Φεύγοντας στα 81 του, όμως, ο Νιόνιος μας χάρισε αυτή την σπουδαία ανατριχίλα που νοιώθεις στη ραχοκοκαλιά όταν συνειδητοποιείς πώς φεύγει μαζί του μία ολόκληρη εποχή. Κι’ αυτό το κάνουν μόνο οι μεγάλοι, οι ανεπανάληπτοι.

Ο Σαββόπουλος δεν τεμαχίζεται σε εποχές και συμπεριφορές, επειδή κάποιοι ιδιοτελώς τον ανακάλυψαν όψιμα (ακόμα κι αν αφέθηκε νωχελικά κι ο ίδιος), και άλλοι άρχισαν να τον οικτίρουν όταν βγήκε από τα άμφια που του είχαν ράψει (που δεν έχουν ακόμα καταλάβει ότι ξέφτισαν). Γιατί ο Σαββόπουλος ήταν πάντοτε το συμπύκνωμα των αντιφάσεών του, αυτές, όμως, που κατόρθωνε με τρόπο μαγικό να μετουσιώσει σε μία ιδιόμορφη αρμονία, κατά το πώς το εννοούσε ο Νικόλας ο Γαβριήλ Πεντζίκης για την πόλη (Σαλονίκη) όπου γεννήθηκε.

Ο Σαββόπουλος ήταν, τελικά, ένα σύμπαν, η Μαρία Φαραντούρη τον είχε αποκαλέσει “τρίτο παράλληλο“, απέναντι στον Μίκη, και τον Χατζηδάκι. Μία ατελειώτη συνύπαρξη μουσικών επιρροών που τις μετέτρεπε σε πρωτόλειο και αυθεντικό, ένας μακρύς δαιμονισμένος χορός απ΄ το ροκ στο λαϊκό, μία συμμετρία μουσικών και δικών του εσωτερικών συγκρούσεων και μεταπτώσεων.

Όλοι οι σπουδαίοι δικαιούνται να κρίνονται στο τέλος για το σύνολο που αφήνουν, όχι για τα επί μέρους. Και η μεγάλη εικόνα που αφήνει ο Σαββόπουλος είναι αυτό το σύμπαν, σκαλισμένες ενορχηστρώσεις πάνω στο τέμπλο των πολλών τελευταίων δεκαετιών, χιλιάδες στίχοι με αστείρευτα μηνύματα και αθροισμένα στιγμιότυπα του τι ήμασταν ως χώρα, και πώς αλλάξαμε στην πορεία του πανδαμάτορα. Γι’ αυτό και είναι αμετροεπές, σκληρό, κι ανόητο να σταχυολογούν κάποιοι τις στιγμές που θύμωσαν με τον Σαββόπουλο, ωσάν να μην άλλαξαν οι ίδιοι, να μην εξαργύρωσαν, να μην ηττήθηκαν, και να μην συνθηκολόγησαν.

Ας κρατήσουν, κι αυτοί, και όλοι μας, το μεγαλύτερο, ίσως, πρόσταγμα από τα πολλά που έγραψε, μελοποίησε, και τραγούδησε: “Σήκω ψυχή μου, δώσε ρεύμα…”

Σήκω ψυχή μου δώσε ρεύμα
βάλε στα ρούχα σου φωτιά (σαν τον Μάρκο)
βάλε στα όργανα φωτιά ( βάλε στα όργανα φωτιά)
να τιναχτεί σαν μαύρο πνεύμα (να κλείσει η λαβωματιά μα τιναχτεί σαν μαυρο πνευμα)
η τρομερή μας η λαλιά

Τα κβάζαρ είναι οι φωτεινοί πυρήνες των μακρινών γαλαξιών και τροφοδοτούνται από υπερμεγέθεις μαύρες τρύπες. Οι μαύρες τρύπες που τροφοδοτούν τα κβάζαρ συλλέγουν ύλη από το περιβάλλον τους σε μια διαδικασία τόσο ενεργητική που εκπέμπει τεράστιες ποσότητες φωτός.

Σε αυτό το κβάζαρ με την ονομασία J0529-4351 η μαύρη τρύπα έχει μάζα 17 δισεκατομμυρίων Ήλιων και η μάζα της αυξάνεται σε ισοδύναμο ενός Ήλιου την ημέρα αποτελώντας την ταχύτερα αναπτυσσόμενη μαύρη τρύπα μέχρι σήμερα! Βρίσκεται τόσο μακριά από τη Γη που το φως του χρειάστηκε πάνω από δώδεκα δισεκατομμύρια χρόνια για να φτάσει σε εμάς.

Το J0529-4351 εκπέμπει τόση ενέργεια που είναι πάνω από 500 τρισεκατομμύρια φορές πιο φωτεινό από τον Ήλιο. Αξιοσημείωτο είναι ότι αν και βρισκόταν σε… κοινή θέα, παρέμενε άγνωστο μέχρι σήμερα και αυτό γιατί η εύρεση κβάζαρ απαιτεί ακριβή παρατηρησιακά δεδομένα από μεγάλες περιοχές του ουρανού. Τα σύνολα δεδομένων που προκύπτουν είναι τόσο μεγάλα, που οι ερευνητές χρησιμοποιούν συχνά μοντέλα μηχανικής μάθησης για να τα αναλύσουν και να ξεχωρίσουν τα κβάζαρ από άλλα ουράνια αντικείμενα. Ωστόσο, τα μοντέλα αυτά εκπαιδεύονται σε υπάρχοντα δεδομένα, γεγονός που περιορίζει τους πιθανούς υποψήφιους σε αντικείμενα παρόμοια με τα ήδη γνωστά, με αποτέλεσμα εάν ένα νέο κβάζαρ είναι πιο φωτεινό από οποιοδήποτε άλλο που έχει παρατηρηθεί προηγουμένως, το πρόγραμμα μπορεί να το απορρίψει και να το ταξινομήσει ως άστρο.

Οι ερευνητές αναγνώρισαν το J0529-4351 ως ένα μακρινό κβάζαρ πέρυσι χρησιμοποιώντας παρατηρήσεις με το τηλεσκόπιο 2,3 μέτρων του Εθνικού Πανεπιστημίου της Αυστραλίας, αλλά η ανακάλυψη ότι πρόκειται για το πιο φωτεινό κβάζαρ που έχει παρατηρηθεί ποτέ απαιτούσε ένα μεγαλύτερο τηλεσκόπιο και μετρήσεις από ένα πιο ακριβές όργανο. Ο φασματογράφος X-shooter στο VLT του ESO παρείχε τα κρίσιμα δεδομένα.

Περισσότερα δεδομένα για την ταχύτερα αναπτυσσόμενη μαύρη τρύπα που έχει παρατηρηθεί ποτέ θα δώσει η αναβάθμιση GRAVITY+ στο συμβολόμετρο του VLT, που έχει σχεδιαστεί για την ακριβή μέτρηση της μάζας των μαύρων τρυπών. Επιπλέον, το Εξαιρετικά Μεγάλο Τηλεσκόπιο (ELT) του ESO, που κατασκευάζεται και εκείνο στην έρημο Ατακάμα της Χιλής θα καταστήσει τον εντοπισμό και τον χαρακτηρισμό τέτοιων ασύλληπτων αντικειμένων ακόμα πιο εφικτό.

Το μεγαλύτερο επίτευγμα του Μεγάλου Επιταχυντή Αδρονίων (LHC) ήταν η ανίχνευση ενός νέου σωματιδίου που ονομάζεται μποζόνιο Higgs το 2012. Αλλά έκτοτε, το όνειρο να εντοπίσει δύο ιερά δισκοπότηρα της φυσικής – τη σκοτεινή ύλη και τη σκοτεινή ενέργεια – αποδείχθηκε άπιαστο.

Το νέο μηχάνημα ονομάζεται Μελλοντικός Κυκλικός Επιταχυντής (Future Circular Collider, FCC). H γενική διευθύντρια του CERN, καθηγήτρια Fabiola Gianotti, δήλωσε στο BBC News ότι, αν εγκριθεί, θα «επιτρέψει στην ανθρωπότητα να κάνει τεράστια βήματα προόδου στην απάντηση ερωτημάτων της θεμελιώδους φυσικής σχετικά με τις γνώσεις μας για το Σύμπαν».

Μια επαναστατική ανακάλυψη

Ο LHC του CERN – το οποίο βρίσκεται στα σύνορα της Ελβετίας και της Γαλλίας, κοντά στη Γενεύη – αποτελείται από μια υπόγεια κυκλική σήραγγα περιμέτρου 27 χιλιομέτρων. Επιταχύνει το εσωτερικό των ατόμων (αδρόνια) τόσο δεξιόστροφα όσο και αριστερόστροφα, σχεδόν στην ταχύτητα του φωτός και σε ορισμένα σημεία τα συγκρούει μεταξύ τους.

Τα μικρότερα, υποατομικά σωματίδια που προκύπτουν από τις συγκρούσεις βοηθούν τους επιστήμονες να καταλάβουν από τι αποτελούνται τα άτομα και πώς αλληλεπιδρούν μεταξύ τους.

Η ανίχνευση του μποζονίου Higgs από τον επιταχυντή πριν από περισσότερα από 10 χρόνια ήταν πρωτοποριακή. Η ύπαρξη ενός δομικού στοιχείου που δίνει τη μορφή σε όλα τα άλλα σωματίδια του σύμπαντος είχε προβλεφθεί το 1964 από τον Βρετανό φυσικό Peter Higgs, αλλά ανακαλύφθηκε μόλις το 2012 στον LHC. Ήταν το τελευταίο κομμάτι του παζλ της τρέχουσας θεωρίας της υποατομικής φυσικής, η οποία ονομάζεται Καθιερωμένο Μοντέλο, ή Καθιερωμένο Πρότυπο.

Κατασκευή σε δύο στάδια

Η πρόταση είναι να κατασκευαστεί ο νέος, μεγαλύτερος FCC σε δύο στάδια. Το πρώτο θα αρχίσει να λειτουργεί στα μέσα της δεκαετίας του 2040 και θα συγκρούει ηλεκτρόνια μεταξύ τους. Ελπίζεται ότι η αυξημένη ενέργεια θα παράγει μεγάλο αριθμό σωματιδίων Higgs, τα οποία οι επιστήμονες θα μπορούν να μελετήσουν λεπτομερώς.

Η δεύτερη φάση θα ξεκινήσει τη δεκαετία του 2070 και θα απαιτήσει ισχυρότερους μαγνήτες, τόσο προηγμένους που δεν έχουν ακόμη εφευρεθεί. Αντί για ηλεκτρόνια, θα χρησιμοποιηθούν βαρύτερα πρωτόνια για την αναζήτηση ολοκαίνουργιων σωματιδίων.

O FCC θα είναι τριπλάσιος από τον LHC, με περίμετρο 91 χιλιομέτρων και θα βρίσκεται σε διπλάσιο βάθος μέσα στη γη (ο LHC βρίσκεται σε βάθος 175 μέτρων).

Το άγνωστο 95% του σύμπαντος

Γιατί λοιπόν χρειάζεται ένας ακόμη μεγαλύτερος επιταχυντής αδρονίων; Επειδή ο LHC, η κατασκευή του οποίου κόστισε 4,37 δισεκατομμύρια ευρώ και άρχισε να λειτουργεί το 2008, δεν έχει καταφέρει ακόμη να βρει σωματίδια που θα βοηθήσουν στην εξήγηση του 95% του σύμπαντος.

Οι επιστήμονες εξακολουθούν να ψάχνουν για δύο μεγάλους άγνωστους –μια δύναμη που ονομάζεται σκοτεινή ενέργεια, η οποία δρα σαν το αντίθετο της βαρύτητας και οδηγεί αντικείμενα στο Σύμπαν, όπως οι γαλαξίες, σε διάσταση. Η άλλη είναι η σκοτεινή ύλη, η οποία δεν μπορεί να ανιχνευθεί αλλά η παρουσία της γίνεται αισθητή μέσω της βαρύτητας.

«Μας λείπει κάτι μεγάλο», λέει η καθηγήτρια Gianotti, που τονίζει ότι η ανακάλυψη αυτών των σκοτεινών σωματιδίων θα οδηγούσε σε μια νέα, πιο ολοκληρωμένη θεωρία για το πώς λειτουργεί το Σύμπαν.

Το άστρο είχε παρατηρηθεί στο παρελθόν με το διαστημικό τηλεσκόπιο «Χαμπλ» και άλλα επίγεια τηλεσκόπια, αλλά ποτέ με αρκετή καθαρότητα. Η νέα παρατήρηση πέτυχε ανάλυση τρεις φορές καλύτερη του Hubble και ελαφρώς καλύτερη του νέου μεγάλου διαστημικού τηλεσκοπίου James Webb.

Η παρατήρηση, η οποία έγινε με το διαμέτρου 8,1 μέτρων διεθνές τηλεσκόπιο Gemini South στη Χιλή, οδηγεί στη νέα εκτίμηση ότι το εν λόγω άστρο-μαμούθ που βρίσκεται σε απόσταση περίπου 160.000 ετών φωτός από τη Γη στο Νεφέλωμα της Ταραντούλας στο Μεγάλο Μαγγελανικό Νέφος (έναν νάνο γαλαξία κοντά στον δικό μας), έχει μάζα «μόνο» 170 έως 230 μεγαλύτερη του Ήλιου και όχι 250-320 φορές που ήταν η προηγούμενη εκτίμηση. Ακόμη κι έτσι όμως παραμένει το μεγαλύτερο γνωστό άστρο.

Οι επιστήμονες δεν έχουν ακόμη κατανοήσει πλήρως πως σχηματίστηκαν τόσο μεγάλα άστρα, με μάζα τουλάχιστον 100 φορές μεγαλύτερη από εκείνη του Ήλιου μας. Τέτοια γιγάντια άστρα συνήθως βρίσκονται κρυμμένα στις «πυκνοκατοικημένες» καρδιές αστρικών σμηνών καλυμμένων από σκόνη.

Επίσης είναι βραχύβια και πεθαίνουν νέα, έχοντας κάψει τα πυρηνικά καύσιμά τους μέσα σε λίγα μόνο εκατομμύρια χρόνια (συγκριτικά ο Ήλιος δεν έχει καν διανύσει τη μισή ζωή του που αναμένεται να είναι 10 δισεκατομμύρια χρόνια). Τα χημικά στοιχεία που είναι βαρύτερα από το ήλιο στο σύμπαν, δημιουργούνται στη διάρκεια του κατακλυσμικού εκρηκτικού θανάτου άστρων με μάζα τουλάχιστον 150 φορές μεγαλύτερη του Ήλιου.

Οι ερευνητές, με επικεφαλής τον Βένου Καλάρι του NOIRLab του Εθνικού Ιδρύματος Επιστημών των ΗΠΑ και του Τμήματος Αστρονομίας του Πανεπιστημίου της Χιλής, έκαναν τη σχετική δημοσίευση στο περιοδικό αστροφυσικής «The Astrophysical Journal».

Φωτογραφία: Αστρο R136a1 / Πηγή: International Gemini Observatory- NOIRLab- NSF-AURA