Σπύρος Σιδέρης

Το ερώτημα που αρχίζει πλέον να προκαλεί ανησυχία σε πολλές δυτικές πρωτεύουσες δεν είναι πότε θα λυγίσει η Μόσχα, αλλά αν οι αρχικές εκτιμήσεις για την αποτελεσματικότητα των κυρώσεων αποδείχθηκαν υπερβολικά αισιόδοξες.

Γιατί, παρά τον πόλεμο, τις κυρώσεις και τη διεθνή πίεση, η ρωσική οικονομία συνεχίζει να κινείται – και αυτό ίσως είναι το πιο δύσκολο δεδομένο για όσους περίμεναν μια πολύ ταχύτερη εξάντληση των δυνατοτήτων του Κρεμλίνου.

Η οικονομία που δεν κατέρρευσε

Παρά τις πρωτοφανείς δυτικές κυρώσεις, η Ρωσία εξακολουθεί να εμφανίζει στοιχεία οικονομικής ανθεκτικότητας.

Ένας από τους βασικούς λόγους είναι ότι η χώρα διαθέτει σχετικά περιορισμένη εξάρτηση από κρίσιμες εισαγωγές σε τομείς όπως η ενέργεια και τα τρόφιμα. Παράλληλα, εξακολουθεί να εξάγει προϊόντα που η παγκόσμια αγορά συνεχίζει να χρειάζεται, με κυριότερο το πετρέλαιο.

Ακόμη και όταν η Δύση επιχείρησε να περιορίσει τις εξαγωγές ρωσικών ενεργειακών προϊόντων, νέες αγορές στην Ασία και αλλού απορρόφησαν μεγάλο μέρος των ποσοτήτων, μειώνοντας την αποτελεσματικότητα των περιορισμών.

Το μεγάλο μέγεθος της εγχώριας αγοράς λειτουργεί επίσης ως δίχτυ ασφαλείας σε μια περίοδο έντονων διεθνών αναταράξεων.

Το δίκτυο που απορρόφησε το σοκ των κυρώσεων

Τέσσερα και πλέον χρόνια μετά την έναρξη του πολέμου, η Ρωσία και άλλες χώρες που βρίσκονται υπό δυτικές κυρώσεις έχουν αναπτύξει εναλλακτικούς μηχανισμούς συναλλαγών.

Νέα τραπεζικά δίκτυα, διαφορετικά συστήματα πληρωμών και εμπορικές διαδρομές εκτός του παραδοσιακού δυτικού χρηματοπιστωτικού πλαισίου έχουν περιορίσει την πίεση που ασκούσαν παλαιότερα οι κυρώσεις.

Η εξέλιξη αυτή δεν σημαίνει ότι οι κυρώσεις απέτυχαν. Σημαίνει όμως ότι η αποτελεσματικότητά τους δεν είναι πλέον η ίδια όπως το 2022, όταν η Μόσχα βρέθηκε αντιμέτωπη με ένα πρωτοφανές κύμα οικονομικών περιορισμών.

Οι επιχειρήσεις που χάνουν και εκείνες που κερδίζουν

Ένα από τα πιο παράδοξα χαρακτηριστικά της σημερινής ρωσικής οικονομίας είναι ότι δεν κινούνται όλοι με την ίδια ταχύτητα.

Τα υψηλά επιτόκια πιέζουν ιδιαίτερα τις μικρομεσαίες επιχειρήσεις που εξαρτώνται από τραπεζικό δανεισμό. Αντίθετα, μεγάλες εταιρείες με σημαντική ρευστότητα ή επιχειρήσεις που συνδέονται με κρατικά προγράμματα και αμυντικές συμβάσεις συνεχίζουν να αναπτύσσονται.

Στην πράξη, η οικονομία φαίνεται να περνά μέσα από μια βαθιά αναδιάρθρωση, όπου ορισμένοι κλάδοι συρρικνώνονται και άλλοι ενισχύονται.

Η πολεμική βιομηχανία, η παραγωγή μη επανδρωμένων συστημάτων και οι τεχνολογίες διπλής χρήσης συγκαταλέγονται στους βασικούς κερδισμένους της νέας περιόδου.

Οι μισθοί ανεβαίνουν παρά τον πόλεμο

Ένα ακόμη στοιχείο που προκαλεί συζητήσεις αφορά την αγορά εργασίας.

Η έλλειψη εργατικού δυναμικού έχει δημιουργήσει έντονο ανταγωνισμό μεταξύ επιχειρήσεων για την προσέλκυση προσωπικού, με αποτέλεσμα την αύξηση των μισθών σε αρκετούς κλάδους.

Η εξέλιξη αυτή δεν αφορά ολόκληρη τη χώρα με τον ίδιο τρόπο. Υπάρχουν περιοχές και τομείς που αντιμετωπίζουν σοβαρές δυσκολίες. Ωστόσο, συνολικά, τα εισοδήματα πολλών εργαζομένων εμφανίζονται αυξημένα σε σχέση με τα προηγούμενα χρόνια.

Για το Κρεμλίνο, η διατήρηση της κοινωνικής σταθερότητας αποτελεί στρατηγική προτεραιότητα και η αύξηση των αποδοχών λειτουργεί ως ένας σημαντικός παράγοντας πολιτικής ανθεκτικότητας.

Το πετρέλαιο παραμένει ο μεγάλος παίκτης

Παρά όλες τις αλλαγές, η πραγματική ισορροπία της ρωσικής οικονομίας εξακολουθεί να εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τις διεθνείς τιμές της ενέργειας.

Όσο το ρωσικό πετρέλαιο διατηρείται σε επίπεδα που επιτρέπουν την τροφοδότηση του κρατικού προϋπολογισμού, η Μόσχα διαθέτει σημαντικά περιθώρια χρηματοδότησης των δαπανών της.

Ακόμη και σε περίπτωση πτώσης των τιμών, αρκετοί αναλυτές εκτιμούν ότι το Κρεμλίνο εξακολουθεί να διαθέτει επιλογές πριν αναγκαστεί να προχωρήσει σε επώδυνα μέτρα όπως γενικευμένες περικοπές κοινωνικών δαπανών ή σημαντικές φορολογικές αυξήσεις.

Το γεγονός αυτό εξηγεί γιατί η συζήτηση περί άμεσης οικονομικής κατάρρευσης έχει αρχίσει να αμφισβητείται ακόμη και από αναλυτές που διατηρούν επικριτική στάση απέναντι στη Ρωσία.

Το πραγματικό σημείο ευπάθειας

Παρά τις αντοχές που παρουσιάζει η οικονομία, υπάρχει ένας παράγοντας που συνεχίζει να προκαλεί σοβαρή ανησυχία στη Μόσχα.

Πρόκειται για τα πλήγματα που δέχονται βιομηχανικές και ενεργειακές υποδομές από ουκρανικές επιθέσεις.

Σε αντίθεση με τις κυρώσεις, οι οποίες συχνά απαιτούν χρόνο για να παράγουν αποτελέσματα, οι επιθέσεις σε διυλιστήρια, αποθήκες καυσίμων, εργοστάσια και κρίσιμες εγκαταστάσεις δημιουργούν άμεσες επιπτώσεις στην πραγματική οικονομία.

Το ερώτημα δεν είναι μόνο το μέγεθος των ζημιών, αλλά και η δυνατότητα της Ρωσίας να τις αποκαθιστά με ρυθμό ταχύτερο από εκείνον με τον οποίο προκαλούνται.

Το μεγάλο ερώτημα για τη Δύση

Η συζήτηση για τη ρωσική οικονομία δεν αφορά μόνο αριθμούς, δείκτες και στατιστικές.

Αφορά μια κρίσιμη γεωπολιτική παραδοχή πάνω στην οποία βασίστηκε μεγάλο μέρος της δυτικής στρατηγικής τα τελευταία χρόνια: ότι η οικονομική πίεση θα περιόριζε σταδιακά τη δυνατότητα της Μόσχας να συνεχίσει τον πόλεμο.

Μέχρι στιγμής, η πραγματικότητα αποδεικνύεται πιο σύνθετη. Η ρωσική οικονομία δεν μοιάζει με μια μηχανή που λειτουργεί χωρίς προβλήματα. Ούτε όμως εμφανίζει τα χαρακτηριστικά μιας επικείμενης κατάρρευσης.

Αυτό που φαίνεται να διαμορφώνεται είναι ένα νέο μοντέλο οικονομίας πολέμου, με σημαντικές στρεβλώσεις, υψηλό κόστος και μακροπρόθεσμους κινδύνους, αλλά και με μεγαλύτερη ανθεκτικότητα από όση πολλοί είχαν προβλέψει. Και ίσως αυτό να είναι το στοιχείο που ανησυχεί περισσότερο τις δυτικές κυβερνήσεις: όχι ότι η Ρωσία κερδίζει τον οικονομικό πόλεμο, αλλά ότι εξακολουθεί να διαθέτει τους πόρους για να τον συνεχίσει.

Ο Βλαντίμιρ Πούτιν δείχνει αποφασισμένος να συνεχίσει. Θεωρεί τη διατήρηση ενός ισχυρού και καλά εξοπλισμένου στρατού στρατηγική προτεραιότητα, κάτι που στη Δύση εκλαμβάνεται ως πιθανή απειλή για το ΝΑΤΟ.

Η εκρηκτική παραγωγή τανκς, πυραύλων και drones μπορεί να βρει εμπορικές διόδους σε αγορές όπως η Κίνα, ωστόσο ταυτόχρονα επιβαρύνει μια οικονομία που δοκιμάζεται από κυρώσεις, εύθραυστο τραπεζικό σύστημα και χαμηλούς ρυθμούς ανάπτυξης.

Ρεκόρ σε παραγωγή και δαπάνες

Η αύξηση της στρατιωτικής παραγωγής είναι θεαματική. Πριν από την εισβολή του 2022, η Μόσχα προγραμμάτιζε την παράδοση περίπου 400 τεθωρακισμένων ετησίως· σήμερα παραδίδει δέκα φορές περισσότερα. Στον τομέα των drones, το 2024 παρήχθησαν περίπου 1,5 εκατ. μονάδες, έναντι μόλις 140.000 το 2023.

Την ίδια στιγμή, οι αμυντικές δαπάνες της περιόδου 2022-2024 ανήλθαν σε τουλάχιστον 22 τρισ. ρούβλια (263 δισ. δολάρια), χωρίς ενδείξεις μείωσης. Οι «τρύπες» στον προϋπολογισμό διευρύνονται, όμως το Κρεμλίνο συνεχίζει να διοχετεύει τεράστιους πόρους στη στρατιωτική βιομηχανία.

Η Ρωσία ως εξαγωγέας όπλων

Η ιστορική εμπειρία του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου αποτελεί σημείο αναφοράς: τότε η σοβιετική βιομηχανία εξελίχθηκε σε θεμέλιο για να γίνει η ΕΣΣΔ κορυφαία δύναμη εξαγωγής όπλων. Σήμερα, το Κέντρο Ανάλυσης Παγκόσμιου Εμπορίου Όπλων προβλέπει ότι μετά τον πόλεμο η Ρωσία θα μπορούσε να εξάγει στρατιωτικό υλικό αξίας 17-19 δισ. δολαρίων ετησίως.

Η κρατική Rosoboronexport δηλώνει ότι το ανεκτέλεστο βιβλίο παραγγελιών αγγίζει τα 60 δισ. δολάρια, με χώρες της Ασίας, της Μέσης Ανατολής και της Αφρικής να ενδιαφέρονται για συμπαραγωγές και μεταφορά τεχνογνωσίας. Η αυξημένη κλίμακα παραγωγής μειώνει το κόστος, κάνοντας κάποια ρωσικά όπλα ακόμη πιο ανταγωνιστικά σε σχέση με το παρελθόν.

Προοπτικές και κίνδυνοι

Παρά την εμπορική δυναμική, οι εξαγωγές όπλων παραμένουν πολύ μικρότερες από τις εσωτερικές ανάγκες που δημιουργεί ο υπερδιογκωμένος στρατιωτικός προϋπολογισμός. Οι δυτικές πιέσεις προς χώρες-πελάτες ενδέχεται να περιορίσουν τη ζήτηση, όπως συνέβη και με το ρωσικό πετρέλαιο. Στο εσωτερικό, τα εργοστάσια μπορεί να παραμείνουν ανοιχτά, αλλά δεν αποκλείονται περικοπές και απολύσεις στο μέλλον, αν η ζήτηση μειωθεί.

Η στρατηγική του Κρεμλίνου

Ο Πούτιν επιμένει ότι οι επενδύσεις δεν πάνε χαμένες και προωθεί την έννοια της «διπλής χρήσης» τεχνολογιών, με εφαρμογές σε ναυπηγική, αεροπορία, ηλεκτρονικά, ιατρικό εξοπλισμό και αγροτική παραγωγή.

Ωστόσο, η υπ’ αριθμόν ένα προτεραιότητα παραμένει η διατήρηση μιας μάχιμης στρατιωτικής δύναμης, με τη βιομηχανική υποδομή να έχει πλέον ενσωματωθεί μόνιμα στην οικονομία.

Η Ρωσία αποδεικνύει ότι ακόμη και αν οι μάχες στην Ουκρανία σταματήσουν, η πολεμική της μηχανή θα παραμείνει κεντρικός πυλώνας της οικονομικής και γεωπολιτικής της στρατηγικής για τα επόμενα χρόνια.