Για την κυβέρνηση η σχετική εισήγηση του πρωθυπουργού αποτελεί μία πολιτική “φυγή προς τα μπρος”, ή αλλιώς μια προσπάθεια να μπει ένα θεσμικό περίβλημα ως προς την “συναλλαγή” που προκύπτει μεταξύ βουλευτών και ψηφοφόρων, όπως αναδείχθηκε από το σκάνδαλο του ΟΠΕΚΕΠΕ.

Πρακτικά αυτό σημαίνει:

• Όσοι αναλαμβάνουν υπουργικό πόστο, δεν θα μπορούν να ασκούν και τα βουλευτικά τους αξιώματα.

• Σε περίπτωση που ο υπουργός παραδώσει το χαρτοφυλάκιό του, τότε θα μπορεί και πάλι να αναλάβει το βουλευτικό του αξίωμα.

Το παράδειγμα του Βόρειου Τομέα Αττικής:

Για παράδειγμα, στον βόρειο τομέα Αττικής η Ν.Δ εξέλεξε τους Κ. Χατζηδάκη, Αδ. Γεωργιάδη, Νίκη Κεραμέως, Δημ. Καιρίδη, Ζωή Ράπτη, Θεοδ. Ρουσσόπουλο, Νίκο Παπαθανάση. Με τους τέσσερις απ΄ αυτούς να είναι σήμερα υπουργοί (Χατζηδάκης, Γεωργιάδης, Κεραμέως, Παπαθανάσης) στα κοινοβουλευτικά έδρανα θα βρίσκονταν οι Γ. Κουμουτσάκος (που έχει τοποθετηθεί στην Unesco), Άρια Αγάτσα, Φώτης Καρύδας και Μαργαρίτα Βάρσου.

Τι συμβαίνει σε ευρωπαϊκές χώρες

Το ασυμβίβαστο της ιδιότητας του υπουργού και του βουλευτή (δηλαδή η απαγόρευση να κατέχει κάποιος και τα δύο αξιώματα ταυτόχρονα) εφαρμόζεται σε αρκετές ευρωπαϊκές χώρες, με στόχο τον σαφέστερο διαχωρισμό των εξουσιών. 

Σύμφωνα με τα τρέχοντα στοιχεία, το ασυμβίβαστο ισχύει στις εξής χώρες:

• Γαλλία: Αν ένας βουλευτής διοριστεί υπουργός, οφείλει να παραιτηθεί από τη βουλευτική του έδρα, την οποία καταλαμβάνει ο αναπληρωτής του.
• Βέλγιο: Ισχύει πλήρες ασυμβίβαστο. Οι υπουργοί δεν μπορούν να είναι μέλη του Κοινοβουλίου κατά τη διάρκεια της θητείας τους.
• Νορβηγία: Οι βουλευτές που γίνονται μέλη της κυβέρνησης αντικαθίστανται από αναπληρωματικά μέλη για όσο διάστημα διαρκεί η υπουργική τους θητεία.
• Κύπρος: Λόγω του προεδρικού συστήματος και της αυστηρής διάκρισης εξουσιών, υπάρχει συνταγματική πρόνοια που καθιστά το αξίωμα του υπουργού ασυμβίβαστο με αυτό του βουλευτή.
• Ολλανδία: Τα μέλη της κυβέρνησης δεν επιτρέπεται να είναι μέλη του Κοινοβουλίου.
• Πορτογαλία: Εφαρμόζεται παρόμοιο μοντέλο αναστολής της βουλευτικής ιδιότητας.

Ποιές είναι οι απόψεις των συνταγματολόγων

Οι Έλληνες συνταγματολόγοι έχουν εκφράσει ποικίλες απόψεις, καθώς το θέμα αγγίζει τον πυρήνα του κοινοβουλευτικού συστήματος και τη διάκριση των εξουσίων.

Στο πλαίσιο του διαλόγου για την επικείμενη Συνταγματική Αναθεώρηση (Φεβρουάριος – Απρίλιος 2026), οι βασικές θέσεις που έχουν διατυπωθεί είναι οι εξής:

• Υπέρ του ασυμβίβαστου (Ενίσχυση Διάκρισης Εξουσιών):
  • Πολλοί ειδικοί, όπως ο Μιχάλης Σταθόπουλος, υποστηρίζουν ότι η σύμπτωση των δύο ιδιοτήτων είναι προβληματική.

Συγκεκριμένα, σε παλαιότερο άρθρο του (“Τα Νέα”) έχει τονίσει: “Η δυνατότητα σύμπτωσης των δύο ιδιοτήτων στο ίδιο πρόσωπο αφενός μεν είναι προβληματική από τη σκοπιά της αρχής της διάκρισης των εξουσιών, αφετέρου δε εξασφαλίζει την υποταγή αρκετών κυβερνητικών βουλευτών στις πρωθυπουργικές βουλές, καθώς σε εκείνους προσφέρεται το διαρκές δέλεαρ μιας πιθανής υπουργοποίησης.”

• Αρκετοί συνταγματολόγοι επιχειρηματολογούν ότι το ασυμβίβαστο θα οδηγούσε σε έναν πιο ουσιαστικό κοινοβουλευτικό έλεγχο, καθώς οι κυβερνητικοί βουλευτές δεν θα ένιωθαν την ανάγκη να είναι «πειθαρχημένοι» στην κυβέρνηση με την ελπίδα ενός υπουργικού θώκου.
• Θεωρούν ότι οι υπουργοί θα μπορούν να αφοσιωθούν πλήρως στα διοικητικά τους καθήκοντα, χωρίς το άγχος της επανεκλογής και των πελατειακών σχέσεων στην περιφέρειά τους.
• Επιφυλάξεις και Αντίλογος (Αποδυνάμωση Κοινοβουλευτισμού):
  • Ο Ευάγγελος Βενιζέλος και άλλοι συνταγματολόγοι έχουν εκφράσει ιστορικά επιφυλάξεις, επισημαίνοντας ότι το ασυμβίβαστο μπορεί να οδηγήσει σε μια κυβέρνηση «τεχνοκρατών» που στερείται δημοκρατικής νομιμοποίησης.
  • Υπάρχει ο φόβος ότι αν οι υπουργοί δεν είναι βουλευτές, η κυβέρνηση μπορεί να αποξενωθεί από το Κοινοβούλιο, μετατρέποντας το πολίτευμα σε ένα άτυπο «προεδρικό» σύστημα χωρίς τις αντίστοιχες δικλείδες ασφαλείας.
  • Κάποιοι τονίζουν ότι σε ένα αυστηρό κοινοβουλευτικό σύστημα, ο υπουργός πρέπει να λογοδοτεί στη Βουλή ως μέλος της, διατηρώντας τον ζωντανό δεσμό με το σώμα που του έδωσε ψήφο εμπιστοσύνης.
• Η «Μέση Οδός»:
  • Έχει προταθεί η αναστολή της βουλευτικής ιδιότητας για όσο διάστημα κάποιος είναι υπουργός (μοντέλο Γαλλίας/Νορβηγίας). Με αυτόν τον τρόπο, ο υπουργός δεν χάνει την έδρα του οριστικά, αλλά αντικαθίσταται προσωρινά από τον πρώτο επιλαχόντα, διασφαλίζοντας ότι η Βουλή λειτουργεί με πλήρη σύνθεση και χωρίς «διπλοπρόσωπους»

Στις πρόσφατες συζητήσεις για την συνταγματική αναθεώρηση (King George, Φεβρουάριος 2026), η αντιπαράθεση επικεντρώθηκε στο αν το ασυμβίβαστο θα λύσει το πρόβλημα της κυβερνητικής κυριαρχίας επί της νομοθετικής εξουσίας ή αν απλώς θα δημιουργήσει μια νέα κάστα υπουργών αποκομμένων από τη λαϊκή βούληση.

Ανδρέας Μαραθιάς

Και αυτό γιατί την Παρασκευή 28 Μαρτίου στις 10 το πρωί θα συνεδριάσει για τρίτη και τελευταία φορά πιθανότατα η ειδική κοινοβουλευτική επιτροπή, γνωστή και ως προανακριτική επιτροπή, προς διενέργεια προκαταρκτικής εξέτασης για την ενδεχόμενη τέλεση του αδικήματος της παράβασης καθήκοντος κατά το χρονικό διάστημα μεταξύ 3-3-2023 και 6-3-2023 από τον πρώην Υφυπουργό στον Πρωθυπουργό Χρήστος Τριαντόπουλο, κατά την άσκηση των καθηκόντων του, σύμφωνα με τη σχετική πρόταση του ΠΑΣΟΚ-ΚΙΝΑΛ που ενέκρινε η Ολομέλεια με ευρύτατη πλειοψηφία 277 ψήφων, συμπεριλαμβανόμενων και των βουλευτών της ΝΔ.

Με βάση τα όσα διαδραματίστηκαν στην προηγούμενη συνεδρίαση της Πέμπτης 20 Μαρτίου, η πλειοψηφία της ΝΔ σε μια προσπάθεια στοιχειώδους λειτουργίας της Επιτροπής με βάση το άρθρο 86 του Συντάγματος ώστε να μη προκύψουν ζητήματα ακυρότητας στο μέλλον, αποφάσισε τη κλήση προς κατάθεση, είτε δια ζώσης είτε δια υπομνήματος, του ελεγχόμενου πρωην υφυπουργού για το “μπάζωμα” του τόπου του δυστυχήματος, προκαλώντας την έντονη αντίδραση σύσσωμης της αντιπολίτευσης που έκανε λόγο για αντισυνταγματική πράξη, καθώς δεν νοείται η μη κλήση μαρτύρων πριν τη κατάθεση του ελεγχομένου υφυπουργού.

Επί του θέματος και για την απόφαση του κ. Τριαντόπουλου να παραπεμφθεί απευθείας στο Δικαστικό Συμβούλιο, παρακάμπτοντας την προανακριτική επιτροπή μίλησε στο ΒΗΜΑ  ο συντάκτης ουσιαστικά του άρθρου 86 του Συντάγματος περί ευθύνης υπουργών, Ευάγγελος Βενιζέλος, λέγοντας πως “Η κυβέρνηση προφανώς γνωρίζει ότι αν το Συμβούλιο του Ειδικού Δικαστηρίου κρίνει ότι η ποινική δίωξη (δηλαδή η παραπομπή του κ. Τριαντοπούλου ενώπιόν του) είναι άκυρη, θα προκύψει μια κατάσταση μη διαχειρίσιμη πολιτικά από αυτή”.

Ειδικότερα ανέφερε “Συνεπώς προσπαθεί να κάνει στην επιτροπή προκαταρκτικής εξέτασης και στην Ολομέλεια, τις ελάχιστες διαδικαστικές πράξεις που δίνουν την εντύπωση ότι πληρούνται οι απαιτήσεις του άρθρου 86 παρ.3 του Συντάγματος και του άρθρου 6 παρ. 3 του ν. 3126/2003. Έτσι εξηγείται η θέση της κυβερνητικής πλειοψηφίας ότι της αρκεί η δικογραφία που διαβίβασε στη Βουλή η Εισαγγελία Λάρισας και με βάση την οποία ασκήθηκε δίωξη για την ίδια υπόθεση στα υπηρεσιακά πρόσωπα που είναι συμμέτοχοι του κ. Τριαντόπουλου” και τόνισε “Με τον τρόπο αυτόν δεν θα εξεταστούν μάρτυρες και δεν θα αναζητηθούν έγγραφα και άλλα στοιχεία. Αλλά καλείται για παροχή εξηγήσεων ο κ. Τριαντόπουλος προκειμένου να τηρηθεί ο τύπος του άρθρου 244 ΚΠΔ.”.

“Όμως όλη αυτή η «απλουστευμένη» διαδικασία πρέπει να καταλήξει σε πόρισμα υπέρ της άσκησης δίωξης για συγκεκριμένες πράξεις και με βάση συγκεκριμένη ποινική διάταξη. Το πόρισμα αυτό πρέπει να συζητηθεί (φοβούμαι υπό συνθήκες ακραίας πολιτικής έντασης) στην Ολομέλεια και αυτή να ψηφίσει μυστικά την άσκηση ποινικής δίωξης κατά του κ. Τριαντόπουλου με τουλάχιστον 151 ψήφους” σημείωσε και υπογράμμισε “Πρόκειται για προφανή καταστρατήγηση του Συντάγματος, δηλαδή για περιγραφή του τύπου και για παραβίαση της ουσίας του στο πεδίο της ποινικής δικονομίας που είναι κατεξοχήν ευεπίφορο σε ακυρότητες που ελέγχονται δικαστικά σε εθνικό και διεθνές επίπεδο”.

Σημειώνεται ότι η κίνηση Τριαντόπουλου στηρίχθηκε στην πρόταση ενός άλλου συνταγματολόγου, επίσης από το χώρο του ΠΑΣΟΚ, του Νίκου Αλιβιζατου, ο οποίος από τις 9 Φεβρουαρίου σε άρθρο του στην εφημερίδα ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, με τίτλο “Τέμπη: Υπάρχει λύση για να εκτονωθεί η ένταση” πρότεινε “σε όλα τα κόμματα της Βουλής να συμφωνήσουν να παραπέμψουν απ᾿ ευθείας στο πενταμελές Δικαστικό Συμβούλιο του Ειδικού Δικαστηρίου τους Υπουργούς, τους συνεργάτες και τους υφισταμένους τους, για τους οποίους υπάρχουν σοβαρές ενδείξεις ότι με τις πράξεις τους και με τις παραλείψεις τους ενέχονται, άμεσα ή έμμεσα, στην τραγωδία των Τεμπών”.

Και τούτο, όπως σημείωνε, “αποφασίζοντας μεν να συστήσουν την προβλεπόμενη προανακριτική επιτροπή, αλλά χωρίς να περιμένουν από αυτήν να προχωρήσει σε προκαταρκτική εξέταση”. Σύμφωνα με το σκεπτικό της πρότασης αυτής του κ.Αλιβιζάτου “η εν λόγω προανακριτική θα ζητήσει πάραυτα την παραπομπή όλων, χωρίς εξαίρεση, των εγκαλουμένων, χωρίς να διατυπώσει δικό της πόρισμα, αλλά επικαλούμενη πλέον τα υφιστάμενα πορίσματα και τα στοιχεία που θα προκύψουν από την διεξαγόμενη ανάκριση” και “Στην συνέχεια, με ομόφωνη απόφαση η Βουλή θα παραπέμψει στο Υπουργοδικείο τους ενεχόμενους χωρίς συζήτηση. Από εκεί και πέρα με σχολαστική τήρηση των προβλεπομένων διαδικασιών, προτού η υπόθεση να φθάσει στο ακροατήριο του Ειδικού Δικαστηρίου, θα τις αναλάβει το πενταμελές Δικαστικό Συμβούλιο, που επίσης προβλέπεται από το άρθρο 86 του Συντάγματος”.

Και με τον “πόλεμο” των συνταγματολόγων καλά να κρατεί το Μέγαρο Μαξίμου, όπως προκύπτει και μέσα από δηλώσεις του ίδιου του πρωθυπουργού Κ. Μητσοτάκη είναι έτοιμο να θέσει προς αναθεώρηση το άρθρο για την ποινική μεταχείριση υπουργών. Ο κυβερνητικός εκπρόσωπος Παύλος Μαρινάκης, όταν δέχθηκε σχετική ερώτηση για το αν η κυβέρνηση αφήνει ανοιχτό το ενδεχόμενο της αποδέσμευσης της Βουλής από την αρμοδιότητα να ασκεί δίωξη κατά όσων διατελούν ή διετέλεσαν μέλη της Κυβερνήσεως, είπε “ναι το αφήνουμε ανοιχτό” αλλά πρόσθεσε πως σε όλα τα κράτη υπάρχει μία ειδική διαδικασία, σε κάποια κράτη είναι μέσω των κοινοβουλίων τους και σε άλλα είναι μικτή Επιτροπή από Δικαστικούς και Κοινοβουλευτικούς.

“…Μία ειδική διαδικασία, που μπορεί να είναι από Δικαστές. Μπορεί να είναι από Ανώτατους Δικαστές, μπορεί να είναι μικτή διαδικασία, όλα αυτά θα πέσουν στο τραπέζι ως προτάσεις στη Βουλή και θεσμικά από όλα τα κόμματα. Σίγουρα μια ειδική διαδικασία θεωρώ ότι πρέπει να υπάρχει, γιατί όπως αντιλαμβάνεστε μπορεί να υπάρχουν εκδικητικές μηνύσεις από τον οποιονδήποτε κατά ενός πολιτικού, ενός πρώην Υπουργού, ενός πρώην Υφυπουργού” εξήγησε και τόνισε “Σίγουρα λοιπόν ένα φίλτρο, πρέπει να υπάρχει, αλλά σίγουρα το φίλτρο αυτό δεν πρέπει να είναι αυτό το οποίο βλέπουμε σήμερα, ουσιαστικά δηλαδή ένα πολιτικό φίλτρο”.

• Εξάλλου, όσον αφορά το μοναδικό νομοσχέδιο που θα ψηφίσει την Πέμπτη η Ολομέλεια, αξιοπρόσεκτη είναι η ρύθμιση για την ειδική ηλεκτρονική εφαρμογή “my street” σύμφωνα με τη οποία οι πολίτες θα μπορούν να κάνουν επώνυμες και ανώνυμες καταγγελίες για την αυθαίρετη κατάληψη κοινόχρηστων χώρων.

Ο υπουργός Ψηφιακής  Διακυβέρνησης Δημήτρης Παπαστεργίου, μιλώντας στην Επιτροπή Δημόσιας Διοίκησης, Δημόσιας Τάξης και Δικαιοσύνης της Βουλής επί του νομοσχεδίου για τα δημόσια δεδομένα, επισήμανε ότι η εφαρμογή my street, με προϋπολογισμό 60.000 ευρώ, θα βοηθήσει πολύ στην απελευθέρωση των πλατειών ή των πεζοδρομίων από παράνομα τραπεζοκαθίσματα.  Κατά τον υπουργό, η νέα εφαρμογή  αποτελεί ουσιαστικά το συμπλήρωμα της ιδιαίτερα επιτυχημένης εφαρμογής “my coast”,  η οποία το καλοκαίρι του 2024 δέχτηκε 20.000 καταγγελίες για παράνομη κατάληψη ακτών και παραλιών.

Η συζήτηση, έχει αρχίσει και φουντώνει τόσο στο ενδοκυβερνητικό παρασκήνιο, όσο και μεταξύ των συνταγματολόγων, για την ανάγκη ή μη αποτροπής εισόδου ακραίων και περιθωριακών κομμάτων που θέλουν να καταστούν ρυθμιστές του συστήματος, στη βουλή.

Οι συνταγματολόγοι διατυπώπουν διαφορετικές απόψεις για το πόσο αυτό είναι εφικτό.

«Καταρχήν, ήδη το γεγονός ότι προβλέπεται ένα ποσοστό για να μπορέσει κανείς να συμμετάσχει στην κατανομή των εδρών και να βγάλει βουλευτή δεν θεωρήθηκε ποτέ αντισυνταγματικό. Διερωτώμαι λοιπόν γιατί η αύξηση του ορίου από το 3 στο 5% θα μπορούσε να δικαιολογηθεί αντισυνταγματική», σημείωσε μεταξύ άλλων ο καθηγητής ο ομότιμος καθηγητής Συνταγματικού Δικαίου Αντώνης Μανιτάκης στην ΕΡΑ.

• «Πιστεύω ότι είναι συνταγματικό και δεν υπάρχει κανένα πρόβλημα. Από τη στιγμή που έχουμε δεχθεί ότι είναι συνταγματικό η ενισχυμένη αναλογική, από τη στιγμή που έχουμε δεχθεί ότι ακόμα και η πριμοδότηση με 30 ως 50 βουλευτές στο πρώτο κόμμα χάριν της κυβερνησιμότητας, το τονίζω, για να έχουμε κυβέρνηση, έχει γίνει αποδεκτό και λειτουργεί στην πράξη δεκαετίες τώρα και δεν έχει προκύψει κανένα θέμα της συνταγματικότητας με την επίκληση του επιχειρήματος της ισότητας, δεν βλέπω γιατί αυτή η αύξηση απλώς του ορίου από το 3 στο 5% παραβιάζει την αρχή της ισότητας και δεν την παραβιάζει ούτως ή άλλως το ποσοστό 3%».

Ο συνταγματολόγος στο συνταγματικό δίκαιο κ. Γ. Σωτηρέλης, εκτιμά ότι το όριο του 5% εντείνει την κρίση εκπροσώπησης στη χώρα και την ισότητα της ψήφου και ότι αν τεθεί τέτοιο όρο, τότε θα πρέπει να επανέλθει και η απλή αναλογική.

Ο νομικός κ. Σπ. Βλαχόπουλος, σε άρθρο του (Το Βήμα), αναφέρει ότι στη Γερμανία που υπάρχει ως όριο το 5%, υπάρχει ταυτόχρονα και η στενή περιφέρεια και η διπλή ψήφος. Εάν ένα κόμμα κερδίσει τρεις στενές περιφέρειες στη Γερμανία τότε εκπροσωπείται στη Βουλή και ας μην πιάσει το όριο του 5% στην επικράτεια της Γερμανίας.

Για να εφαρμοστεί από την επόμενη εκλογική αναμέτρηση, η όποια αλλαγή του εκλογικού νόμου, απαιτεί πλειοψηφία 2/3, δηλαδή 200 ψήφους στο Κοινοβούλιο. Με δεδομένη τη νέα σύνθεση του Κοινοβουλίου, εκτιμάται βασίμως ότι κάτι τέτοιο θα ήταν από δύσκολο έως αδύνατο, οπότε οι όποιες αλλαγές τυχόν προωθηθούν, θα μπορούν να εφαρμοστούν από τις μεθεπόμενες εκλογές, όπως ακριβώς προβλέπει και το Σύνταγμα.

Στον χώρο της κεντροδεξιάς, πάντως, πολλά κυβερνητικά και κομματικά στελέχη πιστεύουν ότι θα πρέπει να εξεταστεί σοβαρά η πιθανότητα ανόδου του ορίου εξασφάλισης κοινοβουλευτικής παρουσίας για τα κόμματα που λαμβάνουν μέρος στις εκλογές από το 3% που είναι σήμερα, στο 5%, ώστε οι συνθήκες για να εξασφαλίζει οποιοσδήποτε πολιτικός σχηματισμός όλα τα προνόμια που απορρέουν από τη συγκρότηση κοινοβουλευτικής ομάδας να γίνουν πιο απαιτητικές, έως και απαγορευτικές για όσους δεν διαθέτουν ισχυρές και αξιόπιστες προϋποθέσεις.

Ορισμένοι, μάλιστα, θεωρούν ότι η εφαρμογή μιας τέτοιας ρύθμισης θα μπορούσε να ξεκινήσει άμεσα, ακόμα και από τις Ευρωεκλογές που θα γίνουν στην αρχή του επόμενου καλοκαιριού, πιθανότητα με επαναφορά τη λίστα εκλογής και κατάργηση της απευθείας εκλογής των νέων Ευρωβουλευτών. Το τελευταίο, πάντως, απαιτεί εξαντλητική συζήτηση και ουσιαστικές διαβουλεύσεις μεταξύ των κομμάτων, πριν καταλήξει σε συγκεκριμένη πρόταση προς κατάθεση και ψήφιση.

Με πληροφορίες από ieidiseis.gr

Αλλά και ο ίδιος ο κ. Βενιζέλος φαίνεται να αναδέχεται αυτή την συμπάθεια, χωρίς, ωστόσο, να αφήνει περιθώρια να φανταστούν κάποιοι κάτι περισσότερο.

Αυτό τουλάχιστον αντιλήφθηκαν όσοι βρέθηκαν χθες στο αμφιθέατρο του Ινστιτούτου Γκαίτε, στην Αθήνα, όπου πραγματοποιήθηκε η εκδήλωση «Μένουμε Ευρώπη;», για τις υποκλοπές και το κράτος δικαίου, με ομιλητή, μεταξύ άλλων, τον πρώην αντιπρόεδρο της Κυβέρνησης και πρώην πρόεδρο του ΠΑΣΟΚ.

Η εκδήλωση διοργανώθηκε από την Σχολή Πολιτικών Επιστημών του Παντείου Πανεπιστημίου με την Ελληνική Ένωση για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου και την Πρωτοβουλία για την Υπεράσπιση της Δημοκρατίας και του Κράτους Δικαίου και εκτός του Ευάγγελου Βενιζέλου μίλησαν επίσης ο Νίκος Αλιβιζάτος (ΕΚΠΑ), η Ιφιγένεια Καμτσίδου (ΑΠΘ) και ο Ξενοφών Κοντιάδης (Πάντειο Πανεπιστήμιο).

Την εκδήλωση παρακολούθησαν αρκετά στελέχη του ΠΑΣΟΚ, όμως περισσότερα ήταν αυτά του ΣΥΡΙΖΑ.

Την εκδήλωση παρακολούθησαν ο Διευθυντής του Πολιτικού Γραφείου του Αλέξη Τσίπρα, Μιχάλης Καλογήρου, η εκπρόσωπος Τύπου, Πόπη Τσαπανίδου, ο κοινοβουλευτικός εκπρόσωπος, Γιάννης Ραγκούσης, οι βουλευτές, Νίκος Βούτσης, Νίκος Φίλης και Γιάννης Μουζάλας, ο ευρωβουλευτής, Πέτρος Κόκκαλης, το μέλος του Πολιτικού Συμβουλίου, Νίκος Μπίστης και ο διευθυντής του γραφείου Τύπου του κόμματος, Μπάμπης Παπαδάκης.

Από το ΠΑΣΟΚ είδαμε τον βουλευτή, Κώστα Σκανδαλίδη, το μέλος του Πολιτικού Συμβουλίου, Θόδωρο Μαργαρίτη, τον Γραμματέα της Κεντρικής Επιτροπής, Ανδρέα Σπυρόπουλο, τον επικεφαλής Πολιτικού Σχεδιασμού της Χαριλάου Τρικούπη, Παναγιώτη Δουδωνή κι άλλους. Ας σημειωθεί πως στην εκδήλωση και δη στην πρώτη σειρά ήταν και ο πρώην υπουργός και στενός πολιτικός φίλος του Κώστα Καραμανλή, Άρης Σπηλιωτόπουλος.

Συγκεκριμένα ο κ. Γεωργιάδης, μιλώντας στο KONTRA, στην εκπομπή της Αναστασίας Γιάμαλη, ισχυρίστηκε ότι «Ένας νόμος που ψηφίζει η Βουλή μέχρι να κριθεί αντισυνταγματικός ισχύει» και συνέχισε λέγοντας: «100 συνταγματολόγοι να μαζευτούν στο Σύνταγμα και να βαράνε το κεφάλι τους στο πάτωμα, ο νόμος ισχύει. Το καταλαβαίνετε αυτό;».

Έπειτα πρόσθεσε ότι «Ο κ. Βενιζέλος δεν είναι ένας άνθρωπος που μόνος του κρίνει τη συνταγματικότητα των νόμων και παράγει νομικά αποτελέσματα».

Τέλος, ανέφερε ότι η γνωμοδότηση «πρέπει να τεθεί στην κρίση ενός δικαστηρίου».

Με επιστολή του στην «Καθημερινή» σημειώνει πως «ουδέποτε» συνυπέγραψε την δήλωση των καθηγητών η οποία δόθηκε στη δημοσιότητα:

«Φέρομαι («Κ» της 12.1.2023, σελ. 4) ότι συνυπέγραψα δήλωση με συναδέλφους καθηγητές του συνταγματικού δικαίου σε σχέση με τη γνωμοδότηση του Εισαγγελέα του Αρείου Πάγου 1/2023 που αφορά το γνωστό ζήτημα των αρμοδιοτήτων της ΑΔΑΕ και της δικαστικής αρχής. Ουδέποτε συνυπέγραψα τη δημοσιευθείσα δήλωση. Σημειώνω δε ότι η άποψή μου για το ζήτημα είναι τελείως αντίθετη προς τη δήλωση των συναδέλφων καθηγητών.

Μετά τιμής

Φίλιππος Κ. Σπυρόπουλος».

Απάντηση Αλιβιζάτου και νέα παρέμβαση Σπυρόπουλου

Μετά την δήλωσή του, ο καθηγητής Ν.Κ. Αλιβιζάτος, στον οποίο τέθηκε υπ’ όψιν η επιστολή του κ. Σπυρόπουλου, σχολίασε πως «ανέγνωσα προσωπικά την δήλωσή μας στον κ. Σπυρόπουλο, ο οποίος με διαβεβαίωσε ότι συμφωνεί με το περιεχόμενό της και την προσυπογράφει. Πρόκειται, συνεπώς, για υπαναχώρηση».

Η δήλωση προκάλεσε νέα αντίδραση του κ. Σπυρόπουλου, ο οποίος ανέφερε:

«Φορέας του δικαιώματος επί του απορρήτου της επικοινωνίας είναι αμφότεροι οι επικοινωνούντες. Αν επιθυμεί ο κ. Αλιβιζάτος, μπορούμε να άρουμε το απόρρητο της χθεσινής τηλεφωνικής επικοινωνίας μας (την πρωτοβουλία της οποίας είχε ο κ. Αλιβιζάτος) για να αποδειχθεί αν συμφώνησα ή όχι με τις σκέψεις και τις τοποθετήσεις του σε σχέση με τη γνωμοδότηση του Εισαγγελέα του Αρείου Πάγου.

Του απήντησα ότι εκείνη τη στιγμή είχα αρχίσει να διαβάζω τη γνωμοδότηση και ότι δεν είχα καταλήξει ακόμη σε προσωπική γνώμη. Το τηλεφώνημα περατώθηκε με την απάντησή μου «δεν μπορώ να σου πω αν συμφωνώ ή διαφωνώ, διότι δεν γνωρίζω ακόμη τη γνωμοδότηση». Σημειωτέον ότι ουδέποτε με ενημέρωσε ότι επρόκειτο για κοινή δήλωση συναδέλφων καθηγητών του συνταγματικού δικαίου».

Οι 16 καθηγητής Συνταγματικού Δικαίου, στην κοινή τους δήλωση εκφράζουν την έντονη ανησυχία τους για τη γνωμοδότηση, η οποία, όπως αναφέρουν «υποπίπτει σε μία σειρά σοβαρών ατοπημάτων» και επισημαίνουν ότι «η ελεγκτική αρμοδιότητα της ΑΔΑΕ απονέμεται σε αυτήν απευθείας από το Σύνταγμα (άρθρο 19 §2) και η έκτασή της δεν μπορεί να περιοριστεί ουδ’ επ’ ελάχιστο από τον νομοθέτη».

Στην κοινή δήλωση υπογραμμίζεται ακόμα ότι ο Ισίδωρος Ντογιάκος αβασάνιστα συγχέει το δικαίωμα ενημέρωσης των θιγομένων με την ελεγκτική αρμοδιότητα της ΑΔΑΕ και επισημαίνεται ότι «η ΑΔΑΕ δεν έχει απλώς τη δυνατότητα αλλά την υποχρέωση να ελέγχει την ΕΥΠ, τους παρόχους και κάθε άλλον εμπλεκόμενο παράγοντα για το αν κάνουν καλά τη δουλειά τους. Και τούτο ανά πάσα στιγμή, αυτεπαγγέλτως, ή κατόπιν καταγγελίας και χωρίς να μπορεί να της αντιταχθεί οποιοδήποτε απόρρητο ακόμη και για λόγους εθνικής ασφάλειας. Είναι άλλο η ενημέρωση του θιγομένου, ύστερα από αίτησή του, και άλλο ο έλεγχος της ΑΔΑΕ, ο οποίος αποβλέπει στην τήρηση της αντικειμενικής νομιμότητας».

Ποιοι υπογράφουν τη δήλωση

Τη δήλωση υπογράφουν οι Νίκος Αλιβιζάτος (Πανεπιστήμιο Αθηνών), Ευάγγελος Βενιζέλος (Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης), Γιώργος Δελλής (Πανεπιστήμιο Αθηνών), Γιάννης Δρόσος (Πανεπιστήμιο Αθηνών), Ακρίτας Καϊδατζής (Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης), Ιφιγένεια Καμτσίδου (Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης), Αλέξανδρος Κεσσόπουλος (Πανεπιστήμιο Κρήτης), Ξενοφών Κοντιάδης (Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου), Χαράλαμπος Κουρουνδής (Ανοιχτό Πανεπιστήμιο), Παναγιώτης Μαντζούφας (Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας), Λίνα Παπαδοπούλου (Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης), Νίκος Παπασπύρου (Πανεπιστήμιο Αθηνών), Φίλιππος Σπυρόπουλος (Πανεπιστήμιο Αθηνών), Γιώργος Σωτηρέλης (Πανεπιστήμιο Αθηνών), Γιάννης Τασόπουλος (Πανεπιστήμιο Αθηνών), Βασιλική Χρήστου (Πανεπιστήμιο Αθηνών).

Αναλυτικά η κοινή δήλωση των 16 συνταγματολόγων

«Οι υπογραφόμενοι, ομότιμοι καθηγητές, εν ενεργεία καθηγητές και λοιποί διδάσκοντες Συνταγματικό Δίκαιο στις δύο παλαιότερες Νομικές Σχολές και τα άλλα Πανεπιστήμια της χώρας, εκφράζουμε τη ζωηρή μας ανησυχία για την υπ’ αριθμ. 1/2023 Γνωμοδότηση του Εισαγγελέα του Αρείου Πάγου, σε ερώτημα τηλεπικοινωνιακού παρόχου. Και τούτο διότι η Γνωμοδότηση αυτή υποπίπτει σε μια σειρά σοβαρών ατοπημάτων:
Ο κ. Εισαγγελέας συγχέει αβασάνιστα το δικαίωμα ενημέρωσης των θιγομένων με την ελεγκτική αρμοδιότητα της ΑΔΑΕ. Το μεν πρώτο μπορεί πράγματι να ρυθμιστεί από τον νομοθέτη, όπως έγινε πρόσφατα με τον Ν. 5002/2022. Η ρύθμιση του τελευταίου, και ειδικά η προβλεπόμενη τριετία, είναι προβληματική. Εντούτοις, μέχρις ότου κριθεί αντισυνταγματική ή και αντίθετη με την Ευρωπαϊκή Σύμβαση των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, ισχύει.
Τουναντίον, η ελεγκτική αρμοδιότητα της ΑΔΑΕ απονέμεται σε αυτήν απευθείας από το Σύνταγμα (άρθρο 19 §2) και η έκτασή της δεν μπορεί να περιοριστεί ουδ’ επ’ ελάχιστο από τον νομοθέτη. Αρμόδια κατά το Σύνταγμα να διασφαλίζει το απόρρητο, η ΑΔΑΕ δεν έχει απλώς τη δυνατότητα αλλά την υποχρέωση να ελέγχει την ΕΥΠ, τους παρόχους και κάθε άλλον εμπλεκόμενο παράγοντα για το αν κάνουν καλά τη δουλειά τους. Και τούτο ανά πάσα στιγμή, αυτεπαγγέλτως, ή κατόπιν καταγγελίας και χωρίς να μπορεί να της αντιταχθεί οποιοδήποτε απόρρητο ακόμη και για λόγους εθνικής ασφάλειας. Είναι άλλο η ενημέρωση του θιγομένου, ύστερα από αίτησή του, και άλλο ο έλεγχος της ΑΔΑΕ, ο οποίος αποβλέπει στην τήρηση της αντικειμενικής νομιμότητας. Αυτό θέλησε ο συνταγματικός νομοθέτης και η περί του αντιθέτου άποψη του κ. Εισαγγελέα, ότι δηλαδή ο εκάστοτε νομοθέτης μπορεί να καθορίζει κατά το δοκούν την έκταση της ελεγκτικής αρμοδιότητας της ΑΔΑΕ, δεν έχει το παραμικρό έρεισμα.
Σε κάθε περίπτωση, ενόψει της εκκρεμούς δίκης ενώπιον του Συμβουλίου της Επικρατείας για το δικαίωμα ενημέρωσης των θιγομένων, η έκδοση της ανωτέρω Γνωμοδότησης ήταν άτοπη, διότι, όπως έχει αποφανθεί παλαιότερα η Εισαγγελία του Αρείου Πάγου, Γνωμοδοτήσεις δεν εκδίδονται για υποθέσεις «επί των οποίων επελήφθησαν ήδη ή πρόκειται να επιληφθούν οι αρμόδιες δικαστικές αρχές». Και τούτο, «προς αποφυγή επηρεασμού της κρίσης τους» (ΓνωμΕισΑΠ 10/2018, 15/2021 και 3/2022). Για το ζήτημα άλλωστε του αθέμιτου επηρεασμού εκκρεμών δικών έχουν αποφανθεί από μακρού οι Ολομέλειες τόσο του Αρείου Πάγου όσο και του Συμβουλίου της Επικρατείας, κάθε φορά που η κυβερνώσα πλειοψηφία θέλησε να παρακάμψει την ετυμηγορία της δικαιοσύνης (ΑΠ(Ολ.)40/1988, ΣτΕ(Ολ.) 542/1999, 677/2010).
Μια φράση τέλος όσον αφορά την αναφορά του κ. Εισαγγελέα για πιθανή άσκηση ποινικής δίωξης εναντίον, μεταξύ άλλων, και μελών της ΑΔΑΕ, ακόμη και για κατασκοπεία (άρθρο 148 ΠΚ). Επισημαίνουμε ότι η δύσκολα αποκρυπτόμενη αυτή απειλή δεν είναι σε καμιά περίπτωση ο προσήκων τρόπος για την υπέρβαση των διαφωνιών δύο άμεσων οργάνων του κράτους».

του ΓΙΩΡΓΟΥ ΣΩΤΗΡΕΛΗ*

Ι. Το μέτρο του  υποχρεωτικού εμβολιασμού στην ηλικιακή κατηγορία των άνω των εξήντα ετών έχει εγείρει, ευλόγως, πολλά ζητήματα, σε όλα τα πεδία που συνδέονται, άμεσα ή έμμεσα, με την πανδημία. Αναμφισβήτητα, όμως, τα πλέον ακανθώδη είναι αυτά που αφορούν την συνταγματικότητά του (βλ. ενδεικτικά τα –εν εξελίξει– αφιερώματα των ιστοσελίδων Constitutionalism.gr και Syntagma Watch, του Ομίλου «Αριστόβουλος Μάνεσης» και του Ιδρύματος Τσάτσου, αντίστοιχα). Πολλώ δε μάλλον όταν τα επιδημιολογικά δεδομένα δεν αφήνουν περιθώρια ούτε για επανάπαυση ούτε για αποστασιοποιημένες θεωρήσεις. 

Ωστόσο, όσο επικίνδυνες είναι οι σειρήνες του συνταγματικού λαϊκισμού, που μας καλούν συχνά να βαφτίσουμε αντισυνταγματικό ό,τι δεν εγκρίνουμε πολιτικά, άλλο τόσο επικίνδυνη είναι η «μιθριδατική» λογική μιας γενικευμένης και ελαφρά τη καρδία ανοχής οποιουδήποτε κυβερνητικού μέτρου, στο όνομα των έκτακτων αναγκών της πανδημίας. Το προηγούμενο εξ άλλου της καταχρηστικής αξιοποίησης αυτών των αναγκών, από την κυβέρνηση, προκειμένου να υπηρετήσει απλώς ευκαιριακούς πολιτικούς της στόχους, το είδαμε ανάγλυφα στο ζήτημα του υπέρμετρου περιορισμού των συναθροίσεων, κατά την περυσινή Επέτειο του Πολυτεχνείου…

Όπως λοιπόν τότε έτσι και τώρα, πρέπει να αποφύγουμε τις παγίδες τόσο του τυφλού και στείρου καταγγελτισμού όσο και του άκριτου απολογητισμού, υιοθετώντας μια ερμηνευτική προσέγγιση η οποία συνυπολογίζει μεν την κρισιμότητα της συγκυρίας αλλά χωρίς να υποτάσσει την ερμηνεία του Συντάγματος σε προκρούστειες πολιτικές σκοπιμότητες ή/και σε αυταποδεικτικές αποφάνσεις, ερειδόμενες σχεδόν αποκλειστικά  στην επίκληση της επιστημονικής αυθεντίας του αποφαινομένου (είναι έτσι επειδή το λέω εγώ…). 

****

ΙΙ. Με δεδομένες λοιπόν τις προηγηθείσες προκαταρκτικές επισημάνσεις, θα επιχειρήσω να συνοψίσω τα βασικά ερμηνευτικά κριτήρια για την συνταγματική αξιολόγηση του μέτρου της συγκεκριμένης υποχρεωτικότητας: 

1. Είναι αναμφισβήτητο ότι η πανδημία αποτέλεσε και αποτελεί ένα ευρύ πεδίο σύγκρουσης δικαιωμάτων. Στην μία πλευρά βρίσκονται σταθερά το κοινωνικό δικαίωμα της υγείας (άρθρο 21 παρ. 3), που θεμελιώνει αξίωση θετικών παρεμβάσεων του κράτους προς την κατεύθυνση της προστασίας της, κατ’επέκτασιν δε και της προστασίας της ζωής (άρθρο 5 παρ.2). Στην άλλη βρίσκονται, κατά περίπτωση, πλείστα όσα ατομικά δικαιώματα. Στην συγκεκριμένη βέβαια περίπτωση, του υποχρεωτικού εμβολιασμού,  προεξάρχον είναι το ατομικό δικαίωμα αυτοδιάθεσης του σώματος απέναντι σε ιατρικές επεμβάσεις, η προστασία του οποίου απορρέει από την Ευρωπαϊκή Σύμβαση των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΣΔΑ), ως έκφανση του αυτοπροσδιορισμού, αλλά και κατοχυρώνεται πλέον ρητά, μετά την αναθεώρηση του 2001, στο Σύνταγμά  μας, ως κρίσιμη πτυχή του ατομικού δικαιώματος της υγείας (άρθρο 5 παρ. 5).

2. Ο βασικός μηχανισμός επίλυσης των συγκρούσεων μεταξύ των δικαιωμάτων, στο πλαίσιο του Συνταγματικού Δικαίου, είναι ως γνωστόν η στάθμιση, την οποία κάνει είτε ο ίδιος ο (συνταγματικός ή κοινός) νομοθέτης, είτε η Διοίκηση, κατόπιν νομοθετικής εξουσιοδότησης, είτε, εν τέλει και σε κάθε περίπτωση, τα Δικαστήρια. Η στάθμιση, με δεδομένο ότι  κατ’αρχήν δεν υπάρχει καμία ιεράρχηση μεταξύ των συγκρουόμενων συνταγματικών δικαιωμάτων, αποσκοπεί στην ισόρροπη κατά το δυνατόν ικανοποίησή τους. Ωστόσο, είναι νομίζω ευρέως και ευλόγως αποδεκτό, τόσο στην θεωρία όσο και στην νομολογία, ότι  η προστασία της υγείας και της ζωής, απέναντι στην πανδημία,  συνδέεται εγγενώς με δύο από τους σημαντικότερους γενικούς περιορισμούς των δικαιωμάτων, διότι, πέρα από το ότι εντάσσεται εμφανώς, κατά τα ανωτέρω, στα «δικαιώματα των άλλων» ανάγεται, ταυτόχρονα –μαζί με όλα τα συμπαρομαρτούντα– και σε ισχυρό λόγο δημόσιου συμφέροντος. 

3. Παρά ταύτα, όμως, το ότι αποδεχόμαστε τα ανωτέρω δεν σημαίνει ότι αρκεί να εξαγγελθούν κάποια κυβερνητικά μέτρα κατά της πανδημίας για να θεωρηθεί ότι οι επιπτώσεις που τυχόν συνεπάγονται, ως προς τα ατομικά δικαιώματα, είναι εξ ορισμού και άνευ ετέρου συνταγματικά θεμιτές. Πολύ περισσότερο μάλιστα όταν γίνεται ολοένα και περισσότερο φανερό ότι οι αποφάσεις για την επιβολή αυτών των μέτρων δεν στηρίζονται πλέον –ή έστω δεν στηρίζονται κυρίως– σε προτάσεις των ειδικών, όπως στην πρώτη φάση της πανδημίας, αλλά σε στενά πολιτικές (ενίοτε δε και σε απλώς επικοινωνιακές…) σκοπιμότητες. Ως εκ τούτου απαιτείται σε κάθε περίπτωση ισχυρή και εμπεριστατωμένη αιτιολογία, από την οποία να προκύπτει με επιχειρήματα –και όχι αξιωματικά–  ότι παράλληλα λαμβάνονται υπ’όψιν και οι «περιορισμοί των περιορισμών» και ιδίως ότι δεν παραβιάζεται ο πυρήνας του δικαιώματος και η αρχή της αναλογικότητας. 

*****

ΙΙΙ. Υπό αυτό λοιπόν το τριπλό ερμηνευτικό πρίσμα μπορούμε πλέον να αξιολογήσουμε την επίμαχη μορφή υποχρεωτικότητας του εμβολιασμού ως προς την ηλικιακή κατηγορία των άνω των εξήντα. Ειδικότερα:

1.  Το πρώτο που πρέπει να παρατηρήσουμε είναι ότι, στην συγκεκριμένη περίπτωση, δεν συντρέχει ο περιορισμός ως προς τα «δικαιώματα των άλλων», διότι η εν λόγω ηλικιακή κατηγορία δεν αποτελεί μεγαλύτερο κίνδυνο για την μετάδοση του ιού, σε σχέση με τις υπόλοιπες. Με άλλα λόγια, δεν ισχύει εν προκειμένω η  στάθμιση που περιγράψαμε προηγουμένως, ως προς την «σύγκρουση δικαιωμάτων», διότι το μόνο που κινδυνεύει περισσότερο είναι η προστασία της υγείας και της ζωής των ίδιων των άνω των 60, για την οποία όμως δεν νοείται υποχρεωτικότητα (όπως δεν νοείται, πχ, και για τους μάρτυρες του Ιεχωβά, όταν αρνούνται την μετάγγιση αίματος – σε αντίθεση βέβαια με  τα ανήλικα παιδιά τους για τα οποία και μόνον μπορεί να παρέμβει ο εισαγγελέας). 

2. Ο μόνος λοιπόν γενικός περιορισμός του οποίου μπορεί να γίνει επίκληση είναι το δημόσιο συμφέρον, που συνδέεται ιδίως με τις αντοχές του δημόσιου συστήματος υγείας και τις τυχόν δυσμενείς επιπτώσεις από την κατάρρευσή του. Ο περιορισμός αυτός, βέβαια, ακόμη και από μόνος του δεν μπορεί να κριθεί αμελητέος. Κάθε άλλο μάλιστα. Ωστόσο, είναι προφανές ότι όχι μόνον αλλάζουν τα δεδομένα της στάθμισης αλλά και το ότι η επιταγή για σεβασμό της αρχής της αναλογικότητας εμφανίζεται πλέον ακόμη ισχυρότερη.

3. Συγκεκριμένα, το πρόβλημα της αναλογικότητας, ως προς το εξεταζόμενο κυβερνητικό μέτρο, τίθεται σε δύο επίπεδα:

Α.  Κατ’αρχάς πρέπει να προκύπτει, με σαφή και ειδική αιτιολογία, όχι μόνον το ότι εξαντλήθηκαν όντως τα ηπιότερα μέτρα –όπως γενικώς και αορίστως αναφέρεται στον νόμο– αλλά και ότι το συγκεκριμένο μέτρο είναι προσφορότερο και περισσότερο αναγκαίο από άλλα, τα οποία θα μπορούσαν να είχαν ληφθεί αλλά δεν ελήφθησαν, τόσο ως προς την προστασία των άλλων όσο και ως προς την θωράκιση του δημόσιου συστήματος υγείας.

Στο σημείο αυτό μάλιστα πρέπει να παρατηρηθεί ότι με βάση τα νομολογιακά δεδομένα του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΔΕΕ), τα οποία έχει υιοθετήσει εν πολλοίς και το δικό μας Συμβούλιο της Επικρατείας, ο έλεγχος ως προς την συνταγματική παραβίαση της αρχής της αναλογικότητας δεν πρέπει να είναι μερικός και αποσπασματικός, δηλαδή περιοριζόμενος αποκλειστικά και μόνον στην ανάλυση των επίμαχων νομοθετικών διατάξεων.

Αντίθετα, πρέπει να εντάσσεται συστηματικά σε μια ολιστική και διαχρονική εξέταση της εν γένει νομοθετικής πολιτικής ως προς την πανδημία, τόσο ως προς την συνοχή και την συστηματικότητά της όσο και, εν τέλει, ως προς την αποτελεσματικότητά της (βλ. ενδεικτικά την ενδελεχή σχετική ανάλυση του Κ. Γιαννακόπουλου, Η επίδραση του δικαίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης στον δικαστικό έλεγχο της συνταγματικότητας των νόμων, Σάκκουλας 2013, αρ. 236 επ.). Είναι δε προφανές ότι στο πλαίσιο ενός τέτοιου ελέγχου, η κρίση ως προς την αναγκαιότητα, την προσφορότητα και την αντιστοίχηση με τον επιδιωκόμενο σκοπό του υπό κρίσιν κυβερνητικού μέτρου προϋποθέτει προεχόντως να απαντηθούν τρία κρίσιμα  ερωτήματα:

α. Γιατί δεν προηγήθηκε, παρότι έχει προταθεί από πολλές πλευρές, η επέκταση του υποχρεωτικού εμβολιασμού σε επιπλέον κατηγορίες εργαζομένων στον δημόσιο τομέα (στρατός, αστυνομία, ιερείς, δικαστικοί, εκπαιδευτικοί, μέλη ελεγκτικών μηχανισμών) ή ακόμη και στον ιδιωτικό τομέα (σίτιση, ιδιωτική εκπαίδευση) ενώ είναι φανερό ότι ο μη εμβολιασμός τους συνιστά μεγαλύτερο κίνδυνο ως προς την μετάδοση του ιού όχι μόνο σε ηλικιωμένους αλλά και σε ευπαθείς ομάδες του πληθυσμού; Και τι εμποδίζει, έστω και τώρα, να προχωρήσει μια τέτοια επέκταση; Μήπως τελικά τα κριτήρια είναι μικροπολιτικά (πελατειακά) και όχι επιστημονικά;

β. Γιατί δεν προηγήθηκε, ως προς τους ανήκοντες στην ίδια ηλικιακή κατηγορία αλλά και σε άλλες ευπαθείς ομάδες, ένα ειδικό lock down, ως προς την πρόσβαση σε πολυσύχναστους χώρους, είτε σαν αυτό που εφαρμόζει ήδη η Ιταλία είτε σαν αυτό που εξήγγειλε η Γερμανία, ώστε να προφυλαχθούν τόσο αυτοί όσο και το δημόσιο σύστημα υγείας από την μετάδοση του ιού; 

γ. Γιατί δεν έγιναν επιπλέον προσλήψεις γιατρών και νοσηλευτών  αλλά και γενικευμένη επίταξη στον ιδιωτικό τομέα της υγείας, παρά την πληθώρα των επικίνδυνων εκτός ΜΕΘ διασωληνώσεων, ώστε να είναι όντως πειστικό ότι οι δυνατότητες περίθαλψης των ασθενούντων έχουν φθάσει στα όριά τους;

(Θεωρητικά βέβαια θα μπορούσε να τεθεί και ένα τέταρτο ερώτημα: Γιατί δεν επελέγη ο αποκλεισμός -ή έστω η διαβαθμισμένη μεταχείριση- των μη εμβολιασθέντων από το δημόσιο σύστημα υγείας, που διασφαλίζει πραγματική αντιστοίχηση μέσου και σκοπού; Ωστόσο αυτό το ερώτημα, παρότι φαίνεται  συνεπέστερο ως προς την πτυχή αυτή της αναλογικότητας, θέτει τόσα άλλα συνταγματικά, πολιτικά και ηθικά ζητήματα, που δεν έχει νόημα να συζητηθεί σοβαρά, σε αντίθεση με μια πολύ ηπιότερη εκδοχή του, που θα την δούμε στην συνέχεια). 

Με βάση λοιπόν αυτά τα τρία ερωτήματα, πρέπει νομίζω ευλόγως να αναρωτηθούμε: είναι δυνατόν, με αυτά τα δεδομένα, να δεχθούμε ότι η εν γένει νομοθετική πολιτική της κυβέρνησης, τουλάχιστον το τελευταίο μεγάλο διάστημα, δείχνει την απαιτούμενη συνοχή, συστηματικότητα και αποτελεσματικότητα, ώστε να κριθεί σύμφωνη με την αρχή της αναλογικότητας η τελευταία –μάλλον σπασμωδική– εκδήλωσή της, δηλαδή τα πρόσφατα κυβερνητικά μέτρα; 

Β. Υπάρχει όμως και μια δεύτερη πτυχή της αρχής της αναλογικότητας που ανακύπτει εν προκειμένω και αποδίδεται ευκρινώς με το ακόλουθο ερώτημα: μπορεί να υπηρετεί την αρχή της αναλογικότητας η οριζόντια επιβολή ενός προστίμου το οποίο σε άλλους προκαλεί όντως ανησυχία, ακόμη και για την επιβίωσή τους, ενώ σε άλλους προκαλεί απλώς καγχασμούς; Δεν θα μπορούσε τουλάχιστον να υπάρχει μια κλιμάκωση του προστίμου, με εισοδηματικά κριτήρια; Ή, ακόμη καλύτερα, δεν θα μπορούσε να υπάρξει μια αναλογική επιβάρυνση των ασφαλιστικών βαρών αλλά και των νοσηλίων, όπως συζητείται στην Γερμανία; Εκτός αν η κυβέρνηση έχει καταλήξει στο συμπέρασμα ότι μόνο τα κατώτερα από οικονομική άποψη στρώματα αποτελούν κίνδυνο για το δημόσιο συμφέρον…

****

ΙV. Τα ανωτέρω βέβαια δεν σημαίνουν ότι ο υποχρεωτικός εμβολιασμός, ακόμη και με ηλικιακά μόνο κριτήρια, είναι εξ ορισμού αντισυνταγματικός. Αν είχαν προηγηθεί, κλιμακωτά, τα μέτρα που προαναφέραμε, ώστε να πληρούνται οι προϋποθέσεις της αρχής της αναλογικότητας, προφανώς θα μπορούσε περαιτέρω να συζητηθεί και μια επέκταση της υποχρεωτικότητας όχι μόνον στους έχοντες ηλικία άνω των 60 αλλά και σε άλλες ευπαθείς ομάδες του πληθυσμού, εφ’όσον βέβαια όλα τα προηγηθέντα μέτρα θα είχαν αποδειχθεί αναποτελεσματικά.  Και αν βεβαίως η κατάσταση εξελισσόταν διαρκώς επί τα χείρω, λόγω νέων μεταλλάξεων του ιού, όχι μόνον ο συγκεκριμένος αλλά ούτε καν ο γενικός υποχρεωτικός εμβολιασμός δεν θα μπορούσε να κριθεί εκ των προτέρων και  in abstracto αντισυνταγματικός, παρότι θα έθετε επί τάπητος, με ακόμη μεγαλύτερη έμφαση, τα προβλήματα που προαναφέραμε ως προς την διαπίστωση της τήρησης της αρχής της αναλογικότητας. Δεν είναι τυχαίο άλλωστε ότι στην Αυστρία και στην Γερμανία, όπου συζητείται έντονα το θέμα του γενικού υποχρεωτικού εμβολιασμού, ναι μεν τον εξήγγειλαν για τον Φεβρουάριο αλλά έσπευσαν, με βάση την αρχή της αναλογικότητας, να λάβουν μια σειρά μέτρων σαν αυτά που περιγράψαμε προηγουμένως, τα οποία ενδεχομένως θα καταστήσουν τελικά περιττή μια τέτοια υποχρεωτικότητα.

Με άλλα λόγια, προσωπικά δεν συμμερίζομαι τις απόψεις μιας  συνολικής και άνευ ετέρου απόρριψης του υποχρεωτικού εμβολιασμού λόγω αντισυνταγματικότητας. Για τον λόγο αυτόν εξάλλου, έχω υποστηρίξει την συνταγματικότητα του υποχρεωτικού εμβολιασμού για συγκεκριμένες κατηγορίες εργαζομένων.

Από την άλλη πλευρά, όμως, με ενοχλεί  βαθύτατα  η νοοτροπία των κυβερνώντων ότι μπορούν να αποφασίζουν με πελατειακά, επικοινωνιακά ή άλλα μικροπολιτικά κριτήρια, χωρίς να δίνουν ιδιαίτερη σημασία στα όρια, τις προϋποθέσεις και τις λεπτές ερμηνευτικές αποχρώσεις που επιβάλλει η ισχύουσα έννομη τάξη, προκειμένου να μην γίνονται ανεκτές υπέρμετρες και αδικαιολόγητες εκπτώσεις στην  προστασία των δικαιωμάτων. Και ακόμη περισσότερο με ενοχλεί η κυνική βεβαιότητα ότι θα επιβάλουν αυτήν την στάση τους σαν συνταγματική όχι μόνον χάρη στην μονοκομματική κοινοβουλευτική τους πλειοψηφία αλλά και με την επιστράτευση του πρωτοφανούς για τα μεταπολιτευτικά δεδομένα επικοινωνιακού μονοπωλίου που έχουν επιβάλει, μέσα από ποικίλες σχέσεις διαπλοκής. Αυτό συνεπάγεται,  εν πρώτοις, συντριπτική επικοινωνιακή υπεροπλία, μέσω  ενός ορυμαγδού δημοσιογραφικών δημοσιευμάτων και εκπομπών –συχνά διατεταγμένων– που απαξιώνουν και λοιδωρούν κάθε αντίθετη συνταγματική άποψη. Παράλληλα όμως διαμορφώνεται καταλλήλως και το κλίμα μέσα στο οποίο θα κληθούν εν τέλει –συνήθως με το πιστόλι στον κρόταφο λόγω τετελεσμένων– να αποφασίσουν για τυχόν παραβίαση της συνταγματικότητας τα Ανώτατα Δικαστήρια της χώρας. Και πρέπει να επισημάνουμε, βέβαια, ότι ούτως ή άλλως τα Δικαστήρια αυτά σπανίως  διακρίνονται, δυστυχώς, για την θαρραλέα στάση τους απέναντι σε κρίσιμες κυβερνητικές επιλογές, σε αντίθεση με τα Συνταγματικά Δικαστήρια του συνόλου σχεδόν των προηγμένων δημοκρατικά χωρών της Ευρώπης, που επέλεξαν, ορθώς, έναν διαφορετικό έλεγχο της συνταγματικότητας των νόμων…

* Ο Γιώργος Χ. Σωτηρέλης είναι καθηγητής Συνταγματικού Δικαίου στο Πανεπιστήμιο Αθηνών