Στην ανάρτησή του ο Άκης Σκέρτσος χαρακτηρίζει παντελώς ανυπόστατο το πρωτοσέλιδο της εφημερίδας «Εστία της Κυριακής», λέγοντας ότι επινοεί συναντήσεις του και γεύματα με τον Γιάννη Στουρνάρα στο πλαίσιο μίας αναζήτησης – κατά το δημοσίευμα – ενός μεταβατικού πρωθυπουργού.

Το κύριο άρθρο το οποίο υπογράφει ο διευθυντής της «Εστίας», Μανώλης Κοττάκης με τίτλο «Η μπάμπουσκα που κρύβει τον μεταβατικό πρωθυπουργό», αναφέρει χαρακτηριστικά:

«Ο καιροφυλακτών Στουρνάρας και τα γεύματα με Σκέρτσο – Κοντογιώργη – Πατέλη στο δώμα της Τραπέζης της Ελλάδος».

«Ο κ. Κοττάκης αποδεικνύει για άλλη μια φορά ότι έχει πάρει διαζύγιο από την αλήθεια εξυφαίνοντας ιστορίες επιστημονικής φαντασίας», σχολιάζει, μεταξύ άλλων, ο υπουργός Επικρατείας.

«Το σημερινό πρωτοσέλιδο δημοσίευμα της εφημερίδας ”Εστία” που επινοεί συναντήσεις μου και γεύματα με τον Διοικητή της ΤτΕ είναι παντελώς ανυπόστατο. Η συνάντηση και τα γεύματα στα οποία αναφέρεται δεν έχουν γίνει ποτέ. Ο κ. Κοττάκης αποδεικνύει για άλλη μια φορά ότι έχει πάρει διαζύγιο από την αλήθεια εξυφαίνοντας ιστορίες επιστημονικής φαντασίας με μοναδικό στόχο τη δημιουργία ψευδών εντυπώσεων. Τον καλούμε να προσγειωθεί στην πραγματικότητα».

Παράλληλα ο κ. Στουρνάρας έστειλε μήνυμα για συνέχιση των μεταρρυθμίσεων. Όπως ανέφερε, δεν πρέπει να υπαναχωρήσουμε στις μεταρρυθμίσεις που αποδείχθηκαν αποτελεσματικές κατά τις προηγούμενες περιόδους αναταραχής.

Το εποπτικό και κανονιστικό μας πλαίσιο έχει ενισχύσει σημαντικά την ανθεκτικότητα του χρηματοπιστωτικού μας συστήματος και δεν θα πρέπει να υπονομευθεί – θα πρέπει όμως να εφαρμόζεται με επαρκή ευελιξία ώστε να αυξηθεί η εποπτική αποτελεσματικότητα.

«Ταυτόχρονα, πρέπει να επιταχύνουμε τις πρωτοβουλίες που μέχρι στιγμής φανήκαμε απρόθυμοι να υλοποιήσουμε πλήρως – κυρίως την ολοκλήρωση της Τραπεζικής Ένωσης και τη θέσπιση ενός Ευρωπαϊκού Συστήματος Ασφάλισης Καταθέσεων. Παράλληλα, πρέπει να προχωρήσουμε με ταχείς ρυθμούς στην Ένωση Αποταμιεύσεων και Επενδύσεων, προκειμένου να προωθήσουμε τη βαθύτερη ολοκλήρωση των χρηματοπιστωτικών υπηρεσιών, να στηρίξουμε τις διασυνοριακές τραπεζικές, επενδυτικές και ασφαλιστικές υπηρεσίες και, τελικά, να ενισχύσουμε την ανταγωνιστικότητα των χρηματοπιστωτικών ιδρυμάτων της Ευρώπης» ανέφερε χαρακτηριστικά.

Τέλος, ο Διοικητής της ΤτΕ υπενθύμισε στους συνδαιτυμόνες του ότι έχει διατελέσει τακτικό μέλος της προκατόχου της, της Νομισματικής Επιτροπής της Ευρωπαϊκής Ένωσης, εκπροσωπώντας το Υπουργείο Οικονομίας και Οικονομικών από το 1994 έως το 2000.

«Η πρόταση του πρωθυπουργού και της κυβέρνησης για τρίτη συνεχόμενη θητεία μου στη θέση του διοικητή της Τραπέζης της Ελλάδος αποτελεί τη μεγαλύτερη τιμή για μένα και έκφραση εμπιστοσύνης στο πρόσωπό μου. Θέλω να διαβεβαιώσω ότι θα παραμείνω προσηλωμένος στη βασική αποστολή αυτού του σημαντικού θεσμού, που το 2028 συμπληρώνει εκατό χρόνια ζωής, έχοντας διαδραματίσει πρωτεύοντα και δημιουργικό ρόλο στις οικονομικές εξελίξεις, δηλαδή στη διασφάλιση της νομισματικής σταθερότητας και της ευστάθειας του χρηματοπιστωτικού συστήματος, συμβάλλοντας στην ανάπτυξη της ελληνικής οικονομίας προς όφελος της χώρας και των Ελλήνων πολιτών».

Σύμφωνα με όσα προβλέπονται στο Καταστατικό της Τραπέζης της Ελλάδος, τις επόμενες ημέρες θα συγκληθεί το Γενικό Συμβούλιο της Τράπεζας, το οποίο θα διαμορφώσει την πρότασή του προς το υπουργικό συμβούλιο.

«Δεν αποκλείεται η ύφεση στην Ευρώπη αν επιβεβαιωθούν τα σενάρια για τιμές πετρελαίου άνω των 150$ το βαρέλι» σημείωσε ακόμη, μιλώντας στο Ρ/Σ Παραπολιτικά, και υποστήριξε ότι «στην Ελλάδα θα είναι δυσκολότερο να πάμε σε ύφεση γιατί ήδη έχουμε θετικό παραγωγικό κενό».

Αναφορικά με το ενδεχόμενο πρόωρων εκλογών, όπως είπε «θα ήταν ένα τεράστιο λάθος. Αυτή τη στιγμή η Ελλάδα θεωρείται ένα πολύ επιτυχημένο παράδειγμα εξόδου από μια πολύ μεγάλη κρίση και πηγαίνει πολύ καλά, για ποιο λόγο να κάνουμε εκλογές τώρα εν μέσω πολέμου και μεγάλης αναστάτωσης;» σημείωσε.

Αναλυτικά η συνέντευξή του Γ. Στουρνάρα:

Ο πόλεμος επιδρά αρνητικά στις οικονομίες και ειδικά στην Ευρώπη που είμαστε εισαγωγέας πετρελαίου. Στην Τράπεζα της Ελλάδος και Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα έχουμε κάνει κάποια σενάρια επειδή υπάρχει πολύ μεγάλη αβεβαιότητα γιατί δεν ξέρουμε πόσο θα κρατήσει και ποια θα είναι η ένταση του πολέμου.

Όλες οι χώρες έχουνε πάρει μέτρα, κι εμείς πήραμε, είναι ήπια προς το παρόν γιατί δεν έχουμε πολύ μεγάλη κλιμάκωση της κρίσης άρα πρέπει να ελπίζουμε για το καλύτερο και να προετοιμαζόμαστε για το χειρότερο. Το καλό είναι ότι η ελληνική οικονομία μπήκε σε αυτή την κρίση έχοντας αρκετά «μαξιλαράκια». Έχουμε πρωτογενή πλεονάσματα, υπάρχουνε μεγάλα αποθεματικά του Δημοσίου στην Τράπεζα της Ελλάδος, οι τράπεζες είναι επαρκώς κεφαλαιοποιημένες καλύτερα από κάθε άλλη φορά, οι ασφαλιστικές εταιρείες το ίδιο άρα να ευχόμαστε για το καλύτερο, αν ο μη γένοιτο συνεχιστεί αυτός ο πόλεμος θα πρέπει να παρθούνε κι άλλα μέτρα.

Αυτή τη στιγμή κανείς δεν λέει ότι θα μπούμε σε ύφεση αλλά αν συνεχιστεί, αν πάμε σε σενάρια πάνω από 150$ το βαρέλι δεν αποκλείεται τίποτα, ακόμα και ύφεση. Για την Ευρώπη μιλάω, στην Ελλάδα θα είναι ακόμα δυσκολότερο να πάμε σε ύφεση γιατί ήδη έχουμε ένα θετικό παραγωγικό κενό.

Δεν πιστεύω ότι θα κρατήσει ο πόλεμος, όταν σταματήσει ο πόλεμος ναι μεν θα έχουμε παρενέργειες, δεν θα πέσει ο πληθωρισμός από τη μια μέρα στην άλλη δεν θα κρατήσει όμως πολύ. Θα επιστρέψουμε σε μια κανονικότητα έπειτα από έναν ορισμένο χρόνο, κι εγώ επειδή θέλω να βλέπω το ποτήρι μισογεμάτο ουδέν κακόν αμιγές καλού, είναι ένα νέο καμπανάκι κινδύνου για την Ευρώπη που λέει «πρέπει να προχωρήσετε σε περισσότερη ενοποίηση και των αγορών, να καταργήσετε τα εσωτερικά εμπόδια και να προχωρήσουμε επιτέλους στα βήματα που έχουμε πει. Δηλαδή θέλουμε να προχωρήσουμε μαζί στην άμυνα, στην πράσινη μετάβαση, στις νέες τεχνολογίες για αυτά τα τρία πράγματα ας εκδώσουμε κοινό ευρωπαϊκό χρέος.

Ερωτηθείς για το ενδεχόμενο πρόωρων εκλογών:

Το να γίνουν εκλογές σήμερα θα ήταν ένα τεράστιο λάθος. Αυτή τη στιγμή η Ελλάδα θεωρείται ένα πολύ επιτυχημένο παράδειγμα εξόδου από μια πολύ μεγάλη κρίση και πηγαίνει πολύ καλά, για ποιο λόγο να κάνουμε εκλογές τώρα εν μέσω πολέμου και μεγάλης αναστάτωσης; Η πολιτική σταθερότητα είναι το μεγαλύτερο άυλο κεφάλαιο που έχει μια χώρα, της επιτρέπει να παίρνει αποφάσεις κάτω από πολύ δύσκολες συνθήκες.

Ο κ. Στουρνάρας ξεκαθάρισε ότι σε μια πρώτη φάση υπήρξε θεσμική συνεργασία με την κυβέρνηση ΣΥΡΙΖΑ και τον τότε πρωθυπουργό Αλέξη Τσίπρα, κάνοντας μάλιστα ειδική αναφορά στον Ευκλείδη Τσακαλώτο και στον Γιώργο Χουλιαράκη.

Ωστόσο, όπως περιέγραψε, η «καταιγίδα» ξέσπασε όταν η Τράπεζα της Ελλάδος εντόπισε –κατά τα λεγόμενά του– «περίεργες πρακτικές» στον δανεισμό της Τράπεζας Αττικής. Η απόφαση να αφαιρεθεί το “fit and proper” από τη διοίκηση και να κινηθεί η διαδικασία αντικατάστασής της αποτέλεσε, σύμφωνα με τον ίδιο, σημείο καμπής.

Κατά την αφήγησή του, υπήρξε συμφωνία με την τότε κυβέρνηση για τη νέα διοίκηση, με συμμετοχή εκπροσώπων και από τις δύο πλευρές. Όμως, ενώ όλα έδειχναν τακτοποιημένα, η εικόνα άλλαξε αιφνιδιαστικά.

Όπως είπε, μόλις προσγειώθηκε στη Φρανκφούρτη, πληροφορήθηκε από τα sites ότι στη διοίκηση τοποθετήθηκαν άλλα πρόσωπα από εκείνα που είχαν συμφωνηθεί. Ακολούθησαν τηλεφωνήματα σε κυβερνητικά στελέχη και τελικά επικοινωνία με τον τότε πρωθυπουργό. Ο ίδιος υποστήριξε ότι τα πρόσωπα που προωθήθηκαν δεν πληρούσαν τις εποπτικές προϋποθέσεις, άρα δεν μπορούσαν να γίνουν αποδεκτά.

Το πλέον βαρύ σημείο της αφήγησης αφορά όσα συνέβησαν την επόμενη ημέρα της ρήξης. Σύμφωνα με τον κ. Στουρνάρα, την ώρα που συνεδρίαζε η αρμόδια επιτροπή της Τράπεζας της Ελλάδος, δέχθηκε τηλεφώνημα από τη σύζυγό του, η οποία τον ενημέρωσε ότι στο γραφείο της βρίσκονταν κλιμάκια του ΣΔΟΕ και της Οικονομικής Αστυνομίας.

Ο ίδιος συνέδεσε ευθέως τη χρονική σύμπτωση με τη διαφωνία του για τη διοίκηση της Τράπεζας Αττικής, αφήνοντας σαφείς υπαινιγμούς για απόπειρα πίεσης. Όπως περιέγραψε, έθεσε τη σύζυγό του σε ανοιχτή ακρόαση και εκείνη του ξεκαθάρισε να μην υποχωρήσει.

Ο Διοικητής της ΤτΕ ανέφερε ότι τότε συνειδητοποίησε πως είχε τρεις δρόμους: να παραιτηθεί, να υποχωρήσει ή να επιμείνει στη θεσμική του στάση. “Αποφάσισα το πρώτο”, σημείωσε ο Γιάννης Στουρνάρας.

Όπως ανέφερε ο κ, Στουρνάρας σε συνέντευξη που παραχώρησε στην τηλεόραση του Bloomberg (L. Burden) η ανατίμηση του ευρώ δεν δημιουργεί πρόβλημα στην επίτευξη του στόχου που έχει τεθεί για τον πληθωρισμό (σ.σ πιέζοντας προς τα κάτω τον δείκτη τιμών καταναλωτή), καθώς όπως ανέφερε: «Έχουμε ενσωματώσει αυτή την ανατίμηση του ευρώ στο βασικό μας σενάριο. Νομίζω ότι το μεγαλύτερο μέρος της ανατίμησης του ευρώ έλαβε χώρα κατά το πρώτο τρίμηνο του περασμένου έτους. Δεν πρόκειται λοιπόν για κάποια δραματική εξέλιξη που θα μας ωθούσε να αλλάξουμε πορεία».

Για τον πληθωρισμό

Συμπλήρωσε δε ότι οι «τιμές που έχουμε δει μέχρι τώρα είναι εντός του εύρους διακύμανσης που έχει παρατηρηθεί και στο παρελθόν. Επομένως, δεν κρίνουμε σκόπιμη αλλαγή πορείας. Ο ρυθμός του πληθωρισμού που καταγράφηκε τον Ιανουάριο ήταν ένα μεμονωμένο στοιχείο: η μεσοπρόθεσμη πρόβλεψή μας για τον πληθωρισμό είναι 2%, συνεπώς δεν βλέπουμε λόγο να αλλάξουμε κατεύθυνση (στη νομισματική πολιτική).

Οι διεθνείς εξελίξεις

Αναφερόμενος στη διεθνή γεωπολιτική κατάσταση ο διοικητής της ΤτΕ επεσήμανε ότι επικρατεί μεγάλη αβεβαιότητα παγκοσμίως, τόσο σε όρους γεωπολιτικής όσο και αναφορικά με τον κατακερματισμό του εμπορίου.

«Νομίζω ότι έχουμε δείξει ότι διατηρούμε τις επιλογές μας ανοιχτές, ενεργώντας με ευελιξία και ρεαλισμό, ενώ παράλληλα επιτύχαμε ομαλή προσγείωση της οικονομίας. Πιστεύω λοιπόν ότι η αξιοπιστία της ΕΚΤ είναι πολύ υψηλή αυτή τη στιγμή. Προσέθεσε ότι η η ΕΚΤ ενεργεί με ευελιξία και ρεαλισμό διατηρώντας ανοικτές όλες τις επιλογές της» είπε.

Η επίδραση της τεχνητής νοημοσύνης

Απαντώντας σε ερώτηση κατά πόσο η τεχνητή νοημοσύνη θα επηρεάσει την ανάπτυξη και τον πληθωρισμό στην ευρωζώνη μελλοντικά ο κ. Στουρνάρας υποστήριξε ότι υπάρχουν κάποια θετικά στοιχεία, ωστόσο ευκταίο θα ήταν να γίνει καλύτερη κατανομή των πόρων υπέρ της καινοτομίας και της τεχνητής νοημοσύνης. Σε κάθε περίπτωση οι επενδύσεις έχουν αυξηθεί και, ως ποσοστό του ΑΕΠ, βρίσκονται πολύ κοντά στο επίπεδο των ΗΠΑ, 22,5%. Επίσης έχει παρατηρηθεί αναπροσανατολισμός της ζήτησης, με μεταστροφή από τις εξαγωγές – αναγκαστικά, εξαιτίας των δασμών – προς την εγχώρια ζήτηση, τις επενδύσεις, καθώς και την αυξημένη κατανάλωση.

Ο κ. Στουρνάρας, μιλώντας στην παρουσίαση του βιβλίου του διευθύνοντος συμβούλου της Lamda Οδυσσέα Αθανάσίου με τίτλο «Γιατί αυτοί πέτυχαν», το οποίο μάλιστα προλογίζει, τόνισε ότι αυτό που θα καθορίσει την επόμενη φάση της ελληνικής οικονομίας είναι η αύξηση των παραγωγικών επενδύσεων και η αποτελεσματική αξιοποίηση των πόρων από την Ευρώπη. Η πράσινη και η ψηφιακή μετάβαση πρέπει να αντιμετωπιστούν ως στρατηγικό στοίχημα.

Επιτεύγματα της ελληνικής οικονομίας

Ο ίδιος αφού αναφέρθηκε στα επιτεύγματα της ελληνικής οικονομίας τα τελευταία χρόνια, υπογραμμίζοντας μάλιστα ότι η τρέχουσα δυναμική της οικονομίας δεν οφείλεται σε προσωρινά μέτρα τόνωσης, αλλά σε στέρεες βάσεις, δεν παρέλειψε να αναφερθεί στα ζητήματα που παραμένουν ανοικτά όπως το υψηλό ιδιωτικό χρέος, το χαμηλό κεφαλαιακό απόθεμα, οι δημογραφικές πιέσεις, η περιορισμένη συμμετοχή των γυναικών και των νέων στην αγορά εργασίας και η αργή απονομή της δικαιοσύνης. Παράλληλα, το υψηλό κόστος της στέγασης επιβαρύνει ολοένα περισσότερο τα νοικοκυριά.

Επιπροσθέτως όπως είπε παρόλο που οι επενδύσεις στην Ελλάδα έχουν αυξηθεί από το 2019, διατηρείται όμως το επενδυτικό κενό σε σχέση με την Ευρώπη.

«Κρίσιμος παράγοντας για την περαιτέρω σύγκλιση της ελληνικής οικονομίας με τον ευρωπαϊκό μέσο όρο είναι η ενίσχυση των επενδύσεων, ιδιαίτερα σε τομείς που αυξάνουν την παραγωγή διεθνώς εμπορεύσιμων αγαθών και υπηρεσιών. Η συνύπαρξη δημοσιονομικής σταθερότητας, αναβάθμισης της πιστοληπτικής ικανότητας και ενισχυμένων ευρωπαϊκών χρηματοδοτήσεων δημιουργεί ένα ιδιαίτερα ελκυστικό περιβάλλον για τέτοιες στρατηγικές τοποθετήσεις» ανέφερε χαρακτηριστικά ο κ. Στουρνάρας. Επιπροσθέτως η αξιοπιστία της χώρας θα ενισχυθεί από κινήσεις όπως η ταχύτερη μείωση του Δημοσίου Χρέους και η πλήρης συμόρφωση με τους δημοσιονομικούς κανόνες της Ε.Ε.

Αναφερόμενος στο βιβλίο ο κ. Στουρνάρας επεσήμανε ότι «δεν μας προσφέρει μια λίστα “μέτρων πολιτικής”. Προσφέρει κάτι πιο δύσκολο και ίσως πιο χρήσιμο: ένα πλαίσιο σκέψης. Μας δείχνει ότι η ανάπτυξη είναι αποτέλεσμα της Γεωγραφίας και της Ιστορίας, αλλά και των επιλογών της ηγεσίας, της ποιότητας των θεσμών, της επένδυσης σε παιδεία, τεχνολογία, υποδομές, και, πάνω απ’ όλα, της κουλτούρας που όλα αυτά τα θεωρεί απαραίτητα».

Στο πλαίσιο της τακτικής συνεργασίας μεταξύ όλων των εμπλεκόμενων μερών, πραγματοποιήθηκε σήμερα συνάντηση στην Τράπεζα της Eλλάδος με τον διοικητή Γιάννη Στουρνάρα, με τη συμμετοχή της υποδιοικήτριας Χ. Παπακωνσταντίνου και του γενικού διευθυντή Γ. Τσικριπή.

Στη σύσκεψη συμμετείχαν και οι επικεφαλής των 3 μεγαλύτερων servicers (doValue – Αν. Πανούσης, Intrum – Γ. Γεωργακόπουλος, Cepal – Αθανασόπουλος), οι διευθύνοντες σύμβουλοι των 4 συστημικών τραπεζών (Φ. Καραβίας – Eurobank, Π. Μυλωνάς – Εθνική, Χρ. Μεγάλου – Piraeus, Β. Ψάλτης – Alpha Bank), η CEO της Credia Bank, Ελένη Βρεττού, ο πρόεδρος του ΟΔΔΗΧ, Δ. Τσάκωνας και η γενική γραμματέας Διαχείρισης Ιδιωτικού Χρέους Θ. Αλαμπάση.

Συζητήθηκαν συνολικά θέματα διαχείρισης του ιδιωτικού χρέους και έγινε απολογισμός τής προόδου που έχει επιτευχθεί σε σχέση με τη μείωση του «κόκκινου» ιδιωτικού χρέους ως ποσοστού του ΑΕΠ και των δράσεων που έχουν ήδη νομοθετηθεί με στόχο την καλύτερη λειτουργία όλων των υφιστάμενων μηχανισμών ρύθμισης.

Στο επίκεντρο αυτών παραμένει η συνέχιση της πολιτικής που εφαρμόζεται με έμφαση στην προστασία των ευάλωτων οφειλετών, στη διαφάνεια και στην ενίσχυση των ρυθμίσεων που θα διευκολύνουν περαιτέρω τη διαχείριση του ιδιωτικού χρέους.

Αρχίζοντας την κατάθεσή του στο δικαστήριο ο κ. Στουρνάρας αναφέρθηκε στα χρόνια των μνημονίων όταν ο ίδιος κατείχε το χαρτοφυλάκιο του υπουργείου Εθνικής Οικονομίας Οικονομικών. «Εμείς μοιράζαμε τα ποσά στα υπουργεία. Για φαρμακευτική δαπάνη δίναμε στο υπουργείο Υγείας. Ο υπουργός Οικονομικών έδινε τη γενική κατεύθυνση. Εγώ ήμουν ο κακός υπουργός που εφάρμοζα τα μνημόνια», είπε ο κ. μάρτυρας.

Πρόεδρος: Υπήρχε κάποια απαγόρευση από την Τρόικα για μείωση στη φαρμακευτική δαπάνη;
Στουρνάρας: Βεβαίως και για αυτό και έπεσε (η φαρμακευτική δαπάνη). Οι περισσότεροι εκ των συγκατηγορουμένων μου τότε υπουργών έδρασαν για να μειώσουν το επίπεδο φαρμακευτικής δαπάνης.
Πρόεδρος: Τον κ. Φρουζή τον γνωρίζατε;
Στουρνάρας: Βεβαίως ήταν πρόεδρος του ΣΦΕΕ και υπό αυτή του την ιδιότητα ήταν αρμόδιος να εκπροσωπεί την φαρμακοβιομηχανία παντού και στην κυβέρνηση.
Πρόεδρος: Γνωρίζετε κάτι για το Harvard Project;
Στουρνάρας: Όσον αφορά στη σύζυγό μου ήταν ένα project που της είχε ανατεθεί από το πανεπιστήμιο με χορηγό τη Novartis. Ήταν ένα συνέδριο που μίλησαν για θέματα υγείας. Συμμετείχαν εκπρόσωποι φαρμακευτικών και ακαδημαϊκοί.
Πρόεδρος: Είχαν εκδοθεί τιμολόγια;
Στουρνάρας: Βεβαίως όλα.
Πρόεδρος: Ερχόσασταν σε επαφή με στελέχη φαρμακευτικών εταιρειών;
Στουρνάρας: Βεβαίως. Ως υπουργός Οικονομικών έβλεπα τους εκπροσώπους των εταιρειών. Έβλεπα, διοικητές νοσοκομείων τα πάντα. Χρωστούσε το δημόσιο και έπρεπε να τους κρατάμε νηφάλιους ότι θα πληρωθούν.
Πρόεδρος: Τους κατηγορούμενους τους γνωρίζετε;
Στουρνάρας: Όχι.
Πρόεδρος: Γιατί κατέθεσαν όλα αυτά; Τι πιστεύετε; Ποιο κίνητρο μπορεί να είχαν;
Στουρνάρας: Θα μιλήσω μόνο για τον εαυτό μου. Εγώ ήμουν υπουργός Οικονομικών. Εφάρμοσα μνημόνια με επιτυχία. Μπήκα στο στόχαστρο του ΣΥΡΙΖΑ. Αντέδρασε όταν μπήκα διοικητής της ΤτΕ. Δεν με ήθελε σε αυτή την θέση. Στο μυαλό τους θεωρούσαν τότε πως αν έμπαινε κάποιος δικός τους στη ΤτΕ θα μπορούσαν να προχωρήσουν αλλιώς. Είχαν διάφορες θεωρίες. Αποδείχθηκε ότι αυτό δεν ίσχυε. Όταν ο ΣΥΡΙΖΑ ήρθε στην εξουσία -και παραλίγο να ρίξει στην Ελλάδα στα βράχια- έκανε αυτά που κάναμε εμείς και ακόμη σκληρότερα (μέτρα). Σκοπός τους ήταν να σπιλώσουν το πολιτικό σύστημα.

Σε άλλο δε, σημείο της κατάθεσής του ο κ. Στουρνάρας ανέφερε: «Δεν έχει ελεγχθεί εταιρεία όλα αυτά τα χρόνια όσο η εταιρεία της συζύγου μου. Δεν έχει βρεθεί τίποτα. Υπέστη σκληρό μπούλινγκ, είναι σκληρό καρύδι όμως και άντεξε. (…) Στήσανε την περίφημη σκευωρία Novartis και το σημαντικότερο είναι ότι η Novartis επλήγη από εμάς, δεν ωφελήθηκε. (…) Μπήκα στο δημόσιο βίο – μέσα στη «φωτιά» σε μια κρίσιμη στιγμή- αφήνοντας σημαντικές θέσεις για να προσφέρω στην πατρίδα. Και το θεωρώ κατάλυση του κράτος δικαίου αυτό που έγινε».

Συνεχίζοντας να απαντά σε ερωτήσεις της προέδρου του δικαστηρίου ο διοικητής της ΤτΕ εξέφρασε εκ νέου τη θέση ότι οι δύο πρώην προστατευόμενοι μάρτυρες της Novartis ήταν υποκινούμενοι, σημειώνοντας μάλιστα τα εξής: «Ξέρω πολύ καλά τι έκαναν. Που γίνονταν οι συσκέψεις, που έγραφαν τις μαρτυρίες. Να πουν ποιοι τους έβαλαν αν έχουν καθόλου τσίπα (…). Έβριζαν για μήνες την οικογένειά μου, την ΤτΕ, παραβιάστηκε κατάφορα το κράτος δικαίου. Εμένα μπήκε η υπόθεση μου στο αρχείο και ποτέ δεν κλήθηκαν να δώσω εξηγήσεις. (…). Πουθενά στον κόσμο δεν έχουν ανοίξει λογαριασμοί του κεντρικού τραπεζίτη και μελών της οικογένειάς του. Πουθενά. Ήταν πρωτοσέλιδο στους Finacial Times. Ήταν η απόλυτη δυσφήμιση για τη χώρα. (…). Να πω ότι δεν έχω τίποτα προσωπικό με τους κατηγορούμενους, οι άνθρωποι εκβιάστηκαν. Να πουν όμως ποιοι τους έβαλαν. Σπίλωσαν 10 άτομα. Δεν έχει ξαναγίνει αυτό».

Μετά την εξέταση του μάρτυρα από τους συνηγόρους, τη σκυτάλη των ερωτήσεων πήρε ο κ. Δεσταμπασίδης. Κάποιες από τις ερωτήσεις που έθεσε ο κατηγορούμενος στον μάρτυρα έχουν ως εξής:

Δεσταμπασίδης: Αληθεύει ότι στις επιστολές του ο κ. Φρουζής σας αποκαλούσε «αγαπητέ Γιάννη»;
Στουρνάρας: Πιθανόν ναι.
Δεσταμπασίδης: Αληθεύει ότι δηλώσατε ότι η Novartis δεν είναι σκάνδαλο ούτε και σε επίπεδο γιατρών;
Στουρνάρας: Είπα ότι δεν έχω στοιχεία. Ακόμη και μέχρι σήμερα δεν υπάρχει κάποια καταδικαστική απόφαση για γιατρό. Σίγουρα για τους πολιτικούς δεν είναι σκάνδαλο.
Δεσταμπασίδης: Γιατί δεν θέλατε τη τηλεοπτική κάλυψη της δίκης;
Στουρνάρας: Εγώ; Εσείς κάνατε κάθε προσπάθεια να αποδείξετε ότι υπάρχει παραγραφή αδικημάτων.

Η εκδήλωση, που στόχευε στην ανάδειξη των επενδυτικών προοπτικών της Θεσσαλονίκης και της ευρύτερης περιοχής έως το 2030, αποτέλεσε αφετηρία ενός γόνιμου διαλόγου με θεσμικούς εκπροσώπους, επιχειρηματίες και ακαδημαϊκούς, υπό το φόντο των διεθνών εμπορικών εντάσεων, της ενεργειακής μετάβασης και της επιτακτικής ανάγκης για περιφερειακή σύγκλιση. Ο ομιλητής, με εκτενή ανάλυση του διεθνούς περιβάλλοντος, των επιδόσεων της ελληνικής οικονομίας και του αναπτυξιακού ρόλου της Βόρειας Ελλάδας, ανέδειξε τις προκλήσεις και τις επιλογές που κρίνονται καθοριστικές για τη βιώσιμη ανάπτυξη της χώρας την επόμενη δεκαετία.

Ακολούθησε η παρουσίαση τεκμηριωμένων στοιχείων για την παγκόσμια οικονομική αστάθεια, τις απειλές ενός νέου εμπορικού πολέμου, αλλά και τις ευκαιρίες που διανοίγονται για την Ευρώπη, την Ελλάδα και ειδικά για τη Βόρεια Ελλάδα, με φόντο την πράσινη και ψηφιακή μετάβαση, τις δημοσιονομικές επιδόσεις και την επενδυτική άνθηση που σημειώνεται τα τελευταία χρόνια.

Το πλήρες κείμενο της ομιλίας καταγράφει με ακρίβεια τα δεδομένα, τις εξελίξεις και τις προτάσεις πολιτικής που αναδεικνύουν τη στρατηγική σημασία της Βόρειας Ελλάδας στην επόμενη φάση ανάπτυξης της χώρας.

Αναλυτικά η ομιλία του Γιάννη Στουρνάρα:

Κυρίες και κύριοι,

Θα ήθελα να ευχαριστήσω θερμά τη Grant Thornton για την τιμητική πρόσκληση να συμμετάσχω στην αποψινή εκδήλωση ως κεντρικός ομιλητής. Η πρωτοβουλία “Thessaloniki 2030” αποτελεί μια εξαιρετική ευκαιρία για γόνιμο διάλογο γύρω από τις αναπτυξιακές προοπτικές της Βόρειας Ελλάδας – μιας περιοχής με ιδιαίτερη στρατηγική σημασία για την οικονομία της χώρας.

Η παρούσα συγκυρία χαρακτηρίζεται από αυξημένες γεωοικονομικές προκλήσεις, αλλά και σημαντικά περιθώρια μετασχηματισμού. Η ικανότητά μας να ενισχύσουμε την ανθεκτικότητα της οικονομίας, να επιταχύνουμε την προσέλκυση επενδύσεων και να διαμορφώσουμε ένα πιο βιώσιμο και παραγωγικό αναπτυξιακό υπόδειγμα θα καθορίσει τη θέση της χώρας – και ιδιαίτερα της Βόρειας Ελλάδας – στον ευρωπαϊκό και διεθνή οικονομικό χάρτη την επόμενη δεκαετία.

1. Διεθνές περιβάλλον
   Η παγκόσμια οικονομία διανύει μια μεταβατική περίοδο, κατά την οποία αμφισβητούνται θεμελιώδεις αρχές που χαρακτήριζαν το μεταπολεμικό σύστημα της παγκόσμιας οικονομικής διακυβέρνησης. Οι Ηνωμένες Πολιτείες υιοθετούν πολιτικές προστατευτισμού, επιβάλλοντας ιστορικά υψηλούς δασμούς σε στρατηγικούς εμπορικούς εταίρους, μεταξύ αυτών η Κίνα, το Μεξικό, ο Καναδάς και η Ευρωπαϊκή Ένωση. Οι δασμοί αυτοί δημιουργούν ένα περιβάλλον αυξημένου εμπορικού προστατευτισμού και πυροδοτούν αντίμετρα από τις θιγόμενες χώρες. Οι επιπτώσεις ενός γενικευμένου εμπορικού πολέμου είναι ήδη ορατές σε παγκόσμιο επίπεδο, περιορίζοντας τη ζήτηση και αποσταθεροποιώντας τις αγορές.

Οι παγκόσμιες γεωοικονομικές εντάσεις αυξάνουν την αβεβαιότητα και επηρεάζουν αρνητικά το επενδυτικό κλίμα. Η εμπιστοσύνη των επενδυτών παραμένει εύθραυστη, ενώ η αβεβαιότητα για τη διάρκεια και την ένταση των μέτρων προστατευτισμού δυσχεραίνει τη λήψη επενδυτικών αποφάσεων και αυξάνει τη μεταβλητότητα στις χρηματοπιστωτικές αγορές. Αν και η προσωρινή αποκλιμάκωση των εντάσεων μεταξύ ΗΠΑ και Κίνας κινείται σε θετική κατεύθυνση, η γενική εικόνα εξακολουθεί να είναι εξαιρετικά ρευστή, με την απειλή να επικρέμεται για δασμούς 50% σε ευρωπαϊκά προϊόντα. Οι κίνδυνοι ενός παρατεταμένου εμπορικού πολέμου διατηρούνται σε υψηλά επίπεδα, δυσχεραίνοντας τον σχεδιασμό οικονομικής πολιτικής σε παγκόσμια κλίμακα.

Η ευρωπαϊκή οικονομία επιδεικνύει σχετική ανθεκτικότητα, ωστόσο η ανάπτυξη παραμένει υποτονική και οι προοπτικές υπόκεινται σε καθοδικούς κινδύνους. Σύμφωνα με τις εαρινές προβλέψεις της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, η ανάπτυξη της ευρωζώνης εκτιμάται στο 0,9% το 2025, με σταδιακή επιτάχυνση στο 1,4% το 2026 – επίπεδα χαμηλότερα του δυνητικού ρυθμού. Η αποκλιμάκωση του πληθωρισμού συνεχίζεται, υποβοηθούμενη εν μέρει από τη μείωση των τιμών της ενέργειας, την αύξηση του ανταγωνισμού στις αγορές αγαθών λόγω εκτροπής του εμπορίου, και την ανατίμηση του ευρώ. Παρ’ όλα αυτά, οι καθοδικοί κίνδυνοι για την ευρωζώνη είναι πολλαπλοί και σύνθετοι. Μεταξύ αυτών περιλαμβάνονται: (1) η επιβολή υψηλών δασμών, (2) οι παρατεταμένες γεωπολιτικές εντάσεις, (3) η επιβράδυνση του διεθνούς εμπορίου και (4) οι μακροχρόνιες διαρθρωτικές αδυναμίες, όπως η χαμηλή άνοδος της παραγωγικότητας, η μειωμένη ανταγωνιστικότητα και οι δημογραφικές προκλήσεις.

Στις διεθνείς αγορές κεφαλαίων, η περίοδος της έντονης μεταβλητότητας έχει δώσει τη θέση της σε στάση αναμονής, αλλά με αυξημένα επίπεδα αποστροφής κινδύνου. Οι επενδυτές είναι επιφυλακτικοί λόγω της αβεβαιότητας για την οικονομική πολιτική των ΗΠΑ. Ένδειξη αυτής της επιφυλακτικότητας είναι οι εκροές από τα αμερικανικά ομοσπονδιακά ομόλογα, καθώς η πρόσφατη υποχώρηση των τιμών των μετοχών συνοδεύθηκε από αύξηση των αποδόσεων των αμερικανικών ομολόγων, για πρώτη φορά από τη δεκαετία του 1970. Πρόκειται για εξέλιξη με ιστορική βαρύτητα, που υποδηλώνει τη μειωμένη εμπιστοσύνη των επενδυτών, αντικατοπτρίζοντας βαθύτερες ανησυχίες για τη μακροοικονομική σταθερότητα και τη δημοσιονομική πορεία των ΗΠΑ. Από μόνο του αυτό το γεγονός λειτουργεί ως καταλύτης στο διεθνές χρηματοπιστωτικό σύστημα, καθώς διαβρώνεται η θέση των αμερικανικών ομοσπονδιακών ομολόγων ως ομολόγων αναφοράς χωρίς κίνδυνο, δηλ. ως βάσης για την αποτίμηση μετοχών και ομολόγων στις διεθνείς αγορές.

Ταυτόχρονα, αναδεικνύεται μια ευκαιρία για την ευρωπαϊκή οικονομία, καθώς οι επενδυτές στρέφονται σε ευρωπαϊκά αξιόγραφα, αυξάνοντας τις επενδυτικές τοποθετήσεις τους κυρίως σε κρατικά ομόλογα και ομόλογα υψηλής αξιολόγησης. Η Ευρώπη, ως οικονομία με υψηλό βαθμό εξωστρέφειας, παραμένει ιδιαίτερα ευάλωτη σε επιδεινούμενες διεθνείς οικονομικές συνθήκες. Την ίδια στιγμή όμως, παρουσιάζεται μια κρίσιμη ευκαιρία: η δυνατότητα της Ευρώπης να αναδειχθεί σε ένα σταθερό και ασφαλές επενδυτικό καταφύγιο, με ενίσχυση του ρόλου του ευρώ ως διεθνούς αποθεματικού νομίσματος. Η αυξημένη ζήτηση ευρωπαϊκών αξιογράφων μπορεί να ενισχύσει τη ρευστότητα και τις δυνατότητες χρηματοδότησης της ευρωπαϊκής οικονομίας, στηρίζοντας τις παραγωγικές επενδύσεις και τη μακροπρόθεσμη ανταγωνιστικότητα. Για τη στρατηγική αξιοποίηση αυτής της ευκαιρίας, απαιτείται η επιτάχυνση της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης και η βάθυνση της Οικονομικής και Νομισματικής Ένωσης. Η ολοκλήρωση της Τραπεζικής Ένωσης, η δημιουργία μιας πλήρως λειτουργικής Ένωσης Κεφαλαιαγορών στο πλαίσιο της στρατηγικής για την Ένωση Αποταμιεύσεων και Επενδύσεων, η άρση όλων των σημαντικών εμποδίων που απομένουν στις ενδοκοινοτικές συναλλαγές και η αύξηση των επενδύσεων σε τεχνολογία, άμυνα και πράσινη ανάπτυξη αποτελούν κρίσιμες προτεραιότητες. Οι πρωτοβουλίες αυτές είναι απαραίτητες για να ενισχυθεί η ανταγωνιστικότητα και να ενδυναμωθεί η στρατηγική αυτονομία της Ευρώπης, ώστε να καθιερωθεί ως πόλος σταθερότητας και ανάπτυξης σε ένα ιδιαίτερα ρευστό διεθνές περιβάλλον.

Αξίζει να σημειωθεί ότι η Ευρώπη διαθέτει σημαντικά αποταμιευτικά πλεονάσματα, γεγονός που της προσφέρει τη δυνατότητα να χρηματοδοτήσει μια ουσιαστική αύξηση των επενδύσεων. Όπως προκύπτει από το πλεόνασμα του ισοζυγίου τρεχουσών συναλλαγών, η Ευρωπαϊκή Ένωση αποταμιεύει περίπου 2,5% του ΑΕΠ περισσότερο απ’ ό,τι επενδύει. Η ύπαρξη αυτών των διαθέσιμων πόρων δημιουργεί τις προϋποθέσεις για ενίσχυση της επενδυτικής δραστηριότητας, ιδίως σε τομείς υψηλής προστιθέμενης αξίας. Σύμφωνα με την έκθεση Draghi, απαιτείται χρηματοδότηση επενδύσεων ύψους €800 δισεκ. ετησίως, ώστε να μειωθεί το επενδυτικό χάσμα έναντι των ΗΠΑ, να ενισχυθεί η συνολική παραγωγικότητα και να στηριχθεί μακροπρόθεσμα η ευρωπαϊκή ευημερία.

2. Ελληνική οικονομία
   Μέσα σε αυτό το διεθνές οικονομικό περιβάλλον, η ελληνική οικονομία εξακολουθεί να επιδεικνύει ισχυρή ανθεκτικότητα και να καταγράφει θετικές επιδόσεις. Το 2024 καταγράφηκε ρυθμός ανάπτυξης 2,3%, αισθητά υψηλότερος από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο. Η ανάπτυξη προβλέπεται να συνεχιστεί το 2025, παρά την ενίσχυση της αβεβαιότητας, με κινητήριες δυνάμεις την ιδιωτική κατανάλωση και τις επενδύσεις.

Οι επενδύσεις αυξάνονται σταθερά και συμβάλλουν ουσιαστικά στην οικονομική ανάκαμψη. Η συμβολή τους στον ετήσιο ρυθμό ανάπτυξης υπερβαίνει κατά πολύ το μέσο όρο της ευρωζώνης, φθάνοντας μεταπανδημικά κατά μέσο όρο τις 1,6 ποσοστιαίες μονάδες (ποσ. μον.), έναντι μόλις 0,3 ποσ. μον. στην ευρωζώνη. Παραμένει όμως σημαντικό το επενδυτικό κενό στην Ελλάδα σε σχέση με την ευρωζώνη, αφού, παρά την έντονη αύξησή τους, οι επενδύσεις στην Ελλάδα το 2025 αναμένεται να ανέλθουν κοντά στο 16% του ΑΕΠ έναντι περίπου 21% στην ευρωζώνη.

Παράλληλα, η βελτίωση που παρατηρείται την τελευταία περίοδο στη σύνθεση των επενδύσεων είναι κρίσιμη για τη μακροπρόθεσμη αναπτυξιακή δυναμική. Πριν από την κρίση χρέους, σχεδόν οι μισές ιδιωτικές επενδύσεις αφορούσαν την κατασκευή κατοικιών, ενώ οι παραγωγικές επενδύσεις παρέμεναν ανεπαρκείς. Σήμερα όμως η εικόνα έχει αντιστραφεί: τα 4/5 των ιδιωτικών επενδύσεων είναι σε παραγωγικό κεφάλαιο και το υπόλοιπο 1/5 σε κατοικίες, συμβάλλοντας στην αύξηση της παραγωγικότητας και της εξωστρέφειας της οικονομίας. Η περαιτέρω ενίσχυση των παραγωγικών επενδύσεων – όπως σε τεχνολογία, καινοτομία, μεταποίηση και πράσινη ενέργεια – θα συμβάλει στην αλλαγή του παραγωγικού υποδείγματος, μειώνοντας παράλληλα την ευπάθεια σε μελλοντικές κρίσεις. Η θετική πορεία των επενδύσεων επιβεβαιώνεται και από πρόσφατη έρευνα της Ευρωπαϊκής Τράπεζας Επενδύσεων (ΕΤΕπ), σύμφωνα με την οποία το μερίδιο των ελληνικών επιχειρήσεων που επενδύει – αν και είναι χαμηλότερο από το μέσο όρο της ΕΕ – αυξάνεται σταθερά τα τελευταία χρόνια.

Κρίσιμοι παράγοντες που συνέβαλαν στην άνοδο των επενδύσεων την τελευταία πενταετία είναι η αποκατάσταση της δημοσιονομικής ισορροπίας, η υλοποίηση των μεταρρυθμίσεων και η συνακόλουθη ενίσχυση της εμπιστοσύνης. Ιδιαίτερα θετικά στη βελτίωση του επενδυτικού κλίματος επέδρασε η ανάκτηση πιστοληπτικής αξιολόγησης στην επενδυτική κατηγορία για τα ομόλογα του Ελληνικού Δημοσίου το 2023. Παράλληλα, η αποτελεσματική εποπτεία του τραπεζικού συστήματος, η μείωση των μη εξυπηρετούμενων δανείων και η ενίσχυση της κεφαλαιακής επάρκειας των τραπεζών επέτρεψαν στα πιστωτικά ιδρύματα να χρηματοδοτούν πιο ενεργά την οικονομία, εδραιώνοντας τη θετική πορεία των επενδύσεων. Πράγματι, στη διάρκεια του 2024 και στις αρχές του 2025 η τραπεζική χρηματοδότηση των επιχειρήσεων ενισχύθηκε σημαντικά και το κόστος δανεισμού υποχώρησε.

Στο πεδίο των τιμών, ο πληθωρισμός συνεχίζει την πτωτική του πορεία, ενισχύοντας τα πραγματικά εισοδήματα.

Η αγορά εργασίας παρουσιάζει σταθερή βελτίωση, με πτώση της ανεργίας και αύξηση της συμμετοχής στο εργατικό δυναμικό.

Η δημοσιονομική πολιτική παραμένει συνετή και αποτελεσματική, με εντυπωσιακές επιδόσεις. Τα φορολογικά έσοδα αυξάνονται με μόνιμο τρόπο, καθώς οι εντατικές προσπάθειες καταπολέμησης της φοροδιαφυγής και της αδήλωτης εργασίας αποδίδουν πλέον απτά και μετρήσιμα αποτελέσματα. Με τον τρόπο αυτό επιτυγχάνονται σταθερά υψηλά πρωτογενή πλεονάσματα, ενώ επιτρέπεται η χρηματοδότηση πρόσθετων δημόσιων δαπανών για επενδύσεις και για στήριξη των ευάλωτων κοινωνικών ομάδων. Παράλληλα, το δημόσιο χρέος μειώνεται με ταχύ ρυθμό, ενισχύοντας την αξιοπιστία της οικονομικής πολιτικής και ελαφρύνοντας τα βάρη των επόμενων γενεών.

Οι ισχυρές επιδόσεις της ελληνικής οικονομίας αποτυπώθηκαν στις συνεχείς αναβαθμίσεις από τους διεθνείς οίκους πιστοληπτικής αξιολόγησης. Στη διάρκεια του 2024 και στις αρχές του 2025 καταγράφηκαν νέες αναβαθμίσεις της πιστοληπτικής ικανότητας του Ελληνικού Δημοσίου από μεγάλους οίκους, όπως οι Moody’s και Standard & Poor’s, οι οποίες μεταδόθηκαν και στις αξιολογήσεις των ελληνικών τραπεζών, ενδυναμώνοντας περαιτέρω το κλίμα εμπιστοσύνης προς τον εγχώριο χρηματοπιστωτικό τομέα. Αυτό συνέβαλε σε σημαντικές εισροές επενδυτικών κεφαλαίων σε μετοχές και ομόλογα.

Όσον αφορά τα τραπεζικά ιδρύματα, τα θεμελιώδη μεγέθη τους συνέχισαν να βελτιώνονται το 2024. Η κερδοφορία των τραπεζών αυξήθηκε, οι δείκτες ρευστότητας παρέμειναν ισχυροί και η κεφαλαιακή επάρκεια και η ποιότητα του δανειακού χαρτοφυλακίου κατέγραψαν σημαντική βελτίωση. Η δε αναδιάρθρωση των λιγότερο σημαντικών τραπεζών συνέβαλε ουσιαστικά στην ενίσχυση της χρηματοπιστωτικής σταθερότητας.

Συνολικά, μέσα στο τρέχον περιβάλλον αυξημένης μεταβλητότητας, η ελληνική οικονομία ξεχωρίζει θετικά και αποτελεί πόλο επενδυτικών ευκαιριών σε στρατηγικούς τομείς. Για παράδειγμα, ο κλάδος της τεχνολογίας και της καινοτομίας γνωρίζει ραγδαία ανάπτυξη, με δυναμικό οικοσύστημα νεοφυών επιχειρήσεων (startups) και επενδύσεις σε τομείς όπως η τεχνητή νοημοσύνη και η ψηφιακή οικονομία. Παράλληλα, οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, ιδίως η ηλιακή και η αιολική, προσφέρουν μεγάλες επενδυτικές προοπτικές, καθώς η χώρα επιδιώκει τη μετάβαση στην πράσινη οικονομία. Η στρατηγική γεωγραφική θέση της Ελλάδας ευνοεί επίσης τις επενδύσεις σε υποδομές και μεταφορές, καθιστώντας τη χώρα σημαντικό διαμετακομιστικό κόμβο. Τέλος, ο κλάδος του τουρισμού συνεχίζει να αποτελεί βασικό μοχλό ανάπτυξης, με σημαντική επενδυτική δραστηριότητα.

3. Η συνεισφορά της Βορείου Ελλάδος στην ανάκαμψη της εθνικής οικονομίας
   Η Βόρεια Ελλάδα αποτελεί κρίσιμο πυλώνα της εθνικής οικονομίας, συνεισφέροντας πάνω από το 1/5 του ΑΕΠ της χώρας. Σύμφωνα με τα τελευταία στοιχεία της Eurostat για το 2023, οι περιφέρειες της Βόρειας Ελλάδας παρήγαγαν το 21,3% του ελληνικού ΑΕΠ. Ξεχωρίζει η Κεντρική Μακεδονία, η οποία συνεισέφερε το 13,8% του ΑΕΠ και είναι η Περιφέρεια με το δεύτερο υψηλότερο ποσοστό μετά την Αττική. Αν και ο ρυθμός αύξησης της προστιθέμενης αξίας ήταν οριακά χαμηλότερος από τον εθνικό μέσο όρο,3 κάποιες περιφέρειες, όπως η Δυτική Μακεδονία και η Ήπειρος, σημείωσαν αναπτυξιακές επιδόσεις άνω του 3%.

Η Βόρεια Ελλάδα παρουσιάζει σημαντική επιχειρηματική κινητικότητα, με υψηλή συγκέντρωση νέων επιχειρήσεων. Την περίοδο 2021-24, το 24,5% των νέων επιχειρήσεων που ιδρύθηκαν στη χώρα εδρεύει στη Βόρεια Ελλάδα – το δεύτερο υψηλότερο ποσοστό μετά την Αττική (38,9%). Στον τομέα της μεταποίησης, η περιοχή συγκεντρώνει το 26,3% των νέων επιχειρήσεων (έναντι 40,2% στην Αττική), στοιχείο που αναδεικνύει την παραγωγική δυναμική της περιφέρειας.

Οι εξαγωγές των περιφερειών της Βόρειας Ελλάδας ενισχύθηκαν σημαντικά και συμβάλλουν καθοριστικά στην εξωστρέφεια της οικονομίας. Σύμφωνα με μελέτη του Συνδέσμου Εξαγωγών Βορείου Ελλάδος (ΣΕΒΕ),4 την περίοδο 2017-21 καταγράφηκε έντονη αύξηση των εξαγωγών σε όλες σχεδόν τις περιφέρειες της Βορείου Ελλάδος (με εξαίρεση τη Δυτική Μακεδονία). Μεγάλο μέρος των εξαγωγών κατευθύνεται στη Δυτική Ευρώπη και σε γειτονικές χώρες, όπως η Βουλγαρία, η Βόρεια Μακεδονία, η Τουρκία και η Αλβανία. Μεταξύ των περιφερειών της Βορείου Ελλάδος, ξεχωρίζει η Κεντρική Μακεδονία, η οποία κατέχει τη δεύτερη θέση μεταξύ των ελληνικών περιφερειών ως προς το μερίδιο εξαγωγών (15,6% του συνόλου), με τις εξαγωγές της να αντιστοιχούν στο 24,7% του περιφερειακού ΑΕΠ.

Το παραγωγικό προφίλ της περιοχής περιλαμβάνει δυναμικούς κλάδους με υψηλή προστιθέμενη αξία. Οι εξαγωγές της Βόρειας Ελλάδας αφορούν κυρίως τρόφιμα, πετρελαιοειδή, χημικά και πλαστικά, μηχανήματα, προϊόντα της κλωστοϋφαντουργίας, μέταλλα και μη μεταλλικά ορυκτά. Η σύνθεση αυτή καταδεικνύει τον στρατηγικό ρόλο της περιοχής στην εφοδιαστική αλυσίδα και στις διεθνείς αγορές.

Η γεωγραφική θέση της Βόρειας Ελλάδας αποτελεί συγκριτικό πλεονέκτημα για εμπορική διασύνδεση με τα Βαλκάνια και την ευρύτερη περιοχή. Η εγγύτητα με τις ανατολικές αγορές, οι εμπορικές ροές προς τα Δυτικά Βαλκάνια και οι υφιστάμενες υποδομές καθιστούν τη Βόρεια Ελλάδα πύλη εισόδου και διαμετακόμισης, με δυνατότητες περαιτέρω ανάπτυξης σε logistics, ενέργεια και μεταποίηση.

4. Προκλήσεις – Αδυναμίες και εμπόδια στην αύξηση των επενδύσεων
   Η βασική πρόκληση που αντιμετωπίζει η συντριπτική πλειονότητα των ελληνικών περιφερειών σχετίζεται με τη χαμηλή ανταγωνιστικότητά τους,5 η οποία περιορίζει τη δυναμική των επενδύσεων και εμποδίζει την περιφερειακή σύγκλιση. Σύμφωνα με τον ευρωπαϊκό δείκτη περιφερειακής ανταγωνιστικότητας (2022), μόνο η Αττική κατατάσσεται σε σχετικά υψηλές θέσεις, ενώ οι υπόλοιπες 12 περιφέρειες εμφανίζουν χαμηλές επιδόσεις. Ως αποτέλεσμα, όπως επισημαίνει πρόσφατη μελέτη του ΙΟΒΕ (2024),6 η Περιφέρεια Αττικής συνεισφέρει σχεδόν το 50% του ΑΕΠ της Ελλάδας, απορροφά πάνω από το 1/3 των συνολικών εγχώριων επενδύσεων, πραγματοποιεί πάνω από το μισό των συνολικών εγχώριων εξαγωγών και καταλαμβάνει το μεγαλύτερο μερίδιο της απασχόλησης, καθώς συγκεντρώνει 4 στους 10 απασχολούμενους. Η περιφέρεια Κεντρικής Μακεδονίας, αν και είναι η δεύτερη σε πληθυσμό περιφέρεια της χώρας, ακολουθεί με μεγάλη διαφορά. Παρ’ όλα αυτά, υπάρχουν ενδείξεις θετικής δυναμικής: από το 2019 έως το 2022, 9 από τις 13 περιφέρειες της χώρας – κυρίως στη Βόρεια Ελλάδα – παρουσίασαν βελτίωση στον δείκτη ανταγωνιστικότητας, γεγονός που δείχνει ότι, υπό κατάλληλες συνθήκες, μπορούν να επιταχύνουν τη σύγκλιση και να ενισχύσουν την επενδυτική τους ελκυστικότητα.
   Επίσης, παρά την πρόοδο που έχει επιτευχθεί τα τελευταία χρόνια όσον αφορά την αύξηση του διαθέσιμου εισοδήματος, εξακολουθούν να υπάρχουν σημαντικές προκλήσεις σε όρους κοινωνικής συνοχής. Ειδικότερα, η Δυτική Μακεδονία και η Ανατολική Μακεδονία και Θράκη εμφανίζουν από τα υψηλότερα ποσοστά πληθυσμού σε κίνδυνο φτώχειας ή κοινωνικού αποκλεισμού στη χώρα,7 καταδεικνύοντας τη διαχρονική επιμονή έντονων κοινωνικών ανισοτήτων και την ανάγκη για στοχευμένες πολιτικές ενίσχυσης της κοινωνικής συνοχής σε περιφερειακό επίπεδο.

Παρά την αξιόλογη υποχώρηση της ανεργίας σε εθνικό επίπεδο, οι περιφέρειες της Βόρειας Ελλάδας εξακολουθούν να καταγράφουν υψηλά ποσοστά ανεργίας. Το 2024, και οι τέσσερις περιφέρειες της Βόρειας Ελλάδας συγκαταλέγονται στην πρώτη πεντάδα με τα υψηλότερα ποσοστά ανεργίας πανελλαδικά, υπερβαίνοντας τον εθνικό μέσο όρο. Αντίστοιχα, οι δείκτες απασχόλησης (ηλικίες 15-64 ετών) παραμένουν σε χαμηλά επίπεδα. Στη Δυτική Μακεδονία το ποσοστό απασχόλησης διαμορφώνεται μόλις στο 58,7% και στην Ανατολική Μακεδονία και Θράκη στο 60,5%, με αποτέλεσμα οι εν λόγω περιφέρειες να βρίσκονται στη δεύτερη και τρίτη χαμηλότερη θέση μεταξύ των 13 ελληνικών περιφερειών. Το γεγονός αυτό υπογραμμίζει την ανάγκη για ενίσχυση της τοπικής αγοράς εργασίας και προσέλκυση βιώσιμων επενδύσεων.
Επιπλέον, τα υψηλά ποσοστά της αυτοαπασχόλησης στις περιφέρειες της Βόρειας Ελλάδας συνιστά διαρθρωτική αδυναμία που επιβαρύνει τη λειτουργία της αγοράς εργασίας. Το ποσοστό αυτοαπασχόλησης στις εν λόγω περιφέρειες είναι σταθερά υψηλότερο από τον εθνικό μέσο όρο (27,5% το 2023), με τη Δυτική Μακεδονία να καταγράφει το δεύτερο υψηλότερο ποσοστό στη χώρα (38,2%). Η υπερβολική συγκέντρωση σε ατομικές ή πολύ μικρές επιχειρηματικές μονάδες περιορίζει τη δυνατότητα δημιουργίας σταθερών θέσεων εργασίας, αποθαρρύνει τις επενδύσεις σε ανθρώπινο κεφάλαιο και εντείνει τις δυσκολίες προσέλκυσης και συγκράτησης ειδικευμένου εργατικού δυναμικού. Αυτό με τη σειρά του δυσχεραίνει τη βιώσιμη αξιοποίηση της τοπικής παραγωγικής βάσης και την ενίσχυση της περιφερειακής ανταγωνιστικότητας.

Όπως και σε άλλες περιοχές της χώρας, η πληθυσμιακή συρρίκνωση επηρεάζει όλες τις περιφέρειες της Βόρειας Ελλάδας, με τη Δυτική Μακεδονία να πλήττεται ιδιαίτερα έντονα. Η περιφέρεια αυτή δεν παρουσιάζει μόνο αρνητικό πληθυσμιακό ισοζύγιο (δηλαδή περισσότερους θανάτους από γεννήσεις), αλλά επιβαρύνεται επιπλέον από αρνητικό μεταναστευτικό ισοζύγιο, λόγω τόσο εσωτερικής όσο και εξωτερικής μετανάστευσης. Η συνδυαστική αυτή επίδραση εντείνει τα προβλήματα κοινωνικής συνοχής, μειώνει τη διαθεσιμότητα ανθρώπινου δυναμικού και περιορίζει τις μακροπρόθεσμες αναπτυξιακές προοπτικές της περιοχής.

Η έλλειψη τεχνικών δεξιοτήτων και η περιορισμένη ενσωμάτωση των επιχειρήσεων σε διεθνείς αλυσίδες αξίας εξακολουθούν να συνιστούν κρίσιμους περιορισμούς για την ανάπτυξη της Βόρειας Ελλάδας. Η μετάβαση προς ένα υπόδειγμα υψηλής έντασης γνώσης και τεχνολογίας παραμένει ατελής, ιδιαίτερα σε περιφέρειες όπως η Δυτική Μακεδονία, όπου καταγράφονται χαμηλές επιδόσεις στους δείκτες τεχνολογικής απασχόλησης. Αντιθέτως, στην Κεντρική Μακεδονία η απασχόληση σε τομείς υψηλής τεχνολογίας ανήλθε σε 2,6% το 2024 – το δεύτερο υψηλότερο ποσοστό στη χώρα μετά την Αττική (5,8%). Αξιοσημείωτη είναι και η σχετική πρόοδος στην Ανατολική Μακεδονία και Θράκη, όπου το αντίστοιχο ποσοστό αυξήθηκε σε 1,6% από 0,9% το 2023.8 Ωστόσο, η συνολική εικόνα εξακολουθεί να υπολείπεται σημαντικά του ευρωπαϊκού μέσου όρου, ενώ η αποσπασματική συμμετοχή σε διεθνείς συστάδες αξίας και οι υστερήσεις σε κρίσιμες υποδομές περιορίζουν την προσέλκυση επενδύσεων υψηλής προστιθέμενης αξίας.

Η περιορισμένη πρόσβαση σε χρηματοδότηση αποτελεί σοβαρό εμπόδιο για την επιτάχυνση των επενδύσεων, ιδιαίτερα για τις μικρομεσαίες επιχειρήσεις. Παρά τη βελτίωση των μακροοικονομικών συνθηκών, οι ελληνικές επιχειρήσεις συνεχίζουν να αντιμετωπίζουν υψηλό κόστος χρηματοδότησης και δυσκολίες στην πρόσβαση σε τραπεζική πίστη. Το ποσοστό των ελληνικών επιχειρήσεων που αντιμετωπίζουν περιορισμούς στην εξωτερική χρηματοδότησή τους παραμένει σημαντικά υψηλότερο από τον μέσο όρο της ΕΕ.9 Ως αποτέλεσμα, το 75% των επενδύσεων χρηματοδοτείται με ίδια κεφάλαια – ποσοστό αισθητά υψηλότερο από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο. Αυτή η εξάρτηση από ίδιους πόρους επιβαρύνει την επενδυτική δυναμική, περιορίζει την κλίμακα των έργων και αναδεικνύει την ανάγκη για ενίσχυση εναλλακτικών μορφών χρηματοδότησης, ιδίως μέσω κεφαλαιαγορών και στοχευμένων χρηματοδοτικών εργαλείων.

Ταυτόχρονα, παρά τη σημαντική πρόοδο των τελευταίων ετών, το επιχειρηματικό περιβάλλον στην Ελλάδα συνεχίζει να χαρακτηρίζεται από σοβαρές διαρθρωτικές αδυναμίες, που παρεμποδίζουν την ενίσχυση των επενδύσεων και της παραγωγικότητας. Το πολύπλοκο και ευμετάβλητο κανονιστικό και διοικητικό πλαίσιο αυξάνει το διοικητικό βάρος για τις επιχειρήσεις. Παράλληλα, τα γνωστά προβλήματα στην ταχύτητα απονομής δικαιοσύνης δεν παρέχουν επαρκή προστασία των δικαιωμάτων ιδιοκτησίας. Οι κανονιστικοί φραγμοί και η εκτεταμένη παραοικονομία παραμένουν βασικά εμπόδια στον ανταγωνισμό, τις ιδιωτικές επενδύσεις και την ενίσχυση της συνολικής παραγωγικότητας. Επιπλέον, σύμφωνα με πρόσφατη έρευνα, τα προβλήματα του φορολογικού συστήματος συγκαταλέγονται στους πλέον ανασταλτικούς παράγοντες για την ανάπτυξη της επιχειρηματικότητας, παρά την σημαντική πρόοδο των τελευταίων ετών.10 Τα εμπόδια αυτά επιβεβαιώνονται και από την πρόσφατη έρευνα της ΕΤΕπ,11 σύμφωνα με την οποία οι ελληνικές επιχειρήσεις εκφράζουν έντονες ανησυχίες για το υψηλό ενεργειακό κόστος, την αβεβαιότητα που περιβάλλει το ρυθμιστικό και θεσμικό πλαίσιο, καθώς και για τη γενικότερη αστάθεια του οικονομικού περιβάλλοντος.

Τέλος, παρά τις προσπάθειές τους να ανταποκριθούν στις προκλήσεις της κλιματικής αλλαγής και της ψηφιακής μετάβασης, οι ελληνικές επιχειρήσεις εξακολουθούν να υστερούν σε σχέση με τον μέσο όρο της ΕΕ σε αρκετούς τομείς. Ενδεικτικά, μόνο το 1/3 των ελληνικών επιχειρήσεων (32%) δηλώνει ότι επενδύει στην ενεργειακή απόδοση (έναντι 50% στην ΕΕ), γεγονός που αναδεικνύει την ανάγκη ενίσχυσης του επενδυτικού προσανατολισμού προς τη βιωσιμότητα. Παράλληλα, η χρήση ψηφιακών τεχνολογιών παραμένει περιορισμένη (53% έναντι 74% στην ΕΕ), με αξιοσημείωτη υστέρηση σε κρίσιμους τομείς όπως το διαδίκτυο των πραγμάτων (Internet of Things, IoT), τα μεγάλα δεδομένα και η τεχνητή νοημοσύνη.

5. Προτάσεις πολιτικής
   Η ενίσχυση της εξωστρέφειας των επιχειρήσεων της Βόρειας Ελλάδας αποτελεί κρίσιμο μοχλό για την τόνωση της επενδυτικής και αναπτυξιακής δυναμικής της περιοχής. Η γεωγραφική εγγύτητα με τις αγορές της Νοτιοανατολικής Ευρώπης δημιουργεί ευνοϊκές συνθήκες για την ανάπτυξη διεθνώς εμπορεύσιμων προϊόντων και την ένταξή τους σε διεθνείς αλυσίδες αξίας. Έμφαση θα πρέπει να δοθεί σε κλάδους με υψηλή προστιθέμενη αξία και εξαγωγικό προσανατολισμό – όπως ο αγροδιατροφικός τομέας, τα δομικά υλικά, η υγεία, οι ψηφιακές και πράσινες τεχνολογίες και η κυκλική οικονομία – μέσω στοχευμένων κινήτρων, στρατηγικών συνεργασιών και προσέλκυσης άμεσων ξένων επενδύσεων, οι οποίες θα προσθέσουν τεχνογνωσία και θα προσφέρουν τη δυνατότητα εισόδου σε νέες αγορές. Επιπλέον, φορολογικά κίνητρα προς τις επιχειρήσεις μπορούν να διευκολύνουν την ένταξή τους σε συστάδες αλυσίδων προστιθέμενης αξίας, ενισχύοντας τη δικτύωση και τη συνεργασία με άλλους παραγωγικούς φορείς.

Η αναβάθμιση των υποδομών και των τεχνολογικών δυνατοτήτων είναι απαραίτητη για τη βελτίωση της περιφερειακής ανταγωνιστικότητας. Η Βόρεια Ελλάδα χρειάζεται επενδύσεις σε δίκτυα τηλεπικοινωνιών και πληροφορικής, μεταφορές (οδικοί άξονες, λιμάνια), χωροταξικό σχεδιασμό, ενέργεια και logistics, ώστε να καταστεί κόμβος εμπορίου και καινοτομίας.

Ο περιορισμός του ενεργειακού κόστους και η μετάβαση στην πράσινη οικονομία είναι καθοριστικοί παράγοντες για την ανταγωνιστικότητα, ιδίως σε ενεργοβόρους κλάδους. Απαιτούνται παρεμβάσεις όπως η ενίσχυση των ενεργειακών διασυνδέσεων με γειτονικές χώρες, η αύξηση της χωρητικότητας των δικτύων ενέργειας, η αποτελεσματικότερη λειτουργία της αγοράς ενέργειας η αναθεώρηση των ρυθμιζόμενων χρεώσεων και της υψηλής φορολογίας. Παράλληλα, η αξιοποίηση επιδοτήσεων για πράσινες επενδύσεις και η εφαρμογή μοντέλων κυκλικής οικονομίας δημιουργούν νέες ευκαιρίες για καινοτόμα και περιβαλλοντικά βιώσιμα προϊόντα. Η πλήρης αξιοποίηση αυτών των δυνατοτήτων προϋποθέτει ισχυρό θεσμικό πλαίσιο, ανάπτυξη αγορών για πράσινα προϊόντα και στήριξη της βιομηχανικής καινοτομίας.

Η ενίσχυση της χρηματοδότησης για μικρομεσαίες και νεοφυείς επιχειρήσεις είναι κρίσιμη για την ενίσχυση της επενδυτικής δυναμικής στη Βόρεια Ελλάδα. Η εξάρτηση από ίδια κεφάλαια περιορίζει την κλίμακα και τον αντίκτυπο των επενδύσεων, ιδίως σε καινοτόμους τομείς. Η αξιοποίηση των κεφαλαιαγορών, η λειτουργική ενεργοποίηση του Ταμείου Μικροπιστώσεων και η προώθηση εναλλακτικών μορφών χρηματοδότησης μπορούν να διευρύνουν τις επιλογές και να ενισχύσουν τη βιωσιμότητα των επενδυτικών σχεδίων.

Η μετάβαση της ελληνικής οικονομίας σε ένα υπόδειγμα μέσης και υψηλής τεχνολογικής έντασης είναι απαραίτητη για τη διατηρήσιμη αύξηση των εξαγωγών, την υποκατάσταση εισαγωγών και τη μείωση του διαχρονικά υψηλού ελλείμματος τρεχουσών συναλλαγών. Παρά την άνοδο των εξαγωγών υψηλής τεχνολογίας στο 5% του συνόλου το 2022, το ποσοστό αυτό υπολείπεται σημαντικά του ευρωπαϊκού μέσου όρου (17,3%), ενώ η σχετική ένταση γνώσης του ελληνικού εμπορίου παραμένει η χαμηλότερη στην ΕΕ.12 Η επιτάχυνση του ψηφιακού εκσυγχρονισμού των επιχειρήσεων απαιτεί συνδυασμένες παρεμβάσεις: (1) επενδύσεις πάγιου κεφαλαίου, (2) νέες πρακτικές λειτουργίας των επιχειρήσεων, (2) φορολογικά κίνητρα για Έρευνα & Ανάπτυξη, (3) ενίσχυση των δεξιοτήτων του ανθρώπινου δυναμικού, καθώς και (4) ριζική αναμόρφωση του εκπαιδευτικού συστήματος με έμφαση στην τεχνική κατάρτιση και τη διά βίου μάθηση, ώστε να ανταποκρίνεται στις ανάγκες της αγοράς εργασίας.

Η προσέλκυση παραγωγικών επενδύσεων προϋποθέτει τη δημιουργία ενός σταθερού και φιλικού επιχειρηματικού περιβάλλοντος. Κρίσιμες παρεμβάσεις περιλαμβάνουν τη μείωση της γραφειοκρατίας μέσω της ψηφιοποίησης των δημόσιων υπηρεσιών, την απλοποίηση διαδικασιών με υψηλό διοικητικό κόστος και την ταχύτερη απονομή δικαιοσύνης.14 Παράλληλα, η αντιμετώπιση της πολυνομίας και η ενίσχυση της αποτελεσματικότητας των θεσμών θα περιορίσουν την αβεβαιότητα και θα διασφαλίσουν την προστασία των δικαιωμάτων ιδιοκτησίας και την εκτέλεση συμβάσεων. Η σταθερότητα του φορολογικού συστήματος, η καθιέρωση επιταχυνόμενων αποσβέσεων για πάγιο εξοπλισμό και οι μεγαλύτερες εκπτώσεις φόρου για επενδύσεις σε έρευνα και ανάπτυξη μπορούν να καταστήσουν τη χώρα πιο ελκυστική για την υλοποίηση επενδύσεων στη βιομηχανία και την καινοτομία. Τέλος, απαιτείται επιτάχυνση των μεταρρυθμίσεων στις αγορές αγαθών και υπηρεσιών, με στόχο τη μείωση φραγμών εισόδου και την αντιμετώπιση ολιγοπωλιακών πρακτικών.

6. Καταληκτικές παρατηρήσεις
   Η αξιοποίηση των περιφερειακών δυνατοτήτων αποτελεί αναγκαία συνθήκη για μια βιώσιμη και χωρίς αποκλεισμούς αναπτυξιακή πορεία. Οι επιχειρήσεις της Βορείου Ελλάδος, επωφελούμενες από τη στρατηγική τους θέση ως πύλη της ΕΕ προς τη Νοτιοανατολική Ευρώπη, μπορούν να συμβάλουν ουσιαστικά στην οικονομική ανάκαμψη, στην απασχόληση και στην ενίσχυση της περιφερειακής παραγωγικής βάσης. Ωστόσο, οι υφιστάμενες ανισότητες και διαπεριφερειακές αποκλίσεις επιμένουν, εντείνοντας τον κίνδυνο μετακίνησης ανθρώπινου δυναμικού λόγω έλλειψης ευκαιριών. Όπως υπογραμμίζεται και στην έκθεση Λέττα για την Ενιαία Αγορά, η πολιτική συνοχής της ΕΕ οφείλει να διασφαλίζει το δικαίωμα των Ευρωπαίων πολιτών να παραμένουν στον τόπο τους, ώστε η τυχόν μετεγκατάστασή τους να είναι προϊόν επιλογής και όχι εξαναγκασμού.

Η συγκυρία για την Ελλάδα είναι ευνοϊκή, αλλά απαιτεί σταθερή προσήλωση στις μεταρρυθμίσεις και στο νέο παραγωγικό πρότυπο. Η μετάβαση προς μια οικονομία βασισμένη στην καινοτομία, την τεχνολογία και την πράσινη ανάπτυξη δεν αφορά μόνο την ανταγωνιστικότητα, αλλά και την κοινωνική συνοχή και τη δίκαιη ανάπτυξη. Η συνέχιση των μεταρρυθμίσεων και η έμπρακτη στήριξη της καινοτόμου επιχειρηματικότητας μπορούν να μετατρέψουν τη δυναμική ανάκαμψη σε μακροχρόνια πρόοδο με ουσιαστικά οφέλη για τις επόμενες γενιές.

Σας ευχαριστώ.