διαδικτυακής ημερίδας: https://bit.ly/3lsF7OH

Της Ρούλας Σκουρογιάννη

Άλλο ένα σημαντικό στοιχείο είναι ότι στην επικράτεια, καταγράφηκαν 10% λιγότερες διαγνώσεις, συνολικά, ενώ σημειώθηκε μείωση και στον αριθμό των θανάτων, περίπου 17% λιγότεροι θάνατοι από την προηγούμενη εβδομάδα. Τέλος, και ο αριθμός των ατόμων σε παρακολούθηση στις Μονάδες Εντατικής Θεραπείας, εντός της τελευταίας εβδομάδας μειώθηκε περίπου 3%, ενώ ο αριθμός των νέων εισαγωγών με Covid υποχωρεί σε λιγότερες από 200 ανά ημέρα.

• Το libre μίλησε με τον Επίκουρο Καθηγητή Παθολογίας Σακχαρώδη Διαβήτη Ιατρικής Σχολής Ε.Κ.Π.Α., Β΄ Προπαιδευτική Παθολογική –Μονάδα Έρευνας– Διαβητολογικό Κέντρο, Πανεπιστημιακό Γ.Ν.Α. «Αττικόν», και Πρόεδρο Δ.Σ του Γεν. Νοσοκομείου Αθηνών «Η ΕΛΠΙΣ», Παναγιώτη Χαλβατσιώτη, για την εικόνα του συστήματος και τις προβλέψεις για την πίεση στο σύστημα Υγείας τις επόμενες εβδομάδες, αλλά και για τα μέτρα που θα πρέπει να εφαρμοστούν άμεσα για να ενισχυθεί η εμβολιαστική προσπάθεια στη χώρα και να ανακοπεί η διασπορά της νόσου.

«Υπάρχει λιγότερη πίεση αυτή τη στιγμή στο σύστημα Υγείας, συγκριτικά με την περσινή χρονιά. Θα σας αναφέρω, χαρακτηριστικά, την εικόνα από το νοσοκομείο «Η ΕΛΠΙΣ». Πέρσι, στην τρίτη φάση της πανδημίας, από τα 170 διαθέσιμα κρεβάτια, τα 130 ήταν καλυμμένα με περιστατικά κοροναϊού. Τώρα, έχουμε περίπου 60 περιστατικά κοροναϊού και από τα έξι κρεβάτια εντατικής που διαθέτουμε, υπάρχουν ελεύθερες κλίνες. Αναλογικά, κάπως έτσι κινείται το σύστημα Υγείας στα περισσότερα νοσοκομεία της χώρας», εξήγησε ο κ. Χαλβατσιώτης.

Και προσθέτει:

• «Βλέπουμε, πλέον, μία καινούργια εικόνα στην πορεία που καταγράφει η πανδημία. Η Αθηνά, τουλάχιστον, δε δέχεται την πίεση που δέχτηκε στο τρίτο κύμα με τα μέχρι τώρα δεδομένα παρά τις δυσμενείς προβλέψεις που είχαν εκφραστεί από πολλούς ότι με το άνοιγμα των σχολείων θα υπάρξει μεγάλη αύξηση κρουσμάτων και, επομένως, μεγάλη πίεση στο σύστημα Υγείας.  Στα σχολεία, τελικά, η συστηματική χρήση των αυτοδιαγνωστικών τεστ απέδωσε καλά, όπως και σε πολλές άλλες επαγγελματικές κατηγορίες και έδειξε αυτό που από παλιότερα λέγαμε: τη σημασία της έγκαιρης ιχνηλάτησης στον έλεγχο της διασποράς της νόσου. Δηλαδή, οι ασυμπτωματικοί ασθενείς οι οποίοι ήταν ανυποψίαστοι και κυκλοφορούσαν διασπείροντας τη νόσο, τώρα, καθώς υποχρεούνται να κάνουν τεστ, ανακαλύπτουν ότι είναι ασθενείς, υποχρεούνται να το δηλώσουν -γιατί υπάρχουν συνέπειες- και τηρούν μέτρα αποστασιοποίησης. Γιατί δεν μπορεί να πάει στη δουλειά του κάποιος που είναι ασυμπτωματικός, όπως γινόταν πριν την ευρεία χρήση των τεστ».

Το μυστικό δεν είναι η κοινωνική απομόνωση αλλά ο έλεγχος

«Το μέτρο, λοιπόν, με τους τακτικούς ελέγχους έχει αποδώσει και στη χώρα μας και διεθνώς. Κατανοήσαμε τη σημασία του testing. Στη χώρα μας, καταγράψαμε περισσότερους θανάτους έχοντας αυστηρά μέτρα -τα οποία τηρήσαμε επί μήνες- σε σύγκριση με άλλες χώρες, όπως η Σουηδία, όπου επέβαλε χαλαρά περιοριστικά μέτρα, αλλά εντατική ιχνηλάτηση και κατέγραψε πολύ λιγότερους θανάτους. Τελικά, το μυστικό φαίνεται να μην είναι η κοινωνική απομόνωση. Το σημαντικό είναι να εντοπίζονται οι ασυμπτωματικοί ασθενείς και να περιορίζονται μέχρι να αναρρώσουν.

Στην Αθήνα, φαίνεται το μετρό της ιχνηλάτησης να έχει αποδώσει, αντίθετα στη Βόρειο Ελλάδα αλλά και σε περιοχές της χώρας, όπως στην νότια Πελοπόννησο και άλλου έχουμε εικόνα πίεσης στα νοσοκομεία.

Όταν η πολιτεία επιβάλλει περιοριστικά μέτρα, η πρόθεσή της δεν είναι τιμωρητική. Όταν καταγράφεται αύξηση κρουσμάτων και κλείνει δραστηριότητες το κάνει για να περιορίσει την πίεση στο σύστημα υγείας που θα υπάρξει 1-2 εβδομάδες μετά την αυξημένη καταγραφή κρουσμάτων, με αύξηση νοσηλειών και εισαγωγών στις ΜΕΘ».

Διφασικό το επόμενο κύμα της πανδημίας

«Σε ένα περιβάλλον που δεν είναι επαρκώς εμβολιασμένο, όπως συμβαίνει σε κάποιες περιοχές στη Βόρειο Ελλάδα με μόνο το 40% του πληθυσμού να είναι εμβολιασμένο, όταν συζητάμε για τέταρτο κύμα πανδημίας, θα πρέπει να έχουμε υπόψη ότι αυτό θα είναι «διφασικό». Θα υπάρχει η φάση των εμβολιασμένων και η φάση των ανεμβολίαστων.

Η φάση των εμβολιασμένων θα καταγράφει ελάχιστα έως μηδαμινά κρούσματα, και από αυτά, ελάχιστα θα χρειάζονται νοσηλεία στο νοσοκομείο και προφανώς σε ΜΕΘ, όπου θα καταλήξουν μόνο άτομα που είναι που έχουν σοβαρή επιβάρυνση της υγείας τους, Ακόμα και άτομα μεγάλης ηλικίας που είναι εμβολιασμένα δεν κινδυνεύουν. Ακόμα και αν μπουν για 1-2 μέρες στο νοσοκομείο, βγαίνουν, σύντομα, γιατί είναι εμβολιασμένοι και έχουν προστασία.

Αντίθετα, ανεμβολίαστοι, σε νεότερη ηλικία, υποφέρουν. Για αυτό πιστεύουμε ότι η φάση των ανεμβολίαστων θα παρουσιάζει την κλασσική εικόνα που είχαμε πέρσι στο τρίτο κύμα. Όσο περισσότερος είναι ο αριθμός των ανεμβολίαστων τόσο μεγαλύτερη θα είναι και η επίπτωση του τέταρτου κύματος στο σύστημα Υγείας.

Δεν είναι μόνο η Βόρεια Ελλάδα που φαίνεται να περνάει δύσκολες μέρες, και σε πολλές άλλες περιοχές της Ελλάδας θα υπάρξει πρόβλημα Γιατί πέρα από τα αστικά κέντρα που έχουν υψηλό επίπεδο εμβολιασμού, στα χωριά υπάρχει πολύ χαμηλό επίπεδο εμβολιαστικής κάλυψης, επειδή οι μεγάλοι άνθρωποι έχουν δυσκολία να μεταβούν σε εμβολιαστικό κέντρο. Πολλοί από αυτούς είναι μόνοι τους και δεν έχουν ληφθεί τα απαραίτητα εκείνα κοινωνικά μέτρα στήριξης των πολιτών αυτών».

Πυλώνες ενεργοποίησης για τον εμβολιασμό: Οικογενειακός γιατρός – ΠΦΥ – Εκκλησία και Δήμοι

«Ο οικογενειακός γιατρός και η Πρωτοβάθμια Φροντίδα Υγείας δεν ενεργοποιήθηκαν όσο έπρεπε, μέχρι τώρα. Θα  πρέπει να ενεργοποιηθούν οι γιατροί. Όταν συνταγογραφούν φάρμακα, θα πρέπει οι γιατροί κάθε ειδικότητας να εξηγούν την αξία που έχει ο εμβολιασμός κατά της Covid-19. O γιατρός τον οποίο εμπιστεύεται ο πολίτης είναι ο καταλληλότερος για να πείσει για την αξία του εμβολιασμού.

Επίσης, πρέπει να ενεργοποιηθεί, με τρόπο πιο συστηματικό, η Εκκλησία. Οι κληρικοί είναι κοντά στο ποίμνιό τους και θα έπρεπε να μπορούν να μιλήσουν θετικά για τον εμβολιασμό καθώς επηρεάζουν τον κόσμο που τους εμπιστεύεται. Ταυτόχρονα, όπως ελέγχονται οι υγειονομικοί αν έχουν εμβολιαστεί, θα έπρεπε να ελέγχονται και οι κληρικοί.

Επιπλέον, σημαντικό ρόλο στον εμβολιασμό των ηλικιωμένων και ανήμπορων ατόμων μπορούν να παίξουν οι δήμοι. Η ενεργοποίηση της δράσης «βοήθεια στο σπίτι», όπως παλιότερα, θα μπορούσε να αφορά και τη διενέργεια εμβολιασμών κατ΄ οίκον. Γίνεται αυτό ήδη σε κάποιους δήμους, αλλά θα έπρεπε να γίνεται πιο συστηματικά, επειδή πολλοί από τους ανεμβολίαστους δεν είναι αρνητές, είναι άτομα που δεν μπορούν να πάνε να εμβολιαστούν ή να κλείσουν το ραντεβού τους. Ανάλογη δράση κάνει ο δήμος της Αθήνας αλλά πρέπει να γίνει και από άλλους δήμους», κατέληξε ο κ. Χαλβατσιώτης.

Το libre μίλησε με τον Παναγιώτη Χαλβατσιώτη, Αναπληρωτή Καθηγητή Παθολογίας Σακχαρώδη Διαβήτη στο Πανεπιστημιακό Γ.Ν.Α. «Αττικόν», με αφορμή το «δειλό μήνυμα αισιοδοξίας», το οποίο έστειλε η Καθηγήτρια Παιδιατρικής Λοιμωξιολογίας και μέλος της Επιτροπής Εμπειρογνωμόνων, Βάνα Παπαευαγγέλου, στην τελευταία ενημέρωση από το υπουργείο Υγείας, για σχετική μείωση των νέων εισαγωγών στην εφημερία του νοσοκομείου «Αττικόν».

Εκτός όμως, από τις εισαγωγές περιστατικών Covid και τη δυνατότητα νοσηλείας τους, ο Καθηγητής Παθολογίας αναφέρθηκε στο εργαλείο της αυτοδιάγνωσης και την αργοπορημένη άφιξή του στη χώρα μας, αλλά και στα αργά αντανακλαστικά της Ευρωπαϊκής Ένωσης ως προς τις αποφάσεις για την προμήθεια εμβολίων και τη γραφειοκρατία των Βρυξελλών που στάθηκε εμπόδιο στην αποτελεσματική εμβολιαστική κάλυψη των χωρών της ΕΕ, γεγονός που πληρώνουμε τώρα ακριβά, με το βαρύ σε απώλειες τρίτο κύμα της πανδημίας.

–Ποια είναι η εικόνα που έχετε εσείς από το Αττικόν σχετικά με τη μείωση ή τη σταθεροποίηση των νέων καθημερινών εισαγωγών κρουσμάτων Covid; Υπάρχει αυτή τη στιγμή περιθώριο αισιοδοξίας; 

«Η αλήθεια είναι ότι παρατηρήσαμε μία σταθεροποίηση ως προς τα ημερήσια κρούσματα, τις προηγούμενες 2 ημέρες, αλλά αυτό δεν ξέρουμε πόσο σχετίζεται με τη διαχείριση της κρίσης. Η κρίση, κατά τη γνώμη μου, έχει τρία επίπεδα: το ένα αφορά την πρόληψη νέων κρουσμάτων, το δεύτερο αφορά την καταγραφή του πραγματικού αριθμού των νέων κρουσμάτων και το τρίτο αφορά τη διαχείριση αυτών που έχουν νοσήσει. Είναι διαφορετικές αυτές οι τρεις καταστάσεις μεταξύ τους».

Η διαχείριση των νοσούντων

«Το αν εμείς ως νοσοκομείο έχουμε αρκετά κρεβάτια στην εντατική ή σε θαλάμους είναι ένα θέμα που αυτή τη στιγμή το παλεύει το σύστημα ολόκληρο. Για παράδειγμα, έλαβα, την Παρασκευή, ένα έγγραφο -επειδή είμαι πρόεδρος στο Ελπίς- να «βρούμε» 30 κρεβάτια στο νοσοκομείο για να τα διαθέσουμε για ασθενείς με κοροναϊό. Αυτό σημαίνει ότι είχαμε 81 κρεβάτια και τα κάναμε 111 επίσης αυτό σημαίνει ότι η αύξηση των κρουσμάτων είναι τέτοια που ξεπερνάει το 30% για να υπάρχει από το νοσοκομείο μία τέτοιου είδους απαίτηση. Αν έχουμε ένα νοσοκομείο που από τα 200 κρεβάτια τα 120 είναι για ασθενείς Covid αυτό είναι μία κατάσταση η οποία πλέον δεν αλλάζει, διότι τα κρούσματα αυτά ήδη μολύνθηκαν, ήδη επώασαν τη νόσο και ήδη βάρυναν. Μία παράμετρος, λοιπόν, που πρέπει να αντιμετωπιστεί είναι ποια είναι η δυνατότητα του Συστήματος Υγείας να καλύψει τις ανάγκες των νοσούντων». 

Το μοντέλο της πρόβλεψης

«Το δεύτερο επίπεδο αφορά το να γνωρίζουμε τι θα συμβεί τις επόμενες 10 μέρες. Αν θεωρήσουμε ότι ο χρόνος επώασης είναι περίπου μία εβδομάδα, και με τα στοιχεία που μας δίνει η ανάλυση λυμάτων, μπορούμε να υπολογίσουμε πόσα ενεργά κρούσματα έχουμε αλλά και πόσοι από αυτούς θα χρειαστούν νοσηλεία, με βάση το στοιχείο ότι ένα ποσοστό 10% των κρουσμάτων φτάνει στο νοσοκομείο. Με βάση αυτά, θα αναμένουμε ότι τις επόμενες 10 ημέρες θα χρειαστούμε συγκεκριμένο αριθμό κρεβατιών στα νοσοκομεία. Αυτή είναι μία σημαντική παράμετρος η οποία, όταν γνωρίζουμε με ακρίβεια τα νούμερα και ποια είναι η επίπτωση σχετικά με το προηγούμενο χρονικό διάστημα, μας επιτρέπει να προβλέψουμε και να αντιμετωπίσουμε το πρόβλημα». 

Η πρόληψη των νέων κρουσμάτων

«Το άλλο επίπεδο αφορά την πρόληψη των νέων κρουσμάτων, όπου εκεί αποκλειστικά το προηγούμενο χρονικό διάστημα έχει δοθεί μεγάλη βαρύτητα στα περιοριστικά μέτρα»…

–Τώρα, όμως, προστίθεται self testing. Ποια η γνώμη σας για την δυνατότητα να είναι αποτελεσματικό αυτό το μέτρο, με όσα έχουν ανακοινωθεί έως τώρα;

«Η αυτοδιάγνωση, το self test από μόνο του δεν είναι σίγουρο ότι μπορεί να αποδώσει σαν μέτρο. Δηλαδή, χωρίς τη φροντίδα κάποιου που ξέρει. Ακόμα και για το τεστ κυήσεως, η γυναίκα πηγαίνει στο γυναικολόγο όταν βγει θετικό. Το self test όταν βγει θετικό τι κάνει ο πολίτης; Πηγαίνει στο νοσοκομείο στην ουρά; 

Το self test είναι πάρα πολύ απλό και προσωπικά ήμουν και είμαι υπέρ της χρήσης του σε μεγάλη έκταση, γιατί με αυτό τον τρόπο κάνεις πραγματική ιχνηλάτηση και διαπιστώνεις το πρόβλημα. Το προηγούμενο διάστημα, μας ανακοίνωναν ότι είχαμε μόνο 1.000 κρούσματα, ενώ από τις ανακοινώσεις των ειδικών της αναλυτικής χημείας υπολογιζόταν από τα λύματα ότι έχουμε 60.000 κρούσματα και αναρωτιόμασταν όλοι πού βρίσκεται το σωστό και πού το λάθος… Αν κάποιος είναι μολυσμένος αλλά συμπτωματικός και δεν το ξέρει, προφανώς, θα συνεχίσει να εργάζεται, να βλέπει τους οικείους του, τους γονείς του, τους φίλους του, ακόμα και αν τηρεί τα περιοριστικά μέτρα, θα συνεχίσει να βλέπει κόσμο και θα συνεχίσει να κολλάει τους άλλους. Αν ήξερε, όμως, πώς είναι θετικός, σίγουρα θα σταματούσε τις επαφές. Αυτό είναι το εξαιρετικά σημαντικό που τώρα φέρνει η αυτοδιάγνωση με το self test». 

–Θεωρείτε ότι έχει έρθει αργοπορημένα το self test;

«Όχι απλώς αργοπορημένα, έχουν φέρει το self test με μεγάλη καθυστέρηση και αν δείτε τα στατιστικά όλων των ευρωπαϊκών χωρών είμαστε πολύ πίσω στη διενέργεια των τεστ. Το λέγαμε εδώ και καιρό ότι πρέπει να γίνονται πολύ περισσότερα τεστ!
Το μέτρο του self test είναι σωστό, έστω και αν έρχεται τώρα. Το θέμα είναι να γίνεται η χρήση σωστά! Ας υποθέσουμε ότι ένας 60χρονος παίρνει το τεστ από το φαρμακείο και το κάνει και βγαίνει θετικός. Τι κάνει μετά;»… 

–Μα έχουν ανακοινώσει ότι δίνει κίνητρα η κυβέρνηση στα θετικά κρούσματα για να τα δηλώσουν. Το κίνητρο είναι η άδεια που θα πάρει κάποιος από την εργασία ή από το σχολείο..

«Εγώ θεωρώ, καθώς είμαι και στην επαγγελματική Ένωση Παθολόγων Ελλάδος, ότι η Πρωτοβάθμια Φροντίδα Υγείας με ό,τι διαθέτει, δηλαδή τους παθολόγους, τα ιατρεία, τα φαρμακεία, τα ΚΥ, έπρεπε να έχει οργανωθεί με ένα τέτοιο τρόπο ώστε να αξιοποιηθεί η πληροφορία που θα δώσει το τεστ. Να δοθεί, δηλαδή, στον ασθενή που θα δηλώσει θετικός, η  οδηγία της σωστής ιχνηλάτησης της επαφής του.  Αν είναι μόνος του ο ασθενής θα νιώσει ότι έχει να αντιμετωπίσει το κοινωνικό στίγμα. Θα φοβάται μήπως μείνει μόνος, μήπως απομονωθεί από τους οικείους και τους φίλους του. Αν έχει ένα δικό του μαγαζί θα πρέπει να το κλείσει. Ενώ όταν έχει τη στήριξη από έναν επιστήμονα υγείας, είτε είναι ιδιώτης γιατρός είτε είναι φαρμακοποιός είτε είναι επαγγελματίας υγείας σε οποιαδήποτε άλλη δομή, το θέμα με τα τεστ θα δουλεύει διαφορετικά. Δεν είναι ότι πρέπει να έχουμε αντιπολιτευτική μάτια σε αυτό που γίνεται. Πρέπει να έχουμε συμπληρωματική μάτια και άποψη ώστε να δουλέψει όσο το δυνατόν καλύτερα γίνεται το πρόγραμμα. Με αυτή την έννοια το λέω». 

–Βλέπετε ότι το δύσκολο διάστημα είναι το επόμενο δίμηνο; Ότι καθώς προχωρούν οι εμβολιασμοί μετά από δύο μήνες θα είμαστε σε πολύ καλύτερη κατάσταση ως προς τη διαχείριση της πανδημίας; 

«Πολύ σωστά το θέτετε. Αν δείτε τα στατιστικά στοιχεία που δίνονται σήμερα, στις Ηνωμένες Πολιτείες και σε όλη την Ευρωπαϊκή Ένωση, θα διαπιστώσετε ότι το τρίτο κύμα το βιώνει μόνο η Ευρωπαϊκή Ένωση -όχι μόνο η Ελλάδα, όλες οι Ευρωπαϊκές χώρες- ενώ στην Αμερική δε συμβαίνει αυτό, επειδή ο ένας στους τέσσερις στην Αμερική έχουν ήδη λάβει την πρώτη δόση του εμβολίου.  Εμείς στην Ευρωπαϊκή Ένωση και στην Ελλάδα έχουμε αργήσει πάρα πολύ. Συγκεκριμένα, στην Ελλάδα, έχουμε περίπου ένα ποσοστό πολιτών 4,5% που έχουν εμβολιαστεί. Είναι πάρα πολύ χαμηλό ποσοστό. Για αυτό βέβαια δεν φταίει άμεσα η ελληνική κυβέρνηση, φταίει όμως έμμεσα κάθε  κυβέρνηση της Ευρωπαϊκής Ένωσης που έπρεπε να έχει προστατεύσει τους πολίτες της και να έχει προσπεραστεί η γραφειοκρατία των Βρυξελλών και να έχουμε προχωρήσει με πολύ πιο γρήγορους ρυθμούς να έχουμε εξασφαλίσει ήδη τα εμβόλια. Τι νόημα έχει τώρα που βιώνουμε το τρίτο κύμα, τώρα να κάνουμε τις σωστές συμφωνίες με την AstraZeneca, τώρα να απαγορεύονται οι εξαγωγές των εμβολίων που παράγονται στην Ευρωπαϊκή Ένωση; Ακόμα και ο Trump, στις Ηνωμένες Πολιτείες, που τον θεωρούσαμε αφελή, είχε φροντίσει πολύ πιο πριν από εμάς τους Ευρωπαίους να έχει κάνει τις προμήθειες των εμβολίων…

Θα έπρεπε να έχουμε φροντίσει στην πράξη να είμαστε λίγο πιο επιθετικοί να έχουμε ακολουθήσει μία πολιτική όπως του Ισραήλ για παράδειγμα, ή όπως έκαναν τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, ακόμα και η Βρετανία σε ένα μεγάλο ποσοστό της εμβολιαστικής πολιτικής της, όταν ενέκρινε γρήγορα το εμβόλιο της της AstraZeneca το οποίο ενέκριναν ακόμα και οι  Ηνωμένες Πολιτείες, ενώ η Ευρωπαϊκή Ένωση το ενέκρινε τελευταία στιγμή… Γιατί δεν μπορούσαν να ισχύσουν οι fast track διαδικασίες;  Γιατί θα έπρεπε να μας γονατίσει το τρίτο κύμα αθωράκιστους και ανεμβολίαστους; Πέρα από τα μέτρα που λαμβάνει κάθε χώρα ξεχωριστά, πιστεύω ότι πρέπει και η Ευρωπαϊκή Ένωση  να ξυπνήσει!

Δεν μπορεί να στηρίζουμε οικονομικά τους υπαλλήλους των Βρυξελλών για να λένε ότι όλα θα πρέπει να γίνονται σωστά… Θα πρέπει για εκείνοι να μπορούν να αναλαμβάνουν τις ευθύνες τους!».