Των Σάββα  Γ. Ρομπόλη, Βασίλειου  Γ. Μπέτση*

Οι  ανατροπές  αυτές  που  έκαναν  διαφορετικό  το  παρόν  σε  σχέση  με το  παρελθόν   της  διεθνούς  και  ευρωπαϊκής  οικονομίας,  συνδυάστηκαν  με    αλλαγές   στην   οργάνωση   της  εργασίας, στο  θεσμικό  πλαίσιο  των  συλλογικών  διαπραγματεύσεων  και  των  συλλογικών  συμβάσεων  εργασίας  καθώς  και  με  την  υλοποίηση  πολιτικών  γενικευμένης (μισθούς, συμβάσεις  εργασίας, απασχόληση, χρόνος  εργασίας, κ.λ.π.) ευελιξίας  στην  αγορά  και  στους  χώρους  εργασίας.

Ταυτόχρονα  συνδυάστηκαν με  την  εισαγωγή  των  νέων  τεχνολογιών  τεχνητής  νοημοσύνης, ψηφιακής  τεχνολογίας, ρομποτικής, κ.λ.π.  στους  χώρους  παραγωγής   καθώς  και  με   την  εφαρμογή  αυτοματοποιημένων (αλγοριθμική  διαχείριση)  αυταρχικών  μεθόδων  και  συστημάτων  ελέγχου  της  εργασίας.

• Έτσι, περιορίσθηκε   η  αυτόνομη  και  δημιουργική  δραστηριότητα  των  εργαζομένων,   η  δημοκρατική  λειτουργία  τους  στους  χώρους  παραγωγής  και  εργασίας  και  τα  εργασιακά  και  συνδικαλιστικά  τους  δικαιώματα, σε  βαθμό  που  να  δημιουργούν  συνθήκες  καταναγκαστικής  βελτίωσης  του  επιπέδου  της  παραγωγικότητας  της  εργασίας  και  περιορισμού  των  όρων  της  δημοκρατικής    συνδικαλιστικής   λειτουργίας  και  δράσης  των  εργαζομένων, σε  όφελος  των  συνθηκών  συσσώρευσης  και  σε  βάρος  των  κοινωνικο-οικονομικών  συνθηκών  του  κόσμου  της  μισθωτής  εργασίας.

Στο  πλαίσιο  αυτών  των  εξελίξεων,  όπου  σε  ευρωπαϊκό  επίπεδο  παρακολουθούνται  επιμελώς  ανενεργά  και  αμήχανα  από  την  Ευρωπαϊκή  Ένωση, οι  ασκούμενες  πολιτικές  διαμορφώνουν, κατά   τις   πρώτες  δεκαετίες  του  21^ου  αιώνα,  τους    εργασιακούς   όρους  μετάβασης    από  την  τρίτη  στην  τέταρτη  βιομηχανική  επανάσταση,  στην  κατεύθυνση  της  χειραγώγησης  και  της  περιθωριοποίησης  της  συνδικαλιστικής  δράσης  των  εργαζομένων  και  όχι  της  δημοκρατίας  και  της  απελευθέρωσης  της  εργασίας  στους  χώρους  παραγωγής. 

Έτσι,  παρατηρούνται,  ιδιαίτερα  κατά  την  περίοδο  της  πανδημίας  του Covid-19,   απορρυθμιστικές   πολιτικές  ευελιξίας  και  ανατροπής  των  εργασιακών  δικαιωμάτων     κατά  επιχείρηση  ή  κατά  ομάδες  επιχειρήσεων, με   εφαρμογές  σε  ευρωπαϊκές  ή  μη  χώρες,  οι  οποίες   αναφέρονται, μεταξύ  των  άλλων,  στον  χρόνο  εργασίας  και  στην  τηλεργασία, δημιουργώντας  σε  σύντομο  χρονικό  διάστημα    συνθήκες  υπονόμευσης  της   εργασιακής  συλλογικότητας  και   της  συνδικαλιστικής  δράσης.

• Κι’  αυτό  γιατί  ο  συνδικαλισμός  δημιουργείται   και  αναπτύσσεται  από  τη  συλλογική  σκέψη, τη  συλλογική  και  κοινωνικο-εργασιακή  δράση  και  τη  συλλογική  ζωή  στους  χώρους  εργασίας  και  παραγωγής. Αντίθετα, η  διάσπαση    μεταξύ  του  χρόνου  και του   χώρου   εργασίας  που  συντελείται  για  παράδειγμα  με την τηλεργασία  χαλαρώνει  τους  δεσμούς   μεταξύ  των  εργαζομένων  και  των  εκπροσώπων  των  συνδικάτων(C. Dupuy- J.Simha-Centre d’ etudes  de l’ emploi  et  du travail,2022).
• Κι’ αυτό  γιατί   οι  συναντήσεις  μεταξύ  των  εργαζομένων  πραγματοποιούνται  διαμέσου  των  τηλεδιασκέψεων, εγκαθιδρύοντας  στην  καθημερινή  λειτουργία  και  δράση  των  συνδικάτων  την  εργασιακή  εξατομίκευση, υπονομεύοντας  και  αντικαθιστώντας  κατ’ αυτόν  τον  τρόπο  τη  συλλογική  σκέψη,  τη  συλλογική  ανταλλαγή   απόψεων  και  την  λήψη  των  συλλογικών  αποφάσεων (E.Sabado, Alternatives Economiques, 15/3/22).

Οι  προκλήσεις  αυτές  των  συνδικάτων    κατά  την  τελευταία  δεκαετία  του  20^ου  αιώνα  και  κατά  τις  δύο  πρώτες  δεκαετίες  του  21^ου  αιώνα,  θέτουν  στις  συνδικαλιστικές  οργανώσεις  την  αναγκαιότητα αναζήτησης  νέων  μεθόδων  και  τρόπων  προσωπικής  συνάντησης  των  εργαζομένων  τόσο  μεταξύ  τους, όσο  και  με  τους  συνδικαλιστικούς  τους  εκπροσώπους.  

Από  την  έρευνα  πεδίου (C.Dupuy-J.Simha, 2022)  εμφανίζεται  η  πρόκληση  του  ψηφιακού  συνδικαλισμού  στην  λειτουργία  των  συνδικάτων  και  στην  διεκδικητική  πορεία  της  συνδικαλιστικής  δράσης. Όμως,  μία  τέτοια  πορεία  των  συνδικάτων  θα  σηματοδοτήσει  το  διαρκές  έλλειμμα  των  διεκδικήσεων  τους,  οι  οποίες  αντί  να  αποτελούν  αντικείμενο  των  συλλογικών  διαπραγματεύσεων, των  συλλογικών  συμβάσεων  εργασίας,  των  απεργιακών  κινητοποιήσεων, κ.λ.π., θα  αποτελούν  αντικείμενο  της  ηλεκτρονικής  επικοινωνίας  των  συνδικάτων  και  των  εργοδοτών, με κίνδυνο  τον  εκφυλισμό  των  συνδικαλιστικών  οργανώσεων  σε  μη  κυβερνητική  οργάνωση  παροχής  υπηρεσιών.

• Στις  συνθήκες  αυτές,  όπου  τα  συνδικάτα  περιβάλλονται  από  την  πρόκληση  του  ψηφιακού  συνδικαλισμού, οι  εργαζόμενοι, σύμφωνα  με τη  συγκεκριμένη  έρευνα,  ενισχύουν  με  την  εμπιστοσύνη  τους  την  δράση  των  συνδικαλιστικών  τους  οργανώσεων,  θεωρώντας  ως  τον  αναντικατάστατο  κοινωνικό  θεσμό  διεκδίκησης  και  προστασίας  των  εργασιακών  και  κοινωνικών  τους  δικαιωμάτων. 

Κατά  συνέπεια   στην  προοπτική  αυτή,  η  πρόκληση  των  συνδικάτων  κατά  τον  21^ο  αιώνα, ιδιαίτερα  κατά την  περίοδο  μετάβασης  της  διεθνούς  και  ευρωπαϊκής  οικονομίας  από  την  τρίτη   στην   τέταρτη  βιομηχανική  επανάσταση, δεν  είναι  ο  ψηφιακός  συνδικαλισμός.

Αντίθετα  είναι   η  συλλογική  δυναμική  και  μετεξέλιξη  σε  προοπτική  συσπείρωσης  της  εμπιστοσύνης  των  εργαζομένων,  σε  βαθμό   που  η   κοινωνικο-εργασιακή  αναβάθμιση  του  συσχετισμού  δυνάμεων  των  συνδικαλιστικών  οργανώσεων, να  προσανατολίσει την  τέταρτη  βιομηχανική  επανάσταση  προς  την  κατεύθυνση, με  όρους  δημοκρατίας, εργασιακής  απελευθέρωσης  και  προσδοκίας (τεχνο-κοινωνικό  μοντέλο),  της  εργασιο-παραγωγικής  και  κοινωνικο-αναπτυξιακής  σύζευξης.  

*Ομ. Καθηγητή  Παντείου Πανεπιστημίου, Δρ. Παντείου  Πανεπιστημίου

Των Σάββα  Γ. Ρομπόλη, Βασίλειου  Γ. Μπέτση*

Στις συνθήκες αυτές,  αξίζει  να  σημειωθούν  τόσο οι δανειακές  υποχρεώσεις (43 δις  ευρώ τα οποία περιλαμβάνονται στο χρέος του 206% του ΑΕΠ) που  έχει προκαλέσει  η πανδημία του covid-19,  όσο  και το  κόστος  μετάβασης (78  δις  ευρώ)  της  κεφαλαιοποίησης  της  επικουρικής  κοινωνικής  ασφάλισης, το  οποίο  μπορεί να  προσεγγίσει  τα 100 δις ευρώ  σύμφωνα με τις εγγυήσεις του Ν.4826/2021.

Βέβαια, το ποσό αυτό απαιτείται να χρηματοδοτηθεί προκειμένου να αποφευχθεί η μείωση  στο μέλλον  των  επικουρικών συντάξεων. Η χρηματοδότηση αυτή θα επιβαρύνει την δημοσιονομική κατάσταση της χώρας μας τα  επόμενα 50 χρόνια κατά 0,8%-1% του ΑΕΠ κατά μέσο όρο ετησίως.

Εάν  λάβουμε υπόψη ότι  σε  επίπεδο Ευρωπαϊκής Ένωσης θα  αποφασιστεί  η  μείωση  του  δημόσιου  χρέους  κατά  τις  επόμενες  δύο  δεκαετίες   στο  επίπεδο  του 100% του ΑΕΠ, τότε θα πρέπει η χώρας μας για τις επόμενες δύο δεκαετίες να έχει πρωτογενή πλεονάσματα ύψους 5% του ΑΕΠ κατά μέσο όρο. Εάν σε αυτό το 5% προστεθεί και το χρέος της κεφαλαιοποιητικής επικουρικής ασφάλισης 0,8% του ΑΕΠ, τότε τα πρωτογενή πλεονάσματα αυξάνονται  στο  επίπεδο  του  5,8% του ΑΕΠ.

Σύμφωνα με την μελέτη του Ageing Working Group 2021 (AWG 2021) της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, η οποία δεν περιλαμβάνει τις αποτιμήσεις της κεφαλαιοποίησης της επικουρικής ασφάλισης  στην  χώρα  μας,  ο δείκτης της συνταξιοδοτικής δαπάνης (κύριας και επικουρικής) θα μειώνονταν από το 15,6% του ΑΕΠ το 2019 στο 12% του  ΑΕΠ το 2070. Από αυτό το 12% του ΑΕΠ  της συνταξιοδοτικής δαπάνης, για την περίοδο 2020-2070, το 10,5% του  ΑΕΠ  κατά μέσο όρο αποτελεί την δαπάνη για την  κύρια σύνταξη και το 1,5% του ΑΕΠ κατά μέσο όρο θα ήταν η συνταξιοδοτική δαπάνη για την επικουρική ασφάλιση,  δεδομένου  ότι  σύμφωνα με την  προϋπάρχουσα  νομοθεσία  του Ν.4826/2021, η επικουρική  κοινωνική  ασφάλιση δεν  χρηματοδοτείται  από  το  Κράτος  και  ως  εκ  τούτου δεν  επιβαρύνει  καθόλου τα δημοσιονομικά της χώρας μας.

Στην κύρια ασφάλιση, από το 10,5% του  ΑΕΠ της συνταξιοδοτικής δαπάνης, το 5% κατά μέσο όρο αποτελεί  την κρατική χρηματοδότηση.  Παράλληλα, το 5,8% του ΑΕΠ αποτελεί,  σύμφωνα  με  τους  υπολογισμούς  μας,  το  επίπεδο  των  απαιτούμενων  πρωτογενών  πλεονασμάτων   για την  μείωση  του  δημόσιου  χρέους  στην  χώρα  μας  στο  επίπεδο  του  100%  ΑΕΠ.  Στην  προοπτική  αυτή  αξίζει  να  σημειωθεί ότι  σύμφωνα με την μελέτη του AWG 2021, η  μέση κύρια σύνταξη σε σημερινές τιμές θα είναι  730 ευρώ και η μέση επικουρική σύνταξη  220 ευρώ, δηλαδή συνολικά 950 ευρώ (μεικτά) μέση σύνταξη.

Κατά  συνέπεια, η  επιλογή μίας πλήρους κεφαλαιοποίησης και της κύριας ασφάλισης (σύνταξης) με στόχο την  κατάργηση της  κρατικής  χρηματοδότησης  του 5%  του  ΑΕΠ  στο  σύστημα  κοινωνικής  ασφάλισης, θα ήταν  απαγορευτική για την χώρα μας,  δεδομένου  ότι   το κόστος μετάβασης της κύριας  ασφάλισης (σύνταξης) εκτιμάται στο  επίπεδο  των 450-500 δις  ευρώ, το οποίο θα σήμαινε την χρεοκοπία και τον πλήρη αποκλεισμό της χώρας μας από τις διεθνείς  αγορές.

Όμως, εάν προκειμένου να αποφευχθεί το  υψηλό  αυτό κόστος μετάβασης, επιλέγονταν η προοπτική της μετατροπής της κύριας ασφάλισης (σύνταξης) σε ατομικούς λογαριασμούς νοητής κεφαλαιοποίησης, προκειμένου να καταργηθεί εντελώς η κρατική χρηματοδότηση (5% του ΑΕΠ ετησίως κατά μέσο όρο), τότε η μέση κύρια σύνταξη θα μειώνονταν στο  επίπεδο  των  390 ευρώ (μεικτά) από τα 730 ευρώ (μεικτά) που υπολογίζεται σύμφωνα με την μελέτη του AWG 2021.

Άρα, η μέση συνολική (κύρια  και  επικουρική) σύνταξη για τις μελλοντικές γενιές  εκτιμάται στο  επίπεδο  των  610 ευρώ (μεικτά) από αυτό των 950 ευρώ (μεικτά). Σημειώνεται  ότι τα ποσά  αυτά έχουν υπολογιστεί με επίπεδο ασφαλιστικών  εισφορών  26% (20% για την κύρια και 6% για την επικουρική ασφάλιση).

Συμπερασματικά, η  επιλογή  ένταξης της χρηματοδότησης της κύριας ασφάλισης (σύνταξης)  στην  δίνη  αποπληρωμής  του  δημόσιου  χρέους  και  όχι  στην  επιλογή  χρηματοδότησης  της  κύριας  ασφάλισης (σύνταξης) διαμέσου  του  συστήματος  αναδιανομής  των  πόρων της  ανάπτυξης θα οδηγήσει, όπως  αποδεικνύεται  και  τεκμηριώνεται  ποσοτικά  από  τους  υπολογισμούς  μας,  στην  δημοσιονομική  και  κοινωνικο-οικονομική  αποσταθεροποίηση της  ελληνικής  οικονομίας.

Παράλληλα,  θα  οδηγήσει  στην  μείωση  του  βιοτικού  επιπέδου  των  συνταξιούχων  και  των  εργαζομένων, ως  αποτέλεσμα  της  υποχρεωτικής  ένταξης  και  προσανατολισμού  της  ατομικής  τους  αποταμίευσης  σε  ιδιωτικά  ασφαλιστικά  προγράμματα  τα  οποία  υποτάσσουν την  υποχρέωση  χορήγησης  των  συνταξιοδοτικών  παροχών  στην  δίνη  των  κινδύνων  των  κεφαλαιαγορών  με  τα  ιδιωτικά  επενδυτικά  συνταξιοδοτικά  προγράμματα.

*Ομ. Καθ. Παντείου Πανεπιστημίου, Διδάκτορας Παντείου Πανεπιστημίου

Των Σάββα Γ. Ρομπόλη, Σάββα Γ. Ρομπόλη*

Όμως, το  επιχείρημα  αυτό  είναι αβάσιμο γιατί  εξ  ορισμού, όπως   αποδεικνύεται από την  διεθνή επιστημονική βιβλιογραφία, το πλήρες κεφαλαιοποιητικό σύστημα ατομικών λογαριασμών  δεν εμπεριέχει καμία διαγενεακή δικαιοσύνη,  δεδομένου  ότι  χαρακτηρίζεται από την πλήρη ατομικότητα στη διαχείριση. Επιπλέον, με το συγκεκριμένο επιχείρημα υπονοείται ότι οι συνταξιούχοι με  το  ισχύον  σύστημα  επικουρικής  ασφάλισης  ελάμβαναν συντάξεις που δεν δικαιούνταν,  με αποτέλεσμα αυτό να έχει συνέπεια στις νέες γενιές, κάτι το οποίο δεν θα ξανασυμβεί  στο  μέλλον με την  πλήρη κεφαλαιοποίηση της επικουρικής ασφάλισης.

Παραβλέπεται  όμως  ότι  οι συντάξεις  εκείνες  που ήταν οι άμεσες εισφορές των νέων γενεών, έγιναν άμεσα κατανάλωση  και  συνέβαλαν  στην  διεύρυνση  της  ρευστότητας  της  οικονομίας  και  στην  ανάπτυξη  της  χώρας  μας. Έτσι κατ’ αυτόν  τον  τρόπο  συμβολής  στην  αναπαραγωγή  της  ελληνικής  οικονομίας  ουσιαστικά επενδύθηκαν  στις νέες γενιές  με  την  αύξηση  του  ΑΕΠ,  των  θέσεων  εργασίας,  του  εισοδήματος,  των  κοινωνικο-αναπτυξιακών  υποδομών, κ.λ.π. Αντίθετα, στην περίπτωση  της  πλήρους κεφαλαιοποίησης, η  επανάληψη μίας  χρηματοπιστωτικής  κρίσης,  όπως αυτή  του 2008, τις εγγυήσεις που αναφέρει το νομοσχέδιο ποιος θα τις   χρηματοδοτήσει;

• Ο Κρατικός  Προϋπολογισμός, δηλαδή, οι νέες γενιές  ως  φορολογούμενοι. Επιπλέον,  ποιος  θα είναι αυτός που θα έχει όφελος σε  μία  τέτοια περίπτωση; 

Προφανώς   τα ξένα funds στα οποία θα έχουν επενδυθεί οι εισφορές της νέας γενιάς,   οι  οποίες  θα  συναντηθούν  με  τον  κίνδυνο  των  χρηματιστηρίων. Άρα, με ποιον τρόπο αποκαθίσταται η   δήθεν  απωλεσθείσα  από  το  υπάρχον  διανεμητικό  σύστημα  επικουρικής  ασφάλισης  διαγενεακή δικαιοσύνη; Με  κανέναν. Κι’αυτό  γιατί  οι συντάξεις των συνταξιούχων  του  διανεμητικού  συστήματος  που  χρηματοδοτούνται  από  τις   εισφορές της νέας γενιάς,  όχι  μόνο  δεν εξανεμίζονται  στις  χρηματιστηριακές  αγορές  και  τα  επενδυτικά   funds   δεν θα έχουν   καμία  ευθύνη  αλλά  αντίθετα  επιστρέφουν   στην  νέα  γενιά  με  την  ανάπτυξη  της  πραγματικής  οικονομίας. Ως  εκ  τούτου  στο  πνεύμα  και  στο  γράμμα  του υπό  συζήτηση  στην  Βουλή  νομοσχεδίου  η  ευθύνη  των  απωλειών  των  εισφορών  μεταφέρεται  στους  φορολογούμενους  και  την  νέα  γενιά.

• Παράλληλα,  προκαλεί  εντύπωση  ο  ισχυρισμός  κυβερνητικών  παραγόντων  ότι  με  το  νομοσχέδιο  της  πλήρους  κεφαλαιοποίησης  της  επικουρικής  ασφάλισης  θα υπάρχει η δυνατότητα να επενδύονται οι εισφορές της νέας γενιάς σε τίτλους του εξωτερικού και όχι μόνο σε ελληνικά ομόλογα τα οποία προκάλεσαν την κατάρρευση των Ταμείων και των τραπεζών το 2008,  δεδομένου  ότι,  κατά  τους  ισχυρισμούς  τους,   η διεθνής εμπειρία έχει δείξει ότι οι επενδύσεις σε ξένα ομόλογα και μετοχές ξένων εταιρειών σε ξένα χρηματιστήρια ενισχύει την σιγουριά και το ύψος των αποδόσεων.

Όμως, παραβλέπεται  το γεγονός του  κουρέματος  των ελληνικών ομολόγων   ως  απόρροια της παγκόσμιας χρηματοπιστωτικής κρίσης που ξεκίνησε από τα CDS (Credit Default Swaps) και τα CDOs (Collateralized Dedt Obligation) το 2008  και  μεταδόθηκε σε διεθνές  επίπεδο (συστημικός κίνδυνος των χρηματαγορών). Επίσης, παραβλέπεται  ότι πριν συντελεσθεί το κούρεμα των ελληνικών ομολόγων το 2012, τα έτη 2008 και 2009, στα δημόσια και ιδιωτικά κεφαλαιοποιητικά συστήματα είχαν εξανεμιστεί συντάξεις ύψους 5,4 τρις δολαρίων παγκοσμίως (Yermo, J. and C. Severinson, (2010), OECD). Επιπλέον,  είναι  ενδιαφέρον  να  σημειωθεί  η  αντίφαση  που  αναδεικνύεται  από  τους  ισχυρισμούς  των  κυβερνητικών  παραγόντων,  οι  οποίοι  υποστηρίζουν ότι η κεφαλαιοποίηση της επικουρικής ασφάλισης θα δημιουργήσει  συνθήκες  μεγέθυνσης  της ελληνικής οικονομίας   γιατί  οι  εισφορές  της  νέας  γενιάς  θα επενδύονται στη χώρα μας.

• Παράλληλα  όμως  υποστηρίζουν  ότι  οι  εισφορές  της  νέας  γενιάς  θα επενδύονται,  σε ξένα ομόλογα και  σε  μετοχές ξένων εταιρειών. Τέλος,  στην  δέσμη  των  λανθασμένων  επιχειρημάτων  υποστηρίζεται   ότι  η κλιματική αλλαγή θα έχει αρνητικές επιπτώσεις και θα μειώσει  το  επίπεδο  των επικουρικών  συντάξεων ενός συστήματος που λειτουργεί  με  το  διανεμητικό σύστημα και όχι με το προτεινόμενο κεφαλαιοποιητικό σύστημα  των  ατομικών  λογαριασμών.  Αντίθετα, η πραγματικότητα  είναι ότι η κλιματική αλλαγή θα επηρεάσει περισσότερο το κεφαλαιοποιητικό σύστημα  των  ατομικών  λογαριασμών των νέων γενεών,  δεδομένου  ότι  αυξάνονται οι κίνδυνοι των χρηματοοικονομικών αγορών στις οποίες βασίζεται η λειτουργία του προτεινόμενου κεφαλαιοποιητικού συστήματος.

Κι’ αυτό  γιατί προκαλούνται επιπτώσεις μέσω μιας λειτουργίας κλιματικών ζημιών, η οποία αντικατοπτρίζεται με την επιδείνωση της δημόσιας υγείας, την απόδοση στις γεωργικές καλλιέργειες, την αποτυχία των δημόσιων υποδομών, αυξάνοντας τα ποσοστά θνησιμότητας  και  καταστρέφοντας  περιουσιακά στοιχεία. Τέτοιες δυσμενείς επιπτώσεις μπορούν να οδηγήσουν σε άμεσους χρηματοοικονομικούς κινδύνους, προκαλώντας επανεκτίμηση των αξιών των περιουσιακών στοιχείων, μεταβάλλοντας τη διαθεσιμότητα τραπεζικών πιστώσεων και την μείωση των επενδύσεων,  έχοντας  ως τελική  επίπτωση τη δυσκολία επίτευξης στο μέλλον ικανοποιητικών  αποδόσεων  των επενδύσεων στα χρηματιστήρια, στις οποίες βασίζεται η λειτουργία του κεφαλαιοποιητικού επικουρικού ταμείου  των  ατομικών  λογαριασμών.

*Ομότ. Καθηγητή  Παντείου  Πανεπιστημίου, Δρ. Παντείου  Πανεπιστημίου

Των Σάββα  Γ.  Ρομπόλη, Βασίλειου  Γ.  Μπέτση*

Όμως,  η  υλοποίηση  αυτής  της  στρατηγικής (shock therapy),  τα  τελευταία  τριάντα  χρόνια,  στις  χώρες  της  Ανατολικής  Ευρώπης, τα  Βαλκάνια  και την  χώρα μας,  επιδεινώνει, όπως  προκύπτει  εκ  του  αποτελέσματος, μεταξύ  των  άλλων,  τις  αντιθέσεις, με την  κυριαρχία  του  τεχνο- οικονομικού  επί  του  κοινωνικού  στοιχείου   της  αναπαραγωγής, αποσταθεροποιώντας  έτσι  την  εργασιακή  και  κοινωνικο-οικονομική  θέση της  μισθωτής  εργασίας,  με  την  εγκαθίδρυση  συνθηκών  αβεβαιότητας  και  ανασφάλειας  για  τους  εργαζόμενους  και  τους  ανέργους. Με  άλλα  λόγια,  η  κεντρική  αυτή  στρατηγική  της  Επιτροπής  Πισσαρίδη  που  συμπυκνώνεται  στον  άξονα «σταθεροποίηση και  ‘ανάπτυξη’ της  οικονομίας  με  αποσταθεροποίηση  και  αποδιάρθρωση  της  εργασίας»  αποτυπώνει  τον  τίτλο  του Μ.Albert: Καπιταλισμός  εναντίον Καπιταλισμού».

Ταυτόχρονα  αναδεικνύει, με τον πιο  σαφή  τρόπο, τις  αντιλήψεις  και  τις  πολιτικές  μετάβασης  από  τον  αναπτυξιακό-κοινωνικό  τύπο  στον τεχνο-νεοφιλελεύθερο  τύπο  καπιταλισμού, με το  επιχείρημα  ότι η  σταθεροποίηση  και η  ανάπτυξη  της  οικονομίας, η  αύξηση  του  επιπέδου της  παραγωγικότητας, η  βελτίωση  του  επιπέδου  της  ανταγωνιστικότητας  και  η  μείωση  της  ανεργίας,  είναι  εφικτή  με τη μείωση  του  κόστους  εργασίας,  τη μείωση  του πραγματικού  μισθού, την  αύξηση  των  ευέλικτων  μορφών  απασχόλησης και  των  ατομικών  συμβάσεων  εργασίας  καθώς  και  την  πλήρη  αποδιάρθρωση  των    εργασιακών  σχέσεων.  

Στο  πλαίσιο  αυτό  η Έκθεση  της  Επιτροπής  Πισσαρίδη  θεωρώντας, μεταξύ  των  άλλων, ότι  η  ανάπτυξη  επιτυγχάνεται κυρίως  από τους  μεγάλους  πολυεθνικούς  επιχειρηματικούς  ομίλους  και  όχι  τόσο  από τις  μικρο-μεσαίες  επιχειρήσεις, δεδομένου ότι  σ’ αυτούς  οι  εργαζόμενοι  μετακινούνται  ευκολότερα,   προσαρμόζονται  ταχύτερα  στους  οικονομικούς κύκλους  και  επανεντάσσονται  στην  αγορά  εργασίας, διαμέσου  μίας  «ευέλικτης»  εργατικής  νομοθεσίας  για τις  απολύσεις, της  εκπαίδευσης, της  συνεχούς  επιμόρφωσης  και  της  εξειδίκευσης  τους, συμβάλλοντας έτσι  στην  αύξηση  του  επιπέδου  της  παραγωγικότητας (Pissaridis 2010, Scarpetta  2014).

Αντίθετα, μία  τέτοια   οικονομική, κοινωνική  και  θεσμική  οργάνωση  των  συνθηκών  αναπαραγωγής της  οικονομίας  και  της  εργασίας,  επιδεινώνει  την  ποιότητα  της  εργασίας  και προκαλεί, ως  εκ  τούτου,  μείωση  της  δημιουργικότητας  και  του  επιπέδου παραγωγικότητας  της  εργασίας, με ό,τι  αυτό  αρνητικά  συνεπάγεται για  την  παραγωγική  και  ποιοτική δυναμική  της  οικονομίας  και  της  ανάπτυξης.

Από  την  άποψη  αυτή  παρουσιάζουν ιδιαίτερο  ενδιαφέρον  τα  συμπεράσματα  πρόσφατης (2020) Έκθεσης  του  ΟΟΣΑ (Οργανισμός  Οικονομικής  Συνεργασίας  και  Ανάπτυξης) σύμφωνα, κατά  βάση,  με  τα  οποία: α) η  ευέλικτη  εργατική  νομοθεσία  για  τις  απολύσεις  που  θεσμοθέτησαν  η  Ελλάδα  και άλλες  χώρες  κατά  την  περίοδο  2013-2019,  συνέβαλαν  στη  μείωση του  αριθμού  των  εργαζομένων  με  συμβάσεις  αορίστου  χρόνου, στην  αύξηση  της  ανεργίας  και  των  ευέλικτων  μορφών  απασχόλησης (μερική, προσωρινή, ορισμένου χρόνου  και  εκ  περιτροπής  απασχόληση).

Επιπλέον,  συνέβαλαν  στη μείωση  των  εισοδημάτων και  στην  υπονόμευση  θεμελιωδών  εργασιακών  και  κοινωνικών  δικαιωμάτων, και  β) η  εργασιακή  ασφάλεια  και  βεβαιότητα  αυξάνει  την  ποιότητα  της  εργασίας  και την  εργασιακή  δημιουργικότητα. Επίσης στην  έρευνα  του ΟΟΣΑ δεν  αποδεικνύεται  καμία  συσχέτιση  της  εργασιακής ασφάλειας και  βεβαιότητας  με  την  αύξηση  της  ανεργίας.

Κατά  συνέπεια,  είναι  προφανές  ότι,  τούτων  δοθέντων,  επιβάλλεται  στο  πλαίσιο  του  δημόσιου  και  κοινοβουλευτικού  διαλόγου  για  την  ανάπτυξη  της  ελληνικής  οικονομίας  και  την  αξιοποίηση  των  ευρωπαϊκών  κονδυλίων  στην  Ελλάδα,  η  εργασία  στο  αναπτυξιακό  πρότυπο  της  χώρας  μας  να  αποκτήσει  χαρακτήρα  και  περιεχόμενο  ποιότητας και  δημιουργικότητας  και  όχι  υποτιμημένης  ποσότητας.

*Ομότιμος καθηγητής Παντείου Πανεπιστημίου, Υποψήφιος διδάκτορας Παντείου Πανεπιστημίου

Η δημοσίευση (4/8/2020) της ενδιάμεσης έκθεσης της επιτροπής Πισσαρίδη για το σχέδιο ανάπτυξης της ελληνικής οικονομίας, αναδεικνύει, μεταξύ των άλλων, την πλήρη κεφαλαιοποίηση της επικουρικής ασφάλισης, ως βασικό αναπτυξιακό πυλώνα και ως «εργαλείο» αντιμετώπισης του φαινομένου της γήρανσης του πληθυσμού. Συγκεκριμένα, υποστηρίζεται ότι το υπάρχον αναδιανεμητικό σύστημα των καθορισμένων παροχών (της αλληλεγγύης) λειτουργεί αντιαναπτυξιακά στο σύνολο της οικονομίας κι αυτό γιατί μελλοντικά θα είναι μη βιώσιμο εξαιτίας του φαινομένου της γήρανσης του πληθυσμού (δημογραφικός κίνδυνος).

Των Σάββα Γ. Ρομπόλη, ομ. καθηγητή Παντείου Πανεπιστημίου και Βασίλειου Γ. Μπέτση, υποψ. διδάκτορα Παντείου Πανεπιστημίου

Χαρακτηριστικά στην ενδιάμεση έκθεση της επιτροπής Πισσαρίδη αναφέρεται: «Η αναμενόμενη ραγδαία δημογραφική γήρανση θα οδηγήσει σε μεγάλη αύξηση του δείκτη εξάρτησης συνταξιούχων σε σχέση με τον ενεργό πληθυσμό επιβαρύνοντας δυσανάλογα τις επόμενες γενεές αλλά και την ανταγωνιστικότητα της οικονομίας. Για να αμβλυνθούν οι επιπτώσεις της δημογραφικής γήρανσης πρέπει να ενισχυθούν οι κεφαλαιοποιητικοί πυλώνες ώστε να επιμεριστεί το βάρος της χρηματοδότησης των συντάξεων και ένα μέρος της να καλυφθεί από την συσσωρευμένη αποταμίευση (…) τα οφέλη αφορούν επίσης τη μεγαλύτερη διασπορά του ρίσκου και άρα διαχρονικά μεγαλύτερη ασφάλεια για τις συντάξεις (…) δεδομένης της υφιστάμενης δομής του ασφαλιστικού συστήματος, ο βέλτιστος τρόπος συμπλήρωσης του κεφαλαιοποιητικού χαρακτήρα είναι ο μετασχηματισμός της επικουρικής σύνταξης (σήμερα νοητής κεφαλαιοποίησης) σε νέα επικουρική που θα λειτουργεί πλήρως κεφαλαιοποιητικά. Δεδομένης της καθυστέρησης της ανάπτυξης του κεφαλαιοποιητικού πυλώνα στη χώρα, η μεταρρύθμιση της επικουρικής πρέπει να προχωρήσει τάχιστα και με ευρύ πεδίο εφαρμογής (ενδεικτικά, για όλους τους νέους εργαζόμενους και εθελοντικά για όσους παλαιότερους ασφαλισμένους το επιλέξουν).

Η εισαγωγή του κεφαλαιοποιητικού πυλώνα αποτελεί πράξη διαγενεακής αλληλεγγύης και συντείνει στη διασφάλιση της βιωσιμότητας της οικονομίας στο απώτερο μέλλον».

Αξίζει να σημειωθεί ότι η συγκεκριμένη αναφορά της Επιτροπής Πισσαρίδη, παραγνωρίζει το Σύνταγμα, την υπάρχουσα νομοθεσία (άρθρο 20 Ν.4670/2020) και τις πρόσφατες (4/10/2019) αποφάσεις του ΣτΕ, ότι «το ασφαλιστικό σύστημα διέπεται από τις αρχές της κοινωνικής δικαιοσύνης, της ισότητας, της αλληλεγγύης, της αναδιανομής, της υποχρεωτικότητας, της ανταποδοτικότητας, της επάρκειας και της βιωσιμότητας του συστήματος (…) και ότι το κράτος διασφαλίζει την επάρκεια των παροχών της κύριας και της επικουρικής ασφάλισης…».

Επιπλέον, προσεγγίζει στρατηγικές επιλογές και πολιτικές αποδιάρθρωσης της κοινωνικής ασφάλισης χωρών της Λατινικής Αμερικής, με κίνδυνο περιθωριοποίησης της χώρας μας από το ευρωπαϊκό κοινωνικό κεκτημένο και παραίτησης από τη διεκδίκηση της αναβάθμισης και ανάπτυξης του ευρωπαϊκού κοινωνικού κράτους και του δημόσιου συστήματος υγείας. Παράλληλα, οι προτάσεις της Επιτροπής Πισσαρίδη για το Ασφαλιστικό χωρίς να συνοδεύονται από οικονομική, δημογραφική και αναλογιστική τεκμηρίωση, αμφισβητούν τη μακροχρόνια βιωσιμότητα (2020-2070) του συστήματος κοινωνικής ασφάλισης (ΣΚΑ) στην χώρα μας, η οποία εξασφαλίζεται ακόμη και με τις πιο δυσμενείς οικονομικές και δημογραφικές υποθέσεις εργασίας και έχει εγκριθεί από την Ευρωπαϊκή Ένωση.

Συγκεκριμένα, στην αναλογιστική μελέτη έχει χρησιμοποιηθεί, ως οικονομική υπόθεση, μέσος ετήσιος ρυθμός μεταβολής του ΑΕΠ για την περίοδο 2020-2070 ίσος με μόλις 1% και ως δημογραφικές υποθέσεις τις δημογραφικές προβολές της Eurostat που εκπονήθηκαν τον Ιούλιο του 2019 και στις οποίες δείχνουν ότι η Ελλάδα το 2070 θα έχει πληθυσμό 8,5 εκ. άτομα και ο δείκτης εξάρτησης ηλικιωμένων (ο λόγος του πληθυσμού 65 ετών και άνω προς τον πληθυσμό 15-64 ετών) θα αυξηθεί από το 34% το 2018 στο 58% το 2070.

Έτσι, ακόμα και με αυτές τις δυσμενείς υποθέσεις εργασίας, το 2070 η συνολική συνταξιοδοτική δαπάνη στην χώρα μας θα είναι 11,9% του ΑΕΠ (12,5% του ΑΕΠ στην Ε.Ε.-27) με «επιτρεπτό» ανώτατο όριο το 16,2% του ΑΕΠ. Η συνολική κρατική χρηματοδότηση στην Ελλάδα από 9,5% του ΑΕΠ το 2018 θα μειωθεί σε 5,5% του ΑΕΠ το 2070 και το μηνιαίο συνολικό επίπεδο της κύριας και επικουρικής σύνταξης εκτιμάται σε 900 ευρώ κατά μέσο όρο σε σημερινές τιμές. Επιπλέον, σύμφωνα με την έκθεση της Επιτροπής Πισσαρίδη, η κεφαλαιοποίηση της επικουρικής κοινωνικής ασφάλισης είναι επιβεβλημένη «για να αμβλυνθούν οι επιπτώσεις της δημογραφικής γήρανσης….».

Αντίθετα όμως, η δημογραφική γήρανση και ο «κίνδυνος της μακροζωίας» (longevity risk) επηρεάζει τόσο το κεφαλαιοποιητικό, όσο και το αναδιανεμητικό σύστημα. Και μάλιστα η Ευρωπαϊκή Αρχή για την Εποπτεία των ασφαλιστικών ταμείων κεφαλαιοποιητικού τύπου υποχρεώνει τα συγκεκριμένα Ταμεία, να ενημερώνουν τους ασφαλισμένους για το πόσο θα πρέπει να αυξάνουν τις εισφορές τους προκειμένου να λάβουν την σύνταξη που επιθυμούν στο μέλλον, εξαιτίας του «κινδύνου της μακροζωίας» (longevity risk). Με άλλα λόγια, η μακροζωία στην κεφαλαιοποίηση της επικουρικής ασφάλισης αντιμετωπίζεται ως κίνδυνος, με την έννοια ότι ο ασφαλισμένος δεν θα πρέπει να ζήσει περισσότερα χρόνια από αυτά που εκτιμούσε το σύστημα γιατί διαφορετικά θα μειωθεί το επίπεδο της αναμενόμενης σύνταξης του ή θα αυξηθεί το επίπεδο των καταβαλλόμενων εισφορών του.

Όμως, στην πρόταση της Επιτροπής Πισσαρίδη ο ασφαλισμένος εκτός από τον δημογραφικό κίνδυνο θα έχει να αντιμετωπίσει και τον επενδυτικό κίνδυνο, δηλαδή τον κίνδυνο των κεφαλαιαγορών που θα επενδύονται οι ασφαλιστικές εισφορές του ασφαλισμένου. Αντίθετα, στο υπάρχον αναδιανεμητικό σύστημα ο ασφαλισμένος δεν αντιμετωπίζει αντίστοιχους κινδύνους, δεδομένου ότι λειτουργεί η συλλογική αντιμετώπιση του δημογραφικού κινδύνου και η καταβολή των αναμενόμενων συνταξιοδοτικών παροχών εξαρτάται από την πορεία της ανάπτυξης της πραγματικής οικονομίας, της απασχόλησης, των εισοδημάτων, κ.λ.π. και όχι από την πορεία των αγορών χρήματος και κεφαλαίου.

Ακριβώς αυτό, συνέβη στην Χιλή, όταν οι εμπνευστές του σχεδίου προκειμένου να πείσουν τους ασφαλισμένους να εγκαταλείψουν το υπάρχον αναδιανεμητικό σύστημα της αλληλεγγύης και της συλλογικής αντιμετώπισης του δημογραφικού κινδύνου και να επιλέξουν το κεφαλαιοποιητικό σύστημα των ατομικών λογαριασμών, υπόσχονταν στους νέους εργαζομένους ότι θα λάβουν στο μέλλον σύνταξη με μέσο συντελεστή αναπλήρωσης 70%! Όμως, η πραγματικότητα είναι πολύ διαφορετική, αφού το 2015 ο μέσος συντελεστής αναπλήρωσης στις κεφαλαιοποιημένες συντάξεις της Χιλής είναι μόλις στο 37% και αυτό λόγω της δημογραφικής γήρανσης και των χρηματοπιστωτικών κρίσεων που συνέβησαν όλα αυτά τα χρόνια (1997, 1998, 2001, 2008).

Με άλλα λόγια, είναι προφανές ότι η πρόταση της Επιτροπής Πισσαρίδη επιδιώκει, μεταξύ των άλλων, τη μείωση της συμμετοχής και της ευθύνης του κράτους στην παροχή ενός αξιοπρεπούς επιπέδου διαβίωσης στους σημερινούς και μελλοντικούς συνταξιούχους, μεταφέροντας τον κίνδυνο της γήρανσης του πληθυσμού στους ίδιους τους ασφαλισμένους, προτείνοντάς τους να διακινδυνεύσουν τις αποταμιεύσεις των ασφαλιστικών τους εισφορών στις κεφαλαιαγορές και χρηματαγορές προς δήθεν όφελος της ανάπτυξης της οικονομίας, προσδίδοντας λανθασμένα, μεταξύ των άλλων, στην κεφαλαιοποίηση της επικουρικής ασφάλισης τον χαρακτηρισμό του εργαλείου επανεκκίνησης και τόνωσης της αναπτυξιακής διαδικασίας στην χώρα μας.

Ως εκ τούτου, αποδεικνύεται με τον πιο εύληπτο τρόπο ότι το ενδεχόμενο εγχείρημα της κεφαλαιοποίησης της επικουρικής κοινωνικής ασφάλισης όχι μόνο δεν συνιστά αναπτυξιακή πρόταση αλλά επιπλέον το κόστος μετάβασης (57 δις ευρώ) που δημιουργείται είναι ένα πραγματικό χρέος (και όχι αφανές), το οποίο θα δημιουργήσει συνθήκες δυσμενούς μεταβολής της πιστοληπτικής διαβάθμισης της ελληνικής οικονομίας, με κίνδυνο, στον βαθμό που το αφορά, να συμβάλλει στην άσκηση Μνημονιακών πολιτικών και κατά την δεκαετία 2020-2030.

Των Σάββα Γ. Ρομπόλη, Βασίλειου Γ. Μπέτση*

Το εννοιολογικό του  περιεχόμενο  συνίσταται  από  τη  διαφορά  των  εισφορών  που  θα  καταβάλλουν  οι  ασφαλισμένοι  κατά  τα  επόμενα  πενήντα  χρόνια  και  των  συντάξεων  που  θα  καταβληθούν  στους  συνταξιούχους  κατά  την  ίδια  περίοδο. Η  διαφορά  των  εσόδων  από  τις  εισφορές  και  των  πληρωμών  για  συντάξεις  καλύπτεται  από  την  τρίτη  πηγή  χρηματοδότησης  του  συστήματος  κοινωνικής  ασφάλισης (ΣΚΑ) που  είναι  η  κρατική  συμμετοχή  ως  εγγυητής  των  συντάξεων,  σύμφωνα  με  το  Σύνταγμα  της  χώρας  μας  και  τις  πρόσφατες (4/10/2019) αποφάσεις  του ΣτΕ.

Έτσι, το αφανές  χρέος  δεν  έχει  κανένα  νόημα  σ’ ένα  σύστημα  κοινωνικής  ασφάλισης  και  γι’ αυτό   η  Ευρωπαϊκή  Επιτροπή (Ageing Working Group)  δεν  το  λαμβάνει  υπόψη  της στις  αναλογιστικές  μελέτες  που  εκπονεί  κάθε  τρία  χρόνια  για  όλα  τα  κράτη-μέλη της  Ευρωπαϊκής  Ένωσης. Αντίθετα,  αυτό  που  υπολογίζει  και  παρακολουθεί  η  Ευρωπαϊκή  Επιτροπή  είναι  η  πορεία  του  δείκτη  συνταξιοδοτικής  δαπάνης  προς  το  ΑΕΠ  και  τον  δείκτη  της κρατικής  συμμετοχής  προς  το  ΑΕΠ  για  την  χρονική  περίοδο  2020-2070 (50  ετών).

Έτσι,  σ’ αυτούς  τους  εννοιολογικούς, μεθοδολογικούς  και  πραγματολογικούς  όρους η  Ευρωπαϊκή  Επιτροπή  θεωρεί  βιώσιμο  το ΣΚΑ στην Ελλάδα  κατά την περίοδο 2020-2070, αλλά με όρους  σταδιακής  συρρίκνωσης  του  πραγματικού  επιπέδου  των  συντάξεων (2020-2070  αύξηση  του  ΑΕΠ  κατά  22%  και  του  μέσου  επιπέδου  των  συντάξεων  κατά  5,7%).

Την  ίδια  στιγμή  διατυπώνονται  απόψεις  στην  χώρα  μας που υποστηρίζουν  ότι  το  ΣΚΑ  στην  Ελλάδα  για να  καταστεί  βιώσιμο  θα  πρέπει  να  λειτουργεί  με  ultra-κεφαλαιοποιητικούς  όρους  όχι  μόνο  στην  επικουρική  αλλά  και  στην  κύρια  ασφάλιση.

Από την  άποψη  αυτή  είναι   ιδιαίτερα  χαρακτηριστική, σε  σχέση  με  τις  απόψεις  που  διατυπώνονται στη  χώρα  μας,  η  διατύπωση  της  συμβουλευτικής επιτροπής  κοινωνικής ασφάλισης  των  ΗΠΑ  σε  επιστολή  της  προς τον  Θεματοφύλακα (Trustee) που  εκπονεί  την  ετήσια  αναλογιστική έκθεση  του  συστήματος  κοινωνικής  ασφάλισης  των  ΗΠΑ, αναφέροντας ότι «το μέτρο του αφανούς χρέους δεν παρέχει ουσιαστική πληροφόρηση, αντίθετα  λειτουργεί παραπλανητικά, προβάλλοντας μία  εικόνα ότι η χρηματοοικονομική  κατάσταση του  συστήματος  κοινωνικής ασφάλισης είναι πολύ άσχημη».

Στις εννοιολογικές και μεθοδολογικές αυτές συνθήκες, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή επικεντρώνεται στον προσδιορισμό  του  δείκτη  συνταξιοδοτική  δαπάνη  προς  ΑΕΠ μέχρι το 16,2% του ΑΕΠ.

Ειδικότερα,  σύμφωνα με την αναλογιστική μελέτη που εκπονήθηκε για τον Ν.4670/2020 για την Ελλάδα, ο δείκτης αυτός  το  2018  ήταν 15,6% του ΑΕΠ  και το 2070 θα  είναι  11,9%  του  ΑΕΠ,  όταν ο μέσος όρος των χωρών της Ευρωπαϊκής ‘Ενωσης  εκτιμάται  ότι το  2070 θα είναι 12,5% ΑΕΠ.  

Επίσης, ο δείκτης της κρατικής συμμετοχής προς το ΑΕΠ από 9,5%  του  ΑΕΠ  στην  χώρα  μας,  εκτιμάται ότι το 2070 θα μειωθεί στο 5,5%  του  ΑΕΠ. Την ίδια περίοδο αν υπολογιστεί το αφανές χρέος, δηλαδή αν αθροίσουμε όλες τις ετήσιες κρατικές χρηματοδοτήσεις των  πενήντα μελλοντικών ετών στο σήμερα, αυτό το ποσό εκτιμάται  στο ύψος  των 800 δισ. ευρώ περίπου.

Γιατί όμως η Ευρωπαϊκή  Ένωση παρά το ύψος αυτού του αφανούς χρέους θεωρεί ότι μετά τον Ν. 4670/2020 το ΣΚΑ στην  Ελλάδα  είναι βιώσιμο για την περίοδο 2020-2070;

Η απάντηση είναι γιατί στο αντίστοιχο χρονικό διάστημα των  πενήντα ετών η χώρα μας, ακόμα και με τη δυσμενή παραδοχή για μέση ετήσια αύξηση του ΑΕΠ σε αυτό το χρονικό διάστημα ίση με 1%, η  ελληνική  οικονομία θα  παράξει 10,5 τρισ. ευρώ.  Αυτό  σημαίνει  ότι  εάν  ένας εργαζόμενος λαμβάνει 10.000 ευρώ ετήσιο εισόδημα και πληρώνει 550 ευρώ ετήσιο ενοίκιο σε σπίτι που διαμένει, τότε αυτός ο εργαζόμενος διατρέχει  τον  κίνδυνο να χρεοκοπήσει εξαιτίας του ενοικίου που πληρώνει;

Η Ευρωπαϊκή Ένωση,  όμως, υποστηρίζει  πως  εάν  κατέβαλε ως ενοίκιο 1620 ευρώ το χρόνο, τότε θα είχε  πρόβλημα και αυτό  γιατί  δεν θα μπορούσε  να δαπανήσει  χρήματα σε άλλους τομείς, όπως η τροφή, η ένδυση, η εκπαίδευση, η υγεία, η αποταμίευση, η διασκέδαση.

Δηλαδή, στην περίπτωση του παραδείγματος μας, το «αφανές χρέος» για την πληρωμή ενοικίου είναι 550 επί 40 (όση είναι μία εργασιακή περίοδος) = 22.000 ευρώ όταν στο ίδιο χρονικό διάστημα ο εργαζόμενος του παραδείγματός μας θα έχει λάβει συνολικό εισόδημα της τάξης των 400.000 ευρώ.

Αξίζει  να  σημειωθεί  ότι  το αφανές χρέος της Ελλάδας πριν το ξέσπασμα της οικονομικής  κρίσης το 2009 υπολογίζονταν στα 900 δισ. ευρώ. Το 2018 λόγω της ύφεσης που προκάλεσαν οι Μνημονιακές πολιτικές έγιναν πολύ χειρότερες οι μελλοντικές δημογραφικές και οικονομικές υποθέσεις εργασίας με αποτέλεσμα (Ν. 4387/2016) τη  μείωση  του  αφανούς χρέους  στο επίπεδο των 800 δισ. ευρώ και του επιπέδου των παροχών.

Με άλλα  λόγια, εάν  χρησιμοποιήσουμε το επίπεδο των παροχών του 2018 και τις οικονομικές και δημογραφικές υποθέσεις εργασίας πριν την κρίση, το αφανές χρέος θα εκτιμάται σε 550- 600 δισ. ευρώ. Επίσης, το εγχείρημα της  ultra-κεφαλαιοποίησης του συνόλου του συστήματος κοινωνικής ασφάλισης δημιουργεί ένα πραγματικό χρέος (κόστος μετάβασης) (και όχι αφανές) ύψους περίπου 130 δισ. ευρώ.

Χρέος  που  θα  απειλούσε τη  χώρα  μας με χρεοκοπία. Κι΄αυτό  γιατί  όταν οι αγορές  αντιληφθούν  ότι η Ελλάδα, μετέτρεψε το αφανές χρέος (implicit deficit), στο οποίο δίδεται ελάχιστη σημασία, αφού αυτό που εξετάζεται είναι όπως αναφέραμε η πορεία του δείκτη συνταξιοδοτικής δαπάνης προς το ΑΕΠ, σε πραγματικό χρέος (explicit deficit), τότε η εμπιστοσύνη για την αποπληρωμή των δανείων των Μνημονίων θα εξανεμιστεί και τα επιτόκια δανεισμού θα εκτοξευθούν σε απαγορευτικά επίπεδα και αυτό θα διατηρηθεί για πολλά έτη μέχρι η Ελλάδα να μπορέσει να καλύψει πλήρως (25 χρόνια) το κόστος μετάβασης.

Παράλληλα, εξετάζοντας το συνταξιοδοτικό μέλλον των νέων γενιών, με την πρόταση της μετατροπής του συνόλου της κοινωνικής ασφάλισης από ανα-διανεμητικό σύστημα με καθορισμένη την παροχή της σύνταξης σε  ultra- κεφαλαιοποιητικό σύστημα ατομικών λογαριασμών χωρίς τη χρηματοδότηση του κράτους (35% των  εσόδων του ΣΚΑ), αναδεικνύεται, σύμφωνα με τους υπολογισμούς μας, ότι  το μελλοντικό μέσο  μηνιαίο  επίπεδο των συντάξεων με το προτεινόμενο σύστημα,  θα  αντιστοιχεί  σε  επίπεδο 50% περίπου του  επιπέδου  των  900 ευρώ που έχει υπολογιστεί με τον Ν. 4670/2020 μέχρι το έτος 2070. Εκτός και εάν θεωρείται  ότι οι  επενδύσεις   θα επιτυγχάνουν εξωφρενικά μεγάλες αποδόσεις, οι οποίες όμως θα έχουν και τον αντίστοιχο υψηλό χρηματοοικονομικό κίνδυνο, όπως  συνέβη και το 2008, με την ασφαλιστική εταιρεία AIG όπου, για  να μην χαθούν τα χρήματα των εργαζομένων, το κράτος (ΗΠΑ)  χρηματοδότησε την ασφαλιστική εταιρεία με 85 δισ. ευρώ από τους φόρους των πολιτών.

Τέλος, στην αναφορά του αντίστοιχου Σουηδικού ασφαλιστικού  συστήματος  ως  του  τελειότερου,  απαντά  ο ίδιος  ο  εμπνευστής του (Scherman K.G., (2003), “The Swedish pension reform: a good model for other countries?”, NFT 4/2203), ο  οποίος  σχεδιάζοντας  το  1996  τη «μεταρρύθμιση» που ισχύει μέχρι σήμερα, μετά από 10 έτη λειτουργίας στην  προαναφερόμενη δημοσίευση του, υποστηρίζει  ότι  το Σουηδικό   ασφαλιστικό  σύστημα αποτελεί ένα case study προς αποφυγή.

Κι αυτό  γιατί  μπορεί η  «μεταρρύθμιση» να εξασφάλισε την μακροχρόνια χρηματοοικονομική ισορροπία του  σουηδικού  συστήματος κοινωνικής ασφάλισης, αλλά αυτό έγινε με μεγάλη μείωση των συνταξιοδοτικών παροχών  και  με  σημαντική  μείωση  των  συντάξεων   που  βρίσκονται στο όριο της φτώχειας, αποστερώντας, σύμφωνα  με  τον  εμπνευστή  του, το  σουηδικό ασφαλιστικό  σύστημα  από  κάθε ίχνος  αλληλεγγύης (solidarity). 

*Ομ. Καθηγητή Παντείου Πανεπιστημίου, Υποψ. Διδάκτορα Παντείου Πανεπιστημίου  

Οι  άξονες  της  αναπτυξιακής  πολιτικής  στην  Ελλάδα,  όπως  αποτυπώνονται  στην  ενδιάμεση  Έκθεση  της  Επιτροπής  του  κατόχου  βραβείου  Νόμπελ  Καθηγητή  Χρ. Πισσαρίδη,  για  την  αξιοποίηση  των  ευρωπαϊκών  κονδυλίων  στην  χώρα  μας, εμπεριέχουν  τον  κίνδυνο  να  θεωρηθούν  αξιωματικού  και  περιγραφικού  χαρακτήρα.  Κι  αυτό  γιατί  οι  συγκεκριμένες  προτάσεις  δεν  προκύπτουν  από  ανάλυση  και  ποσοτική  επεξεργασία  από  τις  οποίες  θα  αναδειχθούν  κατά  αντικειμενικό  και  τεκμηριωμένο  τρόπο  οι  πραγματικές   αναπτυξιακές,  παραγωγικές,  τεχνολογικές,  θεσμικές,  κοινωνικές  και  εργασιακές  ανάγκες  της  ελληνικής  οικονομίας  στο  άμεσο  και  απώτερο  μέλλον. Με  άλλα  λόγια,  από μεθοδολογική  άποψη  η  προσέγγιση  αυτή  υποτάσσει  το  αντικειμενικό (πραγματικές  αναπτυξιακές  και  κοινωνικές  ανάγκες)  στο  υποκειμενικό (ευρωπαϊκά  κονδύλια και επίκληση  του  ξένου  κεφαλαίου)  και  όχι  το  αντίθετο,  γεγονός  που  σε  όρους  εφαρμοσμένης  πολιτικής,  σημαίνει   εκκαθάριση  των  ΜΜΕπιχειρήσεων,  της  αγοράς  εργασίας  και  του  συστήματος  κοινωνικής  ασφάλισης.

Ακριβώς,  στο  πλαίσιο  αυτής  της   μεθοδολογικής  και   στρατηγικής επιλογής, η πρόταση, μεταξύ των άλλων, της «εισαγωγής του  κεφαλαιοποιητικού  συστήματος  στον  δεύτερο  πυλώνα  της  κοινωνικής  ασφάλισης»  θεωρείται,  κατά  περιγραφή,  αναπτυξιακό  μέτρο  και  κατά  πρωθύστερη  ποσοτική  επεξεργασία  και  ανάλυση  χαρακτηρίζεται  μέτρο  υψηλού  κοινωνικού, δημοσιονομικού  και  αναπτυξιακού  κόστους. Όμως,  πριν  από  την  εξέταση  εάν  η  πρόταση  αυτή  αποτελεί  αντικειμενικά  αναπτυξιακό  μέτρο  για  την  χώρα  μας,  απαιτείται να  γίνουν  ορισμένες   χρήσιμες  διευκρινήσεις. Από  την  άποψη  αυτή, σύμφωνα με τις οδηγίες της Ευρωπαϊκής Ένωσης, του Διεθνούς Γραφείου Εργασίας (ILO) και της Διεθνούς Ένωσης Κοινωνικής Ασφάλισης (ISSA) προκειμένου να αντιμετωπιστεί το φαινόμενο της γήρανσης του πληθυσμού, ένα συνταξιοδοτικό σύστημα μπορεί να δομηθεί πάνω σε τρείς Πυλώνες Ασφάλισης.

Ο πρώτος Πυλώνας ασφάλισης είναι η Κοινωνική Ασφάλιση που αποτελείται από την κύρια και την επικουρική σύνταξη, όπως ορίζεται στο άρθρο 20 του  πρόσφατου  νόμου 4670/2020 το  οποίο  συμπληρώνει το άρθρο 1 του νόμου 4387/2016 για την εγγυητική ευθύνη του Κράτους. Ο πρώτος Πυλώνας ασφάλισης (κύρια και επικουρική σύνταξη σύμφωνα με το ΣτΕ και τον Ν. 4670/2020) διέπεται από τις αρχές της κοινωνικής δικαιοσύνης, της ισότητας, της αλληλεγγύης, της αναδιανομής, της υποχρεωτικότητας, της ανταποδοτικότητας, της ενότητας, της επάρκειας και της βιωσιμότητας. Ο δεύτερος Πυλώνας ασφάλισης είναι τα Ταμεία Επαγγελματικής Ασφάλισης (ΤΕΑ) τα οποία λειτουργούν με το κεφαλαιοποιητικό σύστημα και είναι προαιρετικής ασφάλισης.

Τα Ταμεία Επαγγελματικής Ασφάλισης λειτουργούν με βάση τα άρθρα 7 και 8 του Ν. 3029/2002 και τον πρόσφατο Ν. 4680/2020. Τα Ταμεία Επαγγελματικής Ασφάλισης είναι ιδρύματα συνταξιοδοτικών παροχών μη κερδοσκοπικού χαρακτήρα και μπορούν να λειτουργήσουν   προαιρετικά  και  συμπληρωματικά στον πρώτο Πυλώνα της Κοινωνικής Ασφάλισης της κύριας και της   επικουρικής σύνταξης. Ο τρίτος Πυλώνας ασφάλισης (Ιδιωτική ασφάλιση) αποτελείται από τα ατομικά και ομαδικά συνταξιοδοτικά προγράμματα των ασφαλιστικών εταιρειών και είναι κερδοσκοπικού χαρακτήρα σε αντίθεση με τα Ταμεία Επαγγελματικής Ασφάλισης.

Η  ενδιάμεση  Έκθεση της  Επιτροπής Πισσαρίδη προφανώς δεν αναφέρεται στα Ταμεία Επαγγελματικής Ασφάλισης, αφού αυτά λειτουργούν υποχρεωτικά με το κεφαλαιοποιητικό σύστημα και  διαθέτουν 1,5 δισ. ευρώ αποθεματικά κεφάλαια. Κατά  συνέπεια, η  ενδιάμεση  Έκθεση της Επιτροπής Πισσαρίδη αναφέρεται στη κεφαλαιοποίηση της επικουρικής σύνταξης η οποία σήμερα με βάση τον πρόσφατο  Ν.4670/2020 λειτουργεί  με το σύστημα των ατομικών λογαριασμών νοητής κεφαλαιοποίησης.

Αυτό είναι ένα οικονομικό σύστημα λειτουργίας υβριδικού χαρακτήρα που ενσωματώνει στοιχεία αναδιανεμητικότητας αλλά και κεφαλαιοποιητικά στοιχεία. Το σύστημα αυτό έχει υιοθετηθεί από το 2^ο Μνημόνιο και  το χαρακτηριστικό  του  συνίσταται  στη δημιουργία   μίας   μακροχρόνιας χρηματοοικονομικής   ισορροπίας   και  βιωσιμότητας   της  επικουρικής  ασφάλισης  χωρίς να προκαλείται το κόστος μετάβασης που δημιουργείται στην περίπτωση της κεφαλαιοποίησης της επικουρικής ασφάλισης. 

Πράγματι, το κόστος μετάβασης προκύπτει από τις συντάξεις των σημερινών συνταξιούχων που πρέπει να πληρωθούν για τα χρόνια που έχουν εργαστεί καθώς και από τα θεμελιωμένα δικαιώματα (κόστος προϋπηρεσίας) των σημερινών εργαζομένων. Το κόστος αυτό  μετάβασης υπολογίζεται σε περίπου 57 δισ. ευρώ και σύμφωνα με το Ευρωπαϊκό Σύστημα Εθνικών και Περιφερειακών Λογαριασμών (ESA 2010, Eurostat και ΕΛΣΤΑΤ) και τα Διεθνή Λογιστικά Πρότυπα Δημοσίου Τομέα (IPSAS), το έλλειμμα που προκαλείται από το   συγκεκριμένο  κόστος μετάβασης θα πρέπει να αποτυπωθεί στους εθνικούς λογαριασμούς, επιβαρύνοντας ακόμα περισσότερο τα δημόσια οικονομικά της χώρας.

Το γεγονός αυτό προφανώς είναι  σε  γνώση  του  Υπουργείου Εργασίας και Κοινωνικής Ασφάλισης και για αυτό με τον Ν. 4670/2020 δεν άλλαξε το οικονομικό σύστημα της επικουρικής ασφάλισης σε κεφαλαιοποιητικό, δεδομένου  ότι θα  απέκλινε  σημαντικά  από  το  πνεύμα  και  το  γράμμα  των  αποφάσεων (4/10/2019)  του  ΣτΕ  και  επιπλέον  θα  επιβάρυνε τα δημόσια οικονομικά της χώρας μας, χωρίς να υπάρχει κανένας λόγος αφού με το σύστημα νοητής κεφαλαιοποίησης  διατηρείται  η μακροχρόνια ισορροπία  της  επικουρικής  ασφάλισης όπως παρουσιάζεται στην αναλογιστική μελέτη που συνοδεύει τον Ν.4670/2020.

Κατά  συνέπεια, αποδεικνύεται  με  τον πιο  εύληπτο  τρόπο,  ότι  η πρόταση  της  Επιτροπής  Πισσαρίδη όχι μόνο δεν είναι αναπτυξιακή αλλά αντίθετα θα προκαλέσει και μεγάλη αναταραχή στις αγορές, δεδομένου ότι η καταγραφή του ελλείμματος του κόστους μετάβασης θα δημιουργήσει συνθήκες δυσμενούς μεταβολής της πιστοληπτικής   διαβάθμισης  της  χώρας   μας  αφού θα   αυξηθεί  το  δημόσιο χρέος.

Συνέντευξη στον Νίκο Παπαδημητρίου

Σε έρευνα, εξάλλου, που έχει εκπονήσει ο ομ. καθηγητής του Πάντειου Πανεπιστημίου, προκύπτει θα απαιτηθούν τρία χρόνια για την επιστροφή της οικονομίας στα προ πανδημίας επίπεδα.

Ταυτοχρόνως ο συνομιλητής μας θέτει τα καίρια ζητήματα της περιόδου για την αναδιάρθρωση του παραγωγικού – τεχνολογικού μοντέλου και το ρόλο των μικρομεσαίων επιχειρήσεων.

Ανήσυχος, τέλος, για τους συνταξιούχους, ο Σ. Ρομπόλης μιλά για «φτωχοποίηση του συνταξιοδοτικού πληθυσμού» υπολογίζοντας τις απώλειες από χαμένες εισφορές και φόρους, σε συνδυασμό με την αύξηση της ανεργίας και την εκ περιτροπής εργασία, αλλά και το μόνιμο ζήτημα της γήρανσης του πληθυσμού.

Ακολουθεί το πλήρες κείμενο της συνέντευξης του ομ. καθηγητή του Πάντειου Πανεπιστημίου, Σάββα Ρομπόλη, στο Libre.gr.:                

-Πόσο δύσκολη θα είναι η περίοδος μετά το καλοκαίρι; Ποια  στοιχεία  συνηγορούν σε αυτό, κύριε καθηγητά;

Η διαδοχική λήψη μέτρων της τάξης των 17 δισ. ευρώ στον οικονομικό και  κοινωνικό τομέα στην Ελλάδα, κατά το τελευταίο τετράμηνο (Μάρτιος – Ιούνιος  2020), όπως προκύπτει εκ του αποτελέσματος, δεν διατήρησαν την πλήρη  δραστηριότητα στην ελληνική οικονομία, δεν συνέβαλαν στην ανάκτηση  σημαντικού παραγωγικού τμήματος της δυναμικής της και δεν απέτρεψαν τον  αναμενόμενο διψήφιο ρυθμό ύφεσης. Έτσι, κατά το συγκεκριμένο τετράμηνο  η ύφεση προσεγγίζει το -9%, ποσοστό που η υποτονική (5-6 εκατ. τουρίστες)   τουριστική   δραστηριότητα, κατά το επόμενο δίμηνο (Ιούλιος – Αύγουστος 2020), δεν θα κατορθώσει να αποτρέψει την αύξησή της, με αποτέλεσμα,  μεταξύ των άλλων, την αύξηση της ανεργίας, της εκ περιτροπής  απασχόλησης και των εισοδημάτων.

Πράγματι, σύμφωνα με τις εκτιμήσεις  των υπολογισμών μας, το επίπεδο της ύφεσης εκτιμάται σε 10% – 12% και το  επίπεδο της ανεργίας εκτιμάται στο επίπεδο του 21,3% – 22,1% αντίστοιχα  κατά τον Δεκέμβριο του τρέχοντος έτους, από 16,3% – 758.000 άνεργοι τον  Δεκέμβριο του 2019.

Παράλληλα, η αγορά εργασίας αποδιαρθρώνεται και τα  εισοδήματα των εργαζομένων βυθίζονται ανησυχητικά, με αποτέλεσμα το  50% τουλάχιστον των απασχολουμένων να βρίσκεται σε κατάσταση μερικής  ανεργίας και εκ περιτροπής απασχόληση. Ταυτόχρονα, το 25% των  Μικρομεσαίων επιχειρήσεων απειλούνται από το κίνδυνο της οριστικής  διακοπής της λειτουργίας τους και δύο στις δέκα επιχειρήσεις θα οδηγηθούν  στην επιλογή της απόλυσης του προσωπικού τους.

-Πρόσφατα είδε το φως της δημοσιότητας μία έρευνα σας που εκτιμά ότι η  ελληνική οικονομία θα επιστρέψει στα προ πανδημίας επίπεδα περί το  2023. Γιατί; Και ποιοι παράγοντες μπορούν είτε να επισπεύσουν, είτε να  επιβραδύνουν την επιστροφή αυτή;

Πράγματι, το κεντρικό συμπέρασμα της συγκεκριμένης έρευνας (Σ. Ρομπόλης – Β.Μπέτσης, 2020) είναι ότι σύμφωνα με τις ερευνητικές παραδοχές  απαιτούνται επενδύσεις 25 δισ. ευρώ (13% του ΑΕΠ) κατά το 2021 (8,5%  δημόσιες και 4,5% ιδιωτικές) έναντι 11% του ΑΕΠ το 2019 και τουλάχιστον  τρία  χρόνια, προκειμένου να επανέλθει η ελληνική οικονομία μετά την  πανδημία του κοροναϊού, στα επίπεδα του 2019, όσον αφορά το ΑΕΠ, τον  όγκο  παραγωγής, την απασχόληση, το ποσοστό ανεργίας (17,3%) και το  ύψος των μισθών. Βέβαια, καθοριστικοί παράγοντες για την επίσπευση ή την  επιβράδυνση αυτής της επιστροφής, αποτελούν το βάθος και η διάρκεια της  ύφεσης, σε συνδυασμό με την πορεία της πανδημίας, η πρόταση της  Ευρωπαϊκής Επιτροπής (Ταμείο Ανάκαμψης) των 750 δισ. ευρώ (4% – 5%  του ευρωπαϊκού ΑΕΠ), από τους οποίους για την Ελλάδα εκτιμάται το ποσό  των 32 δισ. ευρώ (18% του ΑΕΠ), τα οποία θα διατεθούν εντός της προσεχούς περιόδου των επτά ετών (2021 – 2027) και θα δοθούν ως επιχορηγήσεις τα  περισσότερα και ως δάνεια τα λιγότερα (περίοδος αποπληρωμής τους: 2027 – 2058) καθώς και ο αναπτυξιακός προσανατολισμός των επενδυτικών πόρων.

-Έχετε περιγράψει την ευκαιρία που θα δώσουν οι πόροι από το Κοινοτικό  Ταμείο Ανάκαμψης για την αναδιάρθρωση του παραγωγικού και τεχνολογικού  μοντέλου της χώρας. Αναδιάρθρωση σε ποιες κατευθύνσεις; Και, υπάρχουν  τα θεσμικά εκείνα εχέγγυα για δίκαιο επιμερισμό; 

Tο βασικό ερώτημα για την ελληνική οικονομία είναι εάν ο κεντρικός  στρατηγικός αναπτυξιακός στόχος θα είναι η αναδιάρθρωση του παραγωγικού και τεχνολογικού μοντέλου και η απόκτηση αναπτυξιακής  διάστασης του τουρισμού με την παραγωγική σύζευξή του με την αγροτική  οικονομία και τη μεταποίηση ή θα είναι η εκκαθάριση των Μικρομεσαίων  επιχειρήσεων και της αγοράς εργασίας; Οι ιδιαιτερότητες και τα σοβαρά  διαρθρωτικά προβλήματα της ελληνικής οικονομίας θα επιλυθούν στο  πλαίσιο των αναπτυξιακών προτεραιοτήτων της Ευρωπαϊκής Επιτροπής ή  απαιτούνται ενδογενείς αναπτυξιακές, τομεακές, κλαδικές πολιτικές που  προϋποθέτουν παραγωγικές και τεχνολογικές ρήξεις με τη διεθνή και  ευρωπαϊκή αλυσίδα αξίας και παραγωγής; Με άλλα λόγια, η δέσμευση των  αναπτυξιακών σχεδίων των κρατών – μελών στις βασικές προτεραιότητες (πράσινη οικονομία, ψηφιακός μετασχηματισμός, ενέργεια, ενίσχυση της  ανθεκτικότητας των οικονομιών της Ευρωπαϊκής Ένωσης σε μελλοντικές  κρίσεις, κ.λ.π.) της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, θα  συμβάλλουν στην  παραγωγική – τεχνολογική ανασυγκρότηση της ελληνικής οικονομίας ή σε  συνδυασμό και με τους προβλεπόμενους όρους, την ενισχυμένη εποπτεία και  τις προϋποθέσεις του Ταμείου Ανάκαμψης θα διατηρηθεί το παραγωγικό  μοντέλο των μονοκαλλιεργειών (κατασκευές, οικοδομή, τουρισμός, υπηρεσίες)  που διαμορφώθηκε στο πλαίσιο του διεθνούς και ευρωπαϊκού καταμερισμού  εργασίας με αντίστοιχα πέντε χρηματοδοτικά εργαλεία (Σχέδιο Μάρσαλ και  τέσσερα Κοινοτικά πλαίσια στήριξης) μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο;

Στις  συνθήκες αυτές, οι επιφυλάξεις μας και ο προβληματισμός μας για την  προοπτική μίας εναλλακτικής παραγωγικής – τεχνολογικής επιλογής της   ελληνικής οικονομίας, συνίσταται, κατά βάση, στο γεγονός ότι οι ευρωπαϊκές   προτεραιότητες, οι αναπτυξιακοί προσανατολισμοί και στόχοι, οι  «μεταρρυθμίσεις», οι εξαμηνιαίοι έλεγχοι, κ.λ.π., ουσιαστικά αποτελούν  εχέγγυα διατήρησης του ευρωπαϊκού καταμερισμού εργασίας και του  μοντέλου της άνισης ανταλλαγής (οι χώρες του Βορρά παράγουν  πλεονάσματα και οι χώρες της Ανατολής και του Νότου παράγουν  ελλείμματα) μεταξύ των κρατών-μελών της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

-Η υστέρηση στην καταβολή φόρων και εισφορών από τους εργοδότες είναι  προφανής και το πρόβλημα θα ενταθεί. Την ίδια ώρα, αναμένεται έκρηξη  απολύσεων. Τα νέα αυτά δεδομένα σε συνδυασμό με το μόνιμο ζήτημα της γήρανσης του πληθυσμού δεν κατατείνουν σε ένα θέμα; Συντάξεις. Το κονδύλι ανεβαίνει, οι πόροι όμως στερεύουν. Οπότε;

Είναι ενδιαφέρον να σημειωθεί ότι η υστέρηση καταβολής των ασφαλιστικών  εισφορών, κατά το πρώτο πεντάμηνο του 2020, ανέρχεται σε 2,2 δισ. ευρώ, ενώ η υστέρηση καταβολής των φόρων κατά το ίδιο χρονικό διάστημα  ανέρχεται σε 7 δισ. ευρώ. Ταυτόχρονα, οι απολύσεις, η αύξηση της ανεργίας, της μερικής και της εκ περιτροπής απασχόλησης επιβαρύνουν με πρόσθετες  απώλειες εσόδων το κοινωνικο-ασφαλιστικό σύστημα. Από την άποψη αυτή  είναι ενδιαφέρον να σημειωθεί ότι η αύξηση της ανεργίας κατά μία  ποσοστιαία μονάδα και της μερικής ή της εκ περιτροπής απασχόλησης κατά  δέκα ποσοστιαίες  μονάδες (από 10% του συνόλου της απασχόλησης) στο  20% (μέσος όρος της ευρωζώνης) σε συνδυασμό με τη συντελούμενη  μείωση (20%) των μισθών, συνεπάγεται συνολικά ετήσια απώλεια εσόδων  από ασφαλιστικές εισφορές του συστήματος κοινωνικής ασφάλισης (σενάριο  αύξησης της ανεργίας κατά 6 ποσοστιαίες μονάδες κατά το 2020) της τάξης  των 3,2 δισ. ευρώ.

Τα νέα αυτά δεδομένα, σε συνδυασμό και με τη γήρανση του πληθυσμού, επιβαρύνουν επιπλέον τα οικονομικά της κοινωνικής ασφάλισης, δεδομένου ότι το 2070 για κάθε ένα άτομο ηλικίας άνω των 65 ετών θα αντιστοιχεί 1,7 άτομα σε ηλικία εργασίας. Όμως, οι συνθήκες αυτές δεν απειλούν αντικειμενικά το επίπεδο των καταβαλλόμενων συντάξεων.

Και αυτό γιατί η συγκεκριμένη απώλεια των εσόδων του  συστήματος κοινωνικής ασφάλισης από ασφαλιστικές εισφορές είναι δυνατόν να χρηματοδοτηθεί από τους διαθέσιμους πόρους (εγχώριους και  ευρωπαϊκούς) της ελληνικής οικονομίας. Εξάλλου, κατά τη Μνημονιακή δεκαετία, το επίπεδο των συντάξεων, μειώθηκε τουλάχιστον κατά 45% (63 δισ. ευρώ), με  αποτέλεσμα τη σημαντική αύξηση του αριθμού των φτωχών – συνταξιούχων  στη χώρα μας. Επιπλέον, εάν, όπως υποστηρίζεται, το  κοινωνικο-ασφαλιστικό  σύστημα είναι βιώσιμο μέχρι το 2070, αυτό έχει επιτευχθεί με τη σημαντική  μείωση της συνταξιοδοτικής (κύρια και επικουρική σύνταξη) δαπάνης από 17,3% του ΑΕΠ το 2016 σε 12% του ΑΕΠ (ΑΕΠ 2070, 280  δισ. ευρώ) -34 δισ. ευρώ-. Ποσοστό πολύ κατώτερο του Μνημονιακού πλαφόν του 16,2% του ΑΕΠ, από 13,7% του ΑΕΠ το 2009 (ΑΕΠ  2009, 232 δισ. ευρώ), αντιστοιχώντας το 2070 σε αριθμό συνταξιούχων 2.580.000 άτομα και σε  επίπεδο μηνιαίας κύριας και επικουρικής σύνταξης 1.150 ευρώ (μεικτά) σε  σταθερές  τιμές, από αριθμό συνταξιούχων 2.410.000 άτομα το 2009. Ταυτόχρονα, το συνολικό ποσοστό αναπλήρωσης (κύρια και επικουρική  σύνταξη) προβλέπεται να μειωθεί από 75% το 2009 σε 52% το 2070. Έτσι,  ενώ κατά την περίοδο 2009 – 2070 το ΑΕΠ της χώρας μας θα αυξηθεί κατά  22%, η συνολική συνταξιοδοτική δαπάνη θα αυξηθεί μόλις κατά 5,7% και το  ποσοστό αναπλήρωσης θα μειωθεί κατά 30%, με αποτέλεσμα τη διεύρυνση  των ανισοτήτων και της φτωχοποίησης του συνταξιοδοτικού πληθυσμού.

-Ποιά εκτίμηση κάνετε για την καταβολή των αναδρομικών;

Η καταβολή των αναδρομικών αποτελεί, κατά την άποψη μας, την ελάχιστη  αποκατάσταση των σημαντικών, όπως προαναφέραμε, περικοπών και  απωλειών των συντάξεων που υπέστησαν οι συνταξιούχοι στη χώρα μας  κατά τη Μνημονιακή δεκαετία 2009 – 2019. Πιο συγκεκριμένα, η πρόσφατη (9/7/20) περιορισμένη αύξηση των επικουρικών συντάξεων σε μικρό (250.000) αριθμό συνταξιούχων καταβολή των αναδρομικών αντιστοιχεί σε    δαπάνη 276 εκατ. ευρώ. Παράλληλα, η αναμενόμενη απόφαση του ΣτΕ για την αποκατάσταση των συντελούμενων περικοπών (2012) των κύριων  συντάξεων και την κατάργηση (2016) των δώρων, εφόσον με πολιτική  απόφαση θα αφορά το σύνολο των συνταξιούχων και όχι μόνο των  ελάχιστων συνταξιούχων που προσέφυγαν στο ΣτΕ, θα απαιτεί συνολικούς  πόρους (αυξήσεις και αναδρομικά) της τάξης των 4 δισ. ευρώ (μεικτά) και 3,5  δισ. ευρώ καθαρά, τους οποίους ακόμη και κατά την περίοδο της πανδημίας  και της βαθειάς ύφεσης μπορεί να εξασφαλίσει η ελληνική οικονομία και το  σύστημα κοινωνικής ασφάλισης από εγχώριες και ευρωπαϊκές πηγές.