Σπύρος Σιδέρης

Το οικονομικό ερώτημα επιστρέφει, λοιπόν, στο κέντρο της πολιτικής: πόσο μπορεί να αντέξει η Ουάσιγκτον ένα σενάριο παρατεταμένης σύγκρουσης, όταν το κόστος δεν «γράφει» μόνο στο ισοζύγιο άμυνας, αλλά επηρεάζει και την ενεργειακή αγορά, τα αποθέματα όπλων και την ίδια την πολιτική οικονομία των ΗΠΑ;

Αμερικανός αξιωματούχος φέρεται να έδωσε μια πρώτη, ενδεικτική τάξη μεγέθους: σε περίπτωση άμεσης, ευρείας στρατιωτικής αναμέτρησης, η ημερήσια δαπάνη θα μπορούσε να φτάσει περίπου το 1 δισ. δολάρια. Το ποσό αυτό δεν αφορά μόνο «βόμβες και πυραύλους». Περιλαμβάνει τις λειτουργικές δαπάνες των αμερικανικών δυνάμεων, τη μετακίνηση και διατήρηση αεροπλανοφόρων, τη συνεχή λειτουργία μαχητικών και αεροσκαφών υποστήριξης, την ενεργοποίηση συστημάτων αεράμυνας, αλλά και το κόστος των πυρομαχικών, της επιμελητείας και της προστασίας των βάσεων στην περιοχή. Στην πράξη, είναι ένας λογαριασμός που «τρέχει» κάθε ώρα, ακόμη και όταν δεν υπάρχουν θεαματικές επιχειρήσεις στο προσκήνιο.

• Οι πρώτες αποτιμήσεις που κυκλοφορούν στα διεθνή ΜΜΕ δείχνουν το πόσο γρήγορα μπορεί να εκτιναχθεί η δαπάνη. Υπολογισμοί που συγκέντρωσε το πρακτορείο Anadolu ανεβάζουν την κατανάλωση πόρων στις πρώτες 24 ώρες της αμερικανικής επίθεσης κατά του Ιράν περίπου στα 779 εκατ. δολάρια. Παράλληλα, η Wall Street Journal έχει μεταφέρει εκτιμήσεις ότι μόνο ο προπολεμικός στρατιωτικός «συναγερμός» και η αναδιάταξη δυνάμεων –με επανατοποθέτηση αεροσκαφών και ανάπτυξη άνω των δώδεκα πολεμικών πλοίων– κόστισε περίπου 630 εκατ. δολάρια. Τα νούμερα αυτά δεν αποτελούν επίσημο απολογισμό του Πενταγώνου, αλλά δίνουν μια εικόνα της κλίμακας: ακόμη και η «προετοιμασία» και η «στάση ισχύος» έχουν ήδη βαρύ τίμημα.

Το επόμενο επίπεδο κόστους αφορά την αναπλήρωση αποθεμάτων. Η Ουάσιγκτον εμφανίζεται να ανησυχεί όχι μόνο για το πόσο κοστίζει μια επιχείρηση «εδώ και τώρα», αλλά και για το τι αφήνει πίσω της: μειωμένα αποθέματα σε κρίσιμα πυρομαχικά και αυξημένη πίεση στη γραμμή παραγωγής. Σε αυτό το πλαίσιο, πέντε πηγές που μίλησαν στο Reuters ανέφεραν ότι η κυβέρνηση του προέδρου Ντόναλντ Τραμπ σχεδιάζει συνάντηση στον Λευκό Οίκο με κορυφαία στελέχη αμερικανικών αμυντικών κολοσσών –μεταξύ άλλων της Λόκχιντ Μάρτιν και της RTX (μητρικής της Ρέιθιον)– με στόχο την επιτάχυνση της παραγωγής όπλων, την ώρα που το Πεντάγωνο επιχειρεί να ξαναγεμίσει τις αποθήκες μετά τα πλήγματα στο Ιράν και άλλες πρόσφατες επιχειρήσεις.

• Κομβικό στοιχείο αυτής της συζήτησης είναι και η έκτακτη χρηματοδότηση. Σύμφωνα με το ίδιο ρεπορτάζ, ο αναπληρωτής υπουργός Άμυνας Στιβ Φάινμπεργκ φέρεται να «τρέχει» την προετοιμασία αιτήματος για συμπληρωματικό προϋπολογισμό περίπου 50 δισ. δολαρίων, ώστε να καλυφθούν οι ανάγκες αντικατάστασης όπλων που χρησιμοποιήθηκαν σε πρόσφατες συγκρούσεις, συμπεριλαμβανομένων εκείνων στη Μέση Ανατολή. Αν αυτό επιβεβαιωθεί πολιτικά, το κόστος του πολέμου παύει να είναι μόνο «επιχειρησιακό» και γίνεται ανοικτά δημοσιονομικό: μια νέα μεγάλη διεκδίκηση πόρων σε μια περίοδο που οι αμυντικές δαπάνες ήδη βρίσκονται ψηλά και οι πολιτικές αντιπαραθέσεις για προτεραιότητες (εσωτερικές επενδύσεις, κοινωνική πολιτική, φορολογία) οξύνονται.

Η πίεση στα αποθέματα έχει και ιστορικό βάθος. Τα αμερικανικά οπλοστάσια έχουν ήδη επιβαρυνθεί τα προηγούμενα χρόνια από την υποστήριξη προς την Ουκρανία μετά τη ρωσική εισβολή του 2022 και από τη διαρκή αναταραχή στη Μέση Ανατολή. Το αποτέλεσμα είναι ένα δίλημμα στρατηγικής διαχείρισης: είτε οι ΗΠΑ αυξάνουν ραγδαία την παραγωγή –κάτι που απαιτεί χρόνο, πρώτες ύλες, εργοστάσια και ανθρώπινο δυναμικό– είτε αποδέχονται υψηλότερο ρίσκο «κενών» σε κρίσιμες κατηγορίες πυρομαχικών. Σε αυτό το σημείο, η οικονομία «συναντά» την ασφάλεια: η επάρκεια αποθεμάτων είναι ταυτόχρονα ζήτημα βιομηχανικής πολιτικής και αποτρεπτικής αξιοπιστίας.

• Υπάρχει όμως και μια δεύτερη, έμμεση διάσταση κόστους, εξίσου πολιτικά επικίνδυνη: η επίδραση στις αγορές ενέργειας και στην τιμή της βενζίνης. Κάθε κλιμάκωση με το Ιράν αναζωπυρώνει τον κίνδυνο για τη ναυσιπλοΐα στον Περσικό Κόλπο και ενισχύει τα «ασφάλιστρα κινδύνου» στις τιμές πετρελαίου. Αυτό μπορεί να μετατρέψει έναν πόλεμο σε εσωτερικό πολιτικό πονοκέφαλο, ειδικά στις ΗΠΑ, όπου η αντλία καυσίμων λειτουργεί ως καθημερινό «δημοψήφισμα» για την οικονομία. Ακόμη κι αν το Πεντάγωνο μπορεί να χρηματοδοτεί επιχειρήσεις για ένα διάστημα, η κοινωνία και η αγορά συχνά αντιδρούν ταχύτερα από τους προϋπολογισμούς.

Ο ίδιος ο Ντόναλντ Τραμπ έχει επιχειρήσει να καθησυχάσει το κοινό, υποστηρίζοντας ότι οι ΗΠΑ διαθέτουν «σχεδόν απεριόριστα» πυρομαχικά και ικανότητα να συνεχίσουν επιχειρήσεις για μεγάλο διάστημα. Όμως ο πόλεμος, στο τέλος, δεν κρίνεται μόνο από δηλώσεις ισχύος.

Κρίνεται από το αν το κράτος μπορεί να αντέξει ταυτόχρονα: υψηλή επιχειρησιακή κατανάλωση, αναπλήρωση αποθεμάτων, βιομηχανική επιτάχυνση και πολιτικό κόστος στο εσωτερικό. Αν οι εκτιμήσεις για ρυθμούς δαπάνης της τάξης του 1 δισ. δολαρίων ημερησίως επαληθευτούν σε παρατεταμένο ορίζοντα, τότε το ερώτημα για τη στρατηγική «έξοδο» από τη σύγκρουση θα γίνει αναπόφευκτα πιο πιεστικό: όχι μόνο στο πεδίο της διπλωματίας, αλλά και στο πεδίο των λογιστικών φύλλων του αμερικανικού κράτους.

Κατά την έκθεση, οι παγκόσμιες στρατιωτικές δαπάνες ανήλθαν συνολικά σε 1,91 τρισεκατομμύριο δολάρια το 2019, αυξανόμενες κατά 3,6% από το 2018. Πρόκειται για τη μεγαλύτερη αύξησή τους από το 2010 ποσοστιαία, που τις οδήγησαν σε απόλυτο αριθμό στο υψηλότερο επίπεδο από το τέλος του Ψυχρού Πολέμου, το 1989.

Ωστόσο οι στρατιωτικές δαπάνες πιθανόν έφθασαν πέρυσι στην κορύφωσή τους και θα μειωθούν σημαντικά φέτος, με δεδομένο τον τεράστιο οικονομικό αντίκτυπο της πανδημίας του νέου κορονοϊού.

«Θα υποδεικνύαμε ότι αυτή ήταν η κορύφωση, διότι η οικονομική ύφεση εξαιτίας της COVID-19 θα έχει μείζονα αντίκτυπο στους κρατικούς προϋπολογισμούς, σε όλα τα είδη (δημοσίων) δαπανών, το 2020», εξήγησε ο Νιαν Τιαν, ερευνητής του SIPRI.

Πρόσθεσε πως «ιστορικά τεκμήρια» κατατείνουν στο ότι οι στρατιωτικές δαπάνες θα αποκλιμακωθούν, όπως συνέβη μετά την οικονομική κρίση της περιόδου 2008-2009, η οποία «δεν πλησίαζε καν τη σφοδρότητα αυτής που βλέπουμε τώρα».

Ο Τιαν θύμισε ότι το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο (ΔΝΤ) αναμένει σημαντική συρρίκνωση του ΑΕΠ το 2020.

Οι κυβερνήσεις «θα αρχίσουν να λογαριάζουν πού θα κατανείμουν χρήματα. Θα πρέπει να ζυγίσουν τις δαπάνες για την υγεία, την παιδεία και τις υποδομές σε σχέση με τις στρατιωτικές δαπάνες», εξήγησε.

Για τις στρατιωτικές δαπάνες του 2019, παρατήρησε πως «οι παράγοντες που οδήγησαν σε αυτή την άνοδο ήταν η αύξηση των δαπανών των ΗΠΑ την τελευταία διετία (+5,3%), που πραγματικά ώθησε το παγκόσμιο σύνολο ακόμα πιο πάνω, και επίσης η συνεχιζόμενη άνοδος και ανάδυση της Κίνας και της Ινδίας, που συγκαταλέγονται πλέον στις τρεις χώρες με τις υψηλότερες (στρατιωτικές) δαπάνες» στον πλανήτη.

Οι ΗΠΑ είναι μακράν η χώρα με τις μεγαλύτερες στρατιωτικές δαπάνες – 732 δισεκατομμύρια δολάρια, ή το 38% των παγκόσμιων. Οι ΗΠΑ ξόδεψαν ποσό ίσο με αυτό που δαπάνησαν οι επόμενες 10 χώρες της κατάταξης μαζί, υπογραμμίζει το SIPRI.

Πηγή: ΑΠΕ-ΜΠΕ