Της Νατάσας Μαστοράκου

Τραγικές φιγούρες η σύζυγος και οι τρεις κόρες τους, αλλά και όλοι οι στενοί του συνεργάτες και κατ’ επέκταση η κινηματογραφική κοινότητα και όλοι η Ελλάδα. 14 χρόνια από εκείνη την μέρα ο Αγγελόπουλος είναι από τους καλλιτέχνες που συνεχίζουν να μας λείπουν αφάνταστα.

Ο «μάγος» του ελληνικού σινεμά, ο άνθρωπος πίσω από τον θρυλικό «Θίασο», παραμένει ο σημαντικότερος κινηματογραφιστής που ανέδειξε η χώρα μας και ένας από τους σπουδαιότερους του παγκόσμιου σινεμά.

Ο σκηνοθέτης των μεγάλων σιωπών

Ο Θόδωρος Αγγελόπουλος γεννήθηκε στην Αθήνα το 1935. Από μικρός ταγμένος στα γράμματα και τις τέχνες. Σαν από την παιδική του ηλικία να ήξερε ότι κάτι θα κάνει να αλλάξει τον κόσμο. Και όταν είδε, μαθητής ακόμα του δημοτικού την ταινία «Κολασμένες Ψυχές» (Angels With Dirty Faces) του Μάικλ Κέρτιζ κατάλαβε ότι ο κινηματογράφος μπήκε για πάντα στη ζωή του.

Ο ίδιος έχει τιμηθεί με βραβεία στην Ελλάδα και το εξωτερικό για την προσφορά του στον κινηματογράφο, με σπουδαιότερο τον Χρυσό Φοίνικα στο Φεστιβάλ των Καννών το 1998 για την ταινία «Μία αιωνιότητα και μία μέρα». Αυτό όμως που ο Θόδωρος Αγγελόπουλος μετρούσε πιο πολύ, αυτό που ίδιος κρατούσε στην καρδιά του μέχρι το τέλος είναι η τεράστια αγάπη που του είχε το κοινό και η βαθιά εκτίμηση από την παγκόσμια κινηματογραφική κοινότητα.

Ο Αγγελόπουλος υπήρξε ο σκηνοθέτης των μεγάλων σιωπών και των αργών πλάνων. Μέσα από τις ταινίες του ανέδειξε την ιστορική μνήμη, την εξορία, τα σύνορα, τον πόνο και την αναζήτηση ταυτότητας. Έργα όπως Ο Θίασος, Τοπίο στην Ομίχλη και Μια Αιωνιότητα και μια Μέρα δεν αφηγούνται απλώς ιστορίες· καταγράφουν την ψυχή ενός τόπου και μιας εποχής.

Σε έναν κόσμο που αλλάζει γρήγορα, οι ταινίες του Αγγελόπουλου μας καλούν να σταθούμε, να παρατηρήσουμε και να θυμηθούμε. Και ίσως αυτό να είναι η μεγαλύτερη κληρονομιά του: ότι μας έμαθε πως ο χρόνος, όταν τον κοιτάς με ειλικρίνεια, μπορεί να γίνει κινηματογράφος.

Ποιητής της εικόνας

Ο Αγγελόπουλος σπούδασε κινηματογράφο στη Γαλλία και παρουσίασε την πρώτη του μικρού μήκους ταινία «Η εκπομπή» το 1968 στο Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης.

Το 1970 στο ίδιο φεστιβάλ, παρουσιάζεται η πρώτη του μεγάλου μήκους  ταινία, “Αναπαράσταση”, η οποία κερδίζει και το πρώτο βραβείο. Οι ταινίες του Θόδωρου Αγγελόπουλου βραβεύτηκαν επανειλημμένα σε διεθνή φεστιβάλ με αποκορύφωση το Χρυσό Φοίνικα στις Κάννες για την ταινία του «Μία αιωνιότητα και μία Μέρα» (1998), ενώ αξίζει να σημειωθεί ότι μεγάλοι σκηνοθέτες όπως ο Ε. Κοστουρίτσα, ο Β. Χέρτζογκ, ο Ι. Μπέργκμαν, ο Β. Βέντερς και ο Α. Κουροσάβα για να αναφέρουμε μόνο μερικούς εξ αυτών, έχουν δημόσια εγκωμιάσει τις ταινίες του Έλληνα σκηνοθέτη.

Οι ταινίες του Αγγελόπουλου διακρίνονται από το προσωπικό αφηγηματικό ύφος του και την κινηματογραφική δομή που χαρακτηρίζεται από λεπτομερείς και καλοσχεδιασμένες λήψεις μεγάλης διάρκειας με συγκεκριμένους ρυθμούς.

Ο κινηματογράφος του Αγγελόπουλου συνδυάζει μια ελεγειακή προσέγγιση σύγχρονων θεμάτων όπως η μετανάστευση, ο νόστος και η σύγχρονη νεοελληνική ιστορία, και ταυτόχρονα μία ποιητική συνάρθρωση του κλασσικού και του παραδοσιακού.

Οι Μέρες του ’36, ο Θίασος και οι Κυνηγοί

Ο Αγγελόπουλος θα αναδυθεί στο διεθνές κινηματογραφικό προσκήνιο με το ιστορικοπολιτικό τρίπτυχο Μέρες του ’36 (1972), Θίασος (1974) και Κυνηγοί (1977), που αποτελεί μια σπουδή στη σύγχρονη ελληνική ιστορία.

Οι Μέρες του ’36 είναι αυτές που προετοίμασαν την εγκατάσταση της δικτατορίας Μεταξά.

Βασισμένη σε πραγματικά γεγονότα, η ταινία αφηγείται την ιστορία ενός πράκτορα της ασφάλειας που έχει πέσει σε δυσμένεια και κατηγορείται για το φόνο ενός συνδικαλιστή. Ο σκηνοθέτης χρησιμοποιεί το επεισόδιο αυτό για να καταδείξει τα αίτια που οδήγησαν στη δικτατορία Μεταξά και να κάνει ένα έμμεσο σχόλιο για τη δικτατορία των συνταγματαρχών, που διαφέντευε τις τύχες της Ελλάδας την εποχή που γυρίστηκε η ταινία.

Στις Μέρες του ’36 συναντάμε τα μεγάλης διάρκειας πλάνα-σεκάνς, που αποτελούν το σήμα-κατατεθέν της τέχνης του Αγγελόπουλου.

Αργότερα έγιναν μανιέρα από τους επιγόνους του και «βύθισαν μια γενιά στα πιο βαθιά χασμουρητά», σύμφωνα με τον Διονύση Σαββόπουλο.

Ο Θίασος, το δεύτερο μέρος του ιστορικοπολιτικού τρίπτυχου, αναφέρεται στην ιστορία της Ελλάδας από το 1939 έως το 1952, μέσα από τις περιπέτειες ενός περιοδεύοντος θιάσου, που παίζει την Γκόλφω, το γνωστό κωμειδύλλιο του Περεσιάδη.

Η ταινία, που έκανε διάσημο τον Αγγελόπουλο στο εξωτερικό, θεωρείται ίσως η κορυφαία στιγμή του ελληνικού κινηματογράφου, ενώ περιλαμβάνεται σε λίστες με τις καλύτερες ταινίες του παγκόσμιου κινηματογράφου, που συντάσσονται κατά καιρούς από τους κινηματογραφικούς κριτικούς.

Η ταινία θα ήταν υποψήφια για Βραβείο Όσκαρ ξενόγλωσσης ταινίας, αλλά η κυβέρνηση Καραμανλή τη θεώρησε πολύ «αριστερή» για να εκπροσωπήσει τη χώρα μας, προκαλώντας κύμα αντιδράσεων.

Το τρίπτυχο κλείνουν Οι Κυνηγοί, μια ταινία που εκτυλίσσεται την παραμονή της Πρωτοχρονιάς του 1977. Μια ομάδα κυνηγών βρίσκει στην περιοχή κοντά στη λίμνη των Ιωαννίνων, μέσα στο πυκνό χιόνι, το πτώμα ενός αντάρτη του Εμφυλίου. Το αίμα τρέχει ακόμα φρέσκο απ’ την πληγή του, παρ’ όλο που έχουν περάσει κοντά τριάντα χρόνια.

Οι κυνηγοί, όλοι εκπρόσωποι της αστικής τάξης (μαζί τους κι ένας ανανήψας αριστερός), μεταφέρουν το πτώμα στο ξενοδοχείο τους, όπου και θα περάσουν μια νύχτα Πρωτοχρονιάς γεμάτη απ’ τα φαντάσματα της ιστορικής τους συνείδησης και το φόβο του παρελθόντος.

Η ανακοίνωση του θανάτου του προκάλεσε εννιαήμερο εθνικό πένθος στην Κούβα. Ακυρώθηκαν δημόσιες εκδηλώσεις, η μουσική σίγησε σε εστιατόρια και μπαρ, ενώ οι σημαίες κυμάτιζαν μεσίστιες. Η χώρα προετοιμάστηκε για σειρά τιμητικών τελετών και μια τελευταία νεκρώσιμη πομπή στη μνήμη του ιστορικού ηγέτη.

Η κληρονομιά του Φιντέλ Κάστρο στην Κούβα και τον κόσμο

Γεννημένος το 1926, ο Κάστρο αναδείχθηκε ως ηγέτης της Κουβανικής Επανάστασης που ανέτρεψε τον υποστηριζόμενο από τις ΗΠΑ δικτάτορα Φουλχένσιο Μπατίστα το 1959. Ίδρυσε ένα μονοκομματικό σοσιαλιστικό κράτος, ευθυγραμμιζόμενος στενά με τη Σοβιετική Ένωση και διαδραματίζοντας κομβικό ρόλο στη γεωπολιτική της Ψυχροπολεμικής περιόδου.

Κατά τη διακυβέρνησή του, η Κούβα ανέπτυξε συστήματα καθολικής υγειονομικής περίθαλψης και εκπαίδευσης που απέσπασαν διεθνή αναγνώριση, αλλά το καθεστώς του χαρακτηρίστηκε επίσης από πολιτική καταπίεση, λογοκρισία και οικονομικές δυσκολίες, ενισχυμένες από το διαρκές εμπάργκο των ΗΠΑ.

Οι αντιδράσεις στον θάνατό του αντανακλούσαν την πολυδιάστατη κληρονομιά του. Στην Αβάνα, πολλοί θρήνησαν έναν ηγέτη που υπερασπίστηκε την εθνική κυριαρχία και την κοινωνική πρόνοια. Αντίθετα, στο Μαϊάμι, όπου ζουν πολλοί εξόριστοι Κουβανοί, σημειώθηκαν πανηγυρισμοί εναντίον ενός δικτάτορα που θεωρούν υπεύθυνο για δεκαετίες καταπίεσης.

Παγκόσμιοι ηγέτες εξέδωσαν αντικρουόμενες δηλώσεις: άλλοι εξήραν τον Κάστρο ως σύμβολο αντιιμπεριαλισμού, ενώ αρκετοί καταδίκασαν το ιστορικό ανθρωπίνων δικαιωμάτων της διακυβέρνησής του. Η τέφρα του ενταφιάστηκε στη Σαντιάγο δε Κούβα, κοντά στο σημείο όπου ξεκίνησε η επανάσταση.

Η δολοφονία των αδελφών Μιραμπάλ – Σύμβολο αντίστασης

Στις 25 Νοεμβρίου 1960, οι αδελφές Μιραμπάλ, Πατρία, Μινέρβα και Μαρία Τερέσα – γνωστές ως «Las Mariposas» («Οι Πεταλούδες») – δολοφονήθηκαν βάναυσα στη Δομινικανή Δημοκρατία. Ήταν ενεργά μέλη της αντίστασης κατά του δικτάτορα Ραφαέλ Τρουχίγιο, συμμετέχοντας στο κίνημα «Movimiento 14 de Junio» μαζί με τους συζύγους τους.

Η πιο μαχητική από τις τρεις, η Μινέρβα Μιραμπάλ, αμφισβήτησε ανοιχτά το καθεστώς Τρουχίγιο, εμπνέοντας τις αδελφές της και πλήθος πολιτών να αντισταθούν στην καταπίεση, τη λογοκρισία και τη διαφθορά της εποχής.

Τη μοιραία ημέρα, επέστρεφαν από επίσκεψη στους φυλακισμένους συζύγους τους όταν άνδρες της μυστικής αστυνομίας ανέκοψαν το όχημά τους σε ορεινό δρόμο. Οι γυναίκες ξυλοκοπήθηκαν άγρια και στραγγαλίστηκαν πριν τα σώματά τους τοποθετηθούν στο αυτοκίνητο για να σκηνοθετηθεί “ατύχημα”. Όμως ο λαός κατάλαβε αμέσως την πραγματικότητα.

Η ωμότητα της δολοφονίας προκάλεσε κύμα οργής στη χώρα, διαβρώνοντας περαιτέρω τη νομιμοποίηση του Τρουχίγιο. Μέσα σε έξι μήνες δολοφονήθηκε κι ο ίδιος ο δικτάτορας.

Η Μαρία-Αμαλία (Μελίνα) Μερκούρη γεννήθηκε στις 18 Οκτωβρίου 1920 στην Αθήνα, από πολιτική οικογένεια. Ήταν κόρη του στρατιωτικού και πολιτικού Σταμάτη Μερκούρη (1895-1967), που διετέλεσε βουλευτής και υπουργός Δεξιών κομμάτων (Λαϊκό Κόμμα, Ελληνικός Συναγερμός), αλλά και βουλευτής της κομμουνιστογενούς ΕΔΑ. Παππούς της ήταν ο γιατρός και πολιτικός Σπύρος Μερκούρης (1856-1939), ο μακροβιότερος δήμαρχος Αθηναίων. Θείος της ήταν ο Γεώργιος Μερκούρης (1886-1943), επιφανής εκπρόσωπος του εθνικοσοσιαλισμού (ναζισμού) στην Ελλάδα, ο οποίος διετέλεσε διοικητής της Εθνικής Τράπεζας κατά την διάρκεια της Κατοχής.

Ατίθασο πλάσμα η νεαρή Μελίνα, παντρεύτηκε σε νεαρή ηλικία το κατά πολύ μεγαλύτερό της πλούσιο κτηματία Παναγή Χαροκόπο με τον οποίο χώρισε το 1962. Στην Κατοχή, συνδέθηκε ερωτικά με τον μαυραγορίτη και δωσίλογο Φειδία Γιαδικιάρογλου, μια σχέση για την οποία απολογήθηκε αρκετές φορές. Κατηγορήθηκε ότι ζούσε πλουσιοπάροχα, ενώ ο λαός λιμοκτονούσε. Η ίδια, θα παραδεχθεί ότι αντλούσε χρήματα από τους δύο πάμπλουτους άντρες της και τα διοχέτευε στην Αντίσταση, ενώ με τις γνωριμίες της βοηθούσε στην διάσωση αντιστασιακών. Τους ισχυρισμούς αυτούς επιβεβαίωσαν αρκετοί συνάδελφοί της από τον καλλιτεχνικό χώρο.

Το 1943 αποφάσισε να ακολουθήσει καριέρα ηθοποιού και έγινε δεκτή στη Δραματική Σχολή του Εθνικού Θεάτρου από την οποία αποφοίτησε το 1946. Το 1944 έκανε το ντεμπούτο της στη σκηνή με το έργο του Αλέξη Σολομού «Το μονοπάτι της λευτεριάς», που κατέβηκε γρήγορα λόγω των «Δεκεμβριανών». Τα επόμενα χρόνια συνεργάστηκε με το Εθνικό Θέατρο και τους θιάσους Κατερίνας και της Μαρίκας Κοτοπούλη.

Ως πρωταγωνίστρια καθιερώθηκε το 1949 με το έργο του Τένεσι Ουίλιαμς «Λεωφορείον ο Πόθος», που ανέβηκε στο Θέατρο Τέχνης του Κάρολου Κουν και είχε το προνόμιο να γίνει η πρώτη ελληνίδα ηθοποιός που ερμήνευσε τον απαιτητικό ρόλο της Μπλανς Ντιμπουά. Στο Θέατρο Τέχνης παρέμεινε μέχρι το 1950 και τον επόμενο χρόνο εγκαταστάθηκε στο Παρίσι, όπου διακρίθηκε ως ηθοποιός του βουλεβάρτου εγκαινιάζοντας συγχρόνως τη διεθνή σταδιοδρομία της. Το 1955 επανήλθε στην Ελλάδα και πρωταγωνίστησε σε έργα ρεπερτορίου, όπως «Μάκβεθ» του Σέξπιρ, «Κορυδαλλός του Ζαν Ανούιγ και «Λυσσασμένη Γάτα» του Τένεσι Ουίλιαμς.

Στον κινηματογράφο πρωτοεμφανίστηκε το 1955 με την θρυλική ταινία του Μιχάλη Κακογιάννη «Στέλλα». Η παρουσία της στις Κάννες γοήτευσε τον αμερικανό σκηνοθέτη Ζιλ Ντασέν και από τις ακτές της γαλλικής Ριβιέρας ξεκίνησε η καλλιτεχνική και προσωπική τους σχέση, η οποία ολοκληρώθηκε με γάμο το 1966. Με τον Ντασέν γύρισε τις ταινίες «Ο Χριστός ξανασταυρώνεται (1957), από το ομώνυμο μυθιστόρημα του Νίκου Καζαντζάκη, «Ο νόμος» (1958), «Ποτέ την Κυριακή» (1960), «Φαίδρα» (1962) και «Τοπκαπί» (1964).

Η ταινία που εκτόξευσε την φήμη της ήταν φυσικά το «Ποτέ την Κυριακή», που της χάρισε ένα βραβείο ερμηνείας στο Φεστιβάλ των Καννών και μια υποψηφιότητα για Όσκαρ τον επόμενο χρόνο. Η γεμάτη μπρίο ερμηνεία της στο τραγούδι του Μάνου Χατζιδάκι «Τα Παιδιά του Πειραιά», φανέρωσε μια άλλη πτυχή του ταλέντου της. Ο ίδιος ρόλος, της πόρνης ‘Ιλια με την καλή καρδιά, της χάρισε το 1967 και μια υποψηφιότητα για το βραβείο Τόνι, στην θεατρική μεταφορά της ταινίας στο Μπρόντγουεϊ, με τίτλο «Ίλια Ντάρλινγκ».

Μετά την επιβολή της Δικτατορίας των Συνταγματαρχών η Μελίνα Μερκούρη αυτοεξορίστηκε και με το ταλέντο και τη φήμη της πολέμησε σε ολόκληρο τον κόσμο το καθεστώς ενημερώνοντας τη διεθνή κοινή γνώμη για την πολιτική κατάσταση στην Ελλάδα. Ιστορική έμεινε η δήλωση της: «Εγώ γεννήθηκα Ελληνίδα και θα πεθάνω Ελληνίδα, ο κ. Παττακός γεννήθηκε φασίστας και θα πεθάνει φασίστας».

Μετά την Μεταπολίτευση (1974) εγκαταστάθηκε οριστικά στην Ελλάδα και ασχολήθηκε κατά βάση με την πολιτική μέσα από τις τάξεις του ΠΑΣΟΚ. Εκλεγόταν συνεχώς βουλευτής από 1977 έως τον θάνατό της το 1994, από το 1977 έως το 1985 στην Β’ Πειραιώς και τα επόμενα χρόνια με το ψηφοδέλτιο Επικρατείας.

Από το 1981 έως το 1989 και από το 1993 έως το 1994 διετέλεσε υπουργός Πολιτισμού και λάμπρυνε με την παρουσία της και τις πολιτικές της το συγκεκριμένο υπουργείο. Όραμά της ήταν η επιστροφή των Γλυπτών του Παρθενώνα από το Βρετανικό Μουσείο. Δημιούργησε τα Δημοτικά Περιφερειακά Θέατρα για να έρθει ο κάτοικος της επαρχίας σε επαφή με το θέατρο, ενώ δική της έμπνευση ήταν και η δημιουργία του θεσμού της «Πολιτιστικής Πρωτεύουσας της Ευρώπης».

Οι εμφανίσεις της στο θέατρο μετά το 1974 ήταν μετρημένες στα δάχτυλα του ενός χεριού: «Όπερα της Πεντάρας» του Μπέρτολτ Μπρεχτ σε σκηνοθεσία Ζιλ Ντασέν, «Μήδεια» του Ευριπίδη σε σκηνοθεσία Μίνωα Βολανάκη, «Συντροφιά με τον Μπρεχτ» (1978), «Γλυκό πουλί της νιότης» σε σκηνοθεσία Ζιλ Ντασέν (1980) και «Ορέστεια» του Αισχύλου σε σκηνοθεσία Κάρολου Κουν (1980). Το 1992 έκανε μια τελευταία, έκτακτη, εμφάνιση, όχι ζωντανή όμως αλλά βιντεοσκοπημένη, ως Κλυταιμνήστρα στην όπερα δωματίου «Πυλάδης» σε μουσική Γιώργου Κουρουπού και λιμπρέτο Γιώργου Χειμωνά, που παρουσιάστηκε στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών

Η Μελίνα Μερκούρη άφησε την τελευταία της πνοή στις 6 Μαρτίου 1994, σε νοσοκομείο της Νέας Υόρκης, όπου νοσηλευόταν με καρκίνο των πνευμόνων.

© SanSimera.gr