Το αποτέλεσμα ήταν η δημιουργία της AFG (Active Faults Greece), της πρώτης ολοκληρωμένης βάσης ενεργών ρηγμάτων που στηρίζεται αποκλειστικά στο αποτύπωμά τους στο ανάγλυφο του εδάφους. Η μελέτη δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Nature, επιβεβαιώνοντας τη διεθνή βαρύτητα του έργου.

Όπως εξηγούν οι επιστήμονες Dr John Begg, Δρ Βασιλική Μουσλοπούλου, Dr Dave Heron και Prof. Andy Nicol, το ελληνικό ανάγλυφο αντικατοπτρίζει μια αδιάκοπη γεωλογική διεργασία.

«Η Ελλάδα, σφηνωμένη ανάμεσα στην Αφρική και την Ευρασία, συνεχίζει να παραμορφώνεται από την επίμονη σύγκλιση των δύο ηπείρων» τονίζουν, υπογραμμίζοντας ότι πολλά ενεργά ρήγματα παραμένουν κρυμμένα κάτω από βλάστηση ή αστικό περιβάλλον.

Με την οικονομία της χώρας να στρέφεται ολοένα και περισσότερο στον τουρισμό και με την Ελλάδα να διεκδικεί ρόλο ενεργειακού κόμβου, η λεπτομερής κατανόηση της σεισμικής γεωλογίας αποκτά ζωτική σημασία για τις υποδομές και την πολιτική προστασία.

Η νέα βάση δεδομένων είναι ο πρώτος πανελλαδικός χάρτης ενεργών ρηγμάτων που:

• βασίζεται αποκλειστικά στη μορφολογία του εδάφους,
• έχει ενιαία κλίμακα 1:25.000,
• καταγράφει 3.815 ίχνη ρηγμάτων,
• τα ομαδοποιεί σε 892 επιμέρους ρήγματα,
• από τα οποία πάνω από τα μισά παρουσιάζονται για πρώτη φορά.

Περιλαμβάνονται επίσης 35 επιφανειακές διαρρήξεις που συνδέονται με ιστορικούς σεισμούς.
Από το σύνολο των ιχνών:

• πάνω από 2.000 χαρακτηρίζονται ως ενεργά,
• περίπου 1.600 ως πιθανώς ενεργά.

Η ανάλυση έδειξε ότι πάνω από τα μισά ενεργά ρήγματα επηρεάζουν άμεσα τη ροή ποταμών, τη διάταξη ιζημάτων και τα όρια ανάμεσα σε ορεινούς όγκους και πεδινές ζώνες. Ωστόσο, αρκετά ρήγματα παραμένουν «μη ανιχνεύσιμα», θαμμένα κάτω από νεότερα στρώματα εδάφους.

Ο ΔΙΑΔΡΑΣΤΙΚΟΣ ΧΑΡΤΗΣ ΠΑΤΩΝΤΑΣ ΕΔΩ

Τα σύγχρονα DEMs επιτρέπουν μια τρισδιάστατη, εξαιρετικά λεπτομερή απεικόνιση του εδάφους.

«Ένα DEM δεν είναι απλώς χάρτης – είναι μια τρισδιάστατη αναπαράσταση που αποκαλύπτει δομές αόρατες στο γυμνό μάτι» σημειώνουν οι ερευνητές.

Με ειδικές απεικονίσεις φωτισμού και κλίσεων, επιφανειακές λεπτομέρειες όπως:

• αλλαγές στην πορεία ποταμών,
• τριγωνικά μέτωπα σε ορεινές πλαγιές,
• γραμμικά αναγλύφια,

αποκαλύπτουν τα ίχνη παλαιότερων σεισμικών επεισοδίων.

Η χαρτογράφηση αυτή δεν είναι ένα θεωρητικό εργαλείο. Έχει άμεση επιχειρησιακή αξία.

«Η γνώση της θέσης και των ιδιοτήτων των ενεργών ρηγμάτων είναι κρίσιμη για τον σχεδιασμό δρόμων, γεφυρών, φραγμάτων και ενεργειακών δικτύων» δηλώνει η Δρ Βασιλική Μουσλοπούλου στο ΑΠΕ-ΜΠΕ.

Η βάση AFG, συνδυασμένη με δεδομένα σεισμικών καταγραφών και εδαφικών παραμορφώσεων, αναμένεται να ενισχύσει σημαντικά τα μοντέλα σεισμικής επικινδυνότητας για όλη την Ελλάδα.

Ο Dr John Begg προσθέτει ότι η τεχνολογία δεν αρκεί από μόνη της:
«Η ερμηνεία των DEMs απαιτεί γεωλογική εμπειρία για να ξεχωρίσει ένα τεκτονικό ίχνος από μια απλή επιφάνεια διάβρωσης».

Η βάση δεδομένων AFG είναι διαθέσιμη ελεύθερα στο κοινό μέσω διαδραστικού χάρτη. Μηχανικοί, ερευνητές και πολίτες μπορούν να εντοπίζουν τα ρήγματα που βρίσκονται κοντά στην περιοχή τους και να ενημερώνονται για τα χαρακτηριστικά τους.

Η επιστημονική ομάδα εκτιμά ότι η πρωτοβουλία θα λειτουργήσει ως πρότυπο για άλλες σεισμικά ενεργές χώρες, αναδεικνύοντας πώς η τεχνολογία και η γεωλογική γνώση μπορούν να ενωθούν για να αποκαλύψουν τον «αόρατο» υπόγειο κόσμο της Γης.

Η διήθηση νερού στο έδαφος φαίνεται πως αποσταθεροποίησε το υπέδαφος, οδηγώντας στην εμφάνιση των ρηγματώσεων.

Μετά την προληπτική διακοπή της υδροδότησης τις τελευταίες τρεις ημέρες, η κατάσταση δείχνει να έχει σταθεροποιηθεί. Σύμφωνα με ρεπορτάζ της ΕΡΤ, οι μετρήσεις από αισθητήρες που έχουν εγκατασταθεί στα σημεία των ζημιών καταγράφουν πλέον σταθερές ενδείξεις, γεγονός που ενισχύει την αισιοδοξία για έλεγχο του φαινομένου.

Οι επιστήμονες διαπιστώνουν επιβράδυνση στο φαινόμενο των ρηγματώσεων, το οποίο σχετίζεται άμεσα με την υγρασία στο υπέδαφος της περιοχής.

Η διαδικασία «αφυδάτωσης» του εδάφους έχει ήδη ξεκινήσει εδώ και εβδομάδες, με εξειδικευμένα συνεργεία να πραγματοποιούν ελέγχους σε περισσότερα από 20 υπόσκαφα πηγάδια.

Δεν έχει προηγηθεί κάποια σεισμική δόνηση που θα μπορούσε να δικαιολογήσει το φαινόμενο.

Οι Αρχές ανησυχούν για την καθίζηση του εδάφους καθώς ακόμη δεν έχει διαπιστωθεί η αιτία αλλά και η έκταση του φαινομένου.Ο δήμος Ηρακλείου θα ζητήσει να κηρυχθεί το χωριό σε κατάσταση έκτακτης ανάγκης.

Ο Πρόεδρος της Μόνιμης Ειδικής Επιστημονικής Επιτροπής Εκτίμησης του Σεισμικού Κινδύνου, Καθηγητής Ευθύμιος Λέκκας, διενήργησε μια πρώτη αυτοψία για εκτίμηση της κατάστασης που έχει προκύψει από τις εκτεταμένες ρηγματώσεις.

Μιλώντας στο ΕΡΤNews έκανε λόγο για ένα γεωλογικό φαινόμενο το οποίο βρίσκεται σε εξέλιξη. “Έχουμε να κάνουμε με δύο εδαφικές διαρρήξεις μήκους περίπου 150 μέτρων η καθεμία. Είναι σε διαφορετικά σημεία στο χωριό. Έχουν αυτές οι εδαφικές διαρρήξεις προκαλέσει αστοχίες σε κατασκευές, οικίες, δημόσιους χώρους αλλά και δίκτυα.

Είναι ένα γεωλογικό καθαρά φαινόμενο, το οποίο είναι σε εξέλιξη. Έχει εμφανιστεί εδώ και μία εβδομάδα περίπου. Διευρύνονται οι διαρρήξεις αυτές, οι οποίες υπάρχουν στο έδαφος και βεβαίως απόψε μαζί με τον κύριο Δήμαρχο, τον κ. Καλοκαιρινό και με τους επιτελείς στον Δήμο κάναμε μία ευρύτατη αυτοψία, όσο μας επέτρεπαν οι συνθήκες.

Αυτή η αυτοψία ουσιαστικά θα συνεχιστεί και πάλι αύριο (σσ Δευτερα) το πρωί από τις 7:00. Θα προσπαθήσουμε να χαρτογραφήσουμε με πολύ μεγάλη λεπτομέρεια τις διαρρήξεις αυτές οι οποίες υπάρχουν στον χώρο, να δούμε, να προσεγγίσουμε τα αίτια στα οποία οφείλονται αυτές οι διαρρήξεις, να δούμε πώς εξελίσσεται το φαινόμενο, γιατί αυτό είναι το κυρίαρχο αυτή τη στιγμή και στη συνέχεια να δούμε πώς μπορούμε να επέμβουμε” τόνισε ο κ. Λέκκας.

Σε ερώτηση για το εάν είναι πιθανό το ενδεχόμενο να επεκταθεί αυτό το φαινόμενο σε γειτονικές περιοχές ο κ. Λέκκας απάντησε: “Το φαινόμενο βρίσκεται σε εξέλιξη, οπότε μπορεί να επεκταθεί. Αυτό θα το δούμε και αύριο και τις επόμενες μέρες κατά πόσο θα επεκτείνεται ή όχι το φαινόμενο. Από κει και πέρα υπάρχουν κάποιες κατασκευές οι οποίες έχουν πάθει μεγάλες αστοχίες από την από την διάρρηξη.

Αυτές οι κατασκευές ήταν όμως παλιές και δεν κατοικούνται, οπότε δεν υπάρχει πρόβλημα. Σε ορισμένες κατασκευές, οι οποίες κατοικούνται, η σύσταση είναι για απόψε να μην κατοικηθούν, να βρεθεί κάποιος άλλος χώρος.

 Έτσι ώστε να μπορέσουμε αύριο να έχουμε μία πολύ καλή εικόνα για να δούμε στη συνέχεια τι δράση θα πάρουμε. Βεβαίως το αν θα είναι η κατοικίες ασφαλείς ή όχι, αυτό είναι θέμα της ΔΑΕΦ, η οποία θα αποστείλει μηχανικούς έτσι ώστε να μπορέσουν αυτοί να αξιολογήσουν κατά πόσο μία κατασκευή κινδυνεύει ή όχι“.

Από πλευράς του ο Δήμαρχος Ηρακλείου, Αλέξης Καλοκαιρινός τόνισε ότι το αίτημα να κηρυχθεί η περιοχή σε κατάσταση έκτακτης ανάγκης έχει στην ουσία υποβληθεί, ενώ έγγραφα θα υποβληθεί αύριο.

Σύμφωνα με τις πρώτες εκτιμήσεις, τουλάχιστον 15 σπίτια έχουν υποστεί ζημιές.

Ο κος Λέκκας σημείωσε πως σήμερα, Δευτέρα (28/04), θα γίνει αποτίμηση του φαινομένου, αλλά και θα καθοριστεί ποια σπίτια θα κριθούν μη κατοικήσιμα, με τους ειδικούς να συστήνουν στους κατοίκους να μην μείνουν στα σπίτια τους.

Πρώτη αυτοψία και αποφάσεις

Η αξιολόγηση της στατικότητας των κατοικιών θα πραγματοποιηθεί με τη συνδρομή κλιμακίου της ΔΑΕΦ (Διεύθυνση Αποκατάστασης Επιπτώσεων Φυσικών Καταστροφών), το οποίο θα καταφθάσει αύριο από το Φαράγγι της Σαμαριάς, το οποίο θα κρίνει κατά πόσο κάθε κτίριο είναι ασφαλές για χρήση.

Παράλληλα:

• Θα πραγματοποιηθούν αυτοψίες από μηχανικούς της Τεχνικής Υπηρεσίας του Δήμου Ηρακλείου, προκειμένου να καταγραφούν οι ζημιές στα κτίρια.
• Θα κατατεθεί αίτημα προς τη Διεύθυνση Αποκατάστασης Επιπτώσεων Φυσικών Καταστροφών (ΔΑΕΦΚ) για την αποστολή εξειδικευμένων μηχανικών, οι οποίοι θα προχωρήσουν σε επίσημους χαρακτηρισμούς κτιρίων.
• Θα υποβληθεί αίτημα, μέσω της Περιφερειακής Ενότητας Ηρακλείου, για την κήρυξη της περιοχής σε κατάσταση έκτακτης ανάγκης. Η διαδικασία προβλέπει την αποστολή του σχετικού φακέλου προς το Υπουργείο Πολιτικής Προστασίας, συνοδευόμενο από την εισήγηση των αρμόδιων επιστημόνων.
• Η Πολεοδομία του Δήμου Ηρακλείου θα διαθέσει τους χάρτες της περιοχής, οι οποίοι θα συμβάλλουν καθοριστικά στην ακριβή αποτύπωση του φαινομένου και στη σχεδίαση των επόμενων ενεργειών.

Με βάση τις έως τώρα ενδείξεις, φαίνεται ότι η απόφαση για την κήρυξη των Βουτών σε κατάσταση έκτακτης ανάγκης έχει ουσιαστικά οριστικοποιηθεί, γεγονός που θα επιτρέψει την άμεση κινητοποίηση κρατικών μηχανισμών για την προστασία κατοίκων και περιουσιών.

Υπό αυτές τις ιδιότητες η άποψή του αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα. Ο κ. Σακελλαρίου μίλησε στο ΑΠΕ ΜΠΕ επισημαίνοντας:

• «Οι ελληνικές θάλασσες κρύβουν μεγάλο πλούτο και μεγάλες απειλές ταυτόχρονα. Έχουμε κάθε λόγο να αξιοποιήσουμε τον θαλάσσιο πλούτο και έχουμε υποχρέωση να μειώσουμε την διακινδύνευση από τις θαλάσσιες απειλές. Και τα δύο μπορούν να γίνουν μόνο με ένα τρόπο: με ενίσχυση της θαλάσσιας έρευνας».

Όπως αναφέρει, τα τελευταία χρόνια οι ερευνητές του Ινστιτούτου Ωκεανογραφίας του ΕΛΚΕΘΕ συνέλεξαν και επεξεργάστηκαν όλα τα διαθέσιμα δεδομένα από παλαιότερες και πρόσφατες θαλάσσιες σεισμικές και βυθομετρικές έρευνες. Σκοπός αυτής της προσπάθειας ήταν η χαρτογράφηση των υποθαλάσσιων ρηγμάτων στο Αιγαίο, στο Ιόνιο Πέλαγος και στην Ελληνική Τάφρο, η μελέτη των κινηματικών χαρακτηριστικών τους, η εκτίμηση του σεισμικού δυναμικού τους και η κατανόηση της τεκτονικής παραμόρφωσης της ευρύτερης περιοχής.

Από την χαρτογράφηση δημιουργήθηκε μια βάση δεδομένων με μερικές εκατοντάδες, μεγάλα και μικρότερα, σίγουρα και πιθανά, υποθαλάσσια ρήγματα. Περίπου 100-150 από τα πιο σημαντικά ρήγματα παρουσιάζονται σε σχετικό χάρτη (βλ. συνημμένο). Σύμφωνα με τον κ. Σακελλαρίου, «ο χάρτης των υποθαλάσσιων ρηγμάτων μοιάζει πλήρης, δυστυχώς όμως δεν είναι. Σε αντίθεση με την χερσαία Ελλάδα, μόνο το 30% των ελληνικών βυθών έχει μελετηθεί συστηματικά. Για το υπόλοιπο 70% οι γνώσεις μας είναι πολύ περιορισμένες και μόνο εκτιμήσεις μπορούμε να κάνουμε».

Πάντως, από τα διαθέσιμα επιστημονικά δεδομένα προέκυψαν νέα στοιχεία και συμπεράσματα για τα κύρια κινηματικά χαρακτηριστικά των ρηγμάτων. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα την καλύτερη κατανόηση των μακροπρόθεσμων διεργασιών παραμόρφωσης της λεγόμενης «μικροπλάκας του Αιγαίου», αλλά και την εξαγωγή ρεαλιστικών εκτιμήσεων για το σεισμικό δυναμικό των υποθαλάσσιων ρηγμάτων. Η περιοχή του Αιγαίου αποτελεί ένα παζλ πολυάριθμων μικρότερων λιθοσφαιρικών τεμαχών, τα όρια των οποίων καθορίζονται από μεγαλύτερες ή μικρότερες ζώνες ρηγμάτων. Κάθε ζώνη ρηγμάτων έχει τα δικά της κινηματικά χαρακτηριστικά, τα οποία καθορίζουν το είδος της κίνησης μεταξύ των γειτονικών τεμαχών.

Για παράδειγμα, η τεκτονική διαπλάτυνση (εφελκυσμός) του Κορινθιακού Κόλπου σε διεύθυνση Βορρά-Νότου αναγκάζει την Πελοπόννησο να απομακρύνεται από τη Στερεά Ελλάδα με ρυθμό 10-12 μέτρων ανά 1.000 χρόνια. Η Λήμνος, η οποία βρίσκεται στο νότιο τέμαχος της δεξιόστροφης ζώνης του Βόρειου Αιγαίου (Ρήγμα Βόρειας Ανατολίας), κινείται προς νοτιοδυτικά σε σχέση με το ‘Αγιο Όρος με ρυθμό 12-13 μέτρων ανά 1.000 χρόνια. Η Αστυπάλαια κινείται προς τα νοτιοδυτικά σε σχέση με την Αμοργό με ρυθμό 4 μέτρων ανά 1.000 χρόνια.

«Αν σκεφτεί κανείς ότι για να γίνει μετατόπιση ενός μέτρου σε ένα ρήγμα χρειάζεται ένας σεισμός με μέγεθος 6,5-7,0 γίνεται εύκολα αντιληπτό πόσοι σεισμοί χρειάζονται για να δημιουργήσουν τις μετακινήσεις που αναφέρθηκαν πιο πάνω», επισημαίνει ο κ. Σακελλαρίου.

Συνολικά, η ευρύτερη περιοχή της «μικροπλάκας του Αιγαίου» επεκτείνεται προς Νότο. Η μετακίνηση της Κρήτης προς τα νότιο-νοτιοδυτικά με ταχύτητα 30-35 μέτρων ανά 1.000 χρόνια σε σχέση με τη Βόρεια Ελλάδα αντιπροσωπεύει τη συνολική παραμόρφωση της μικροπλάκας. Αυτή η παραμόρφωση προκύπτει σαν συνολικό αποτέλεσμα των μετακινήσεων που γίνονται κατά μήκος των πολυάριθμων ρηγμάτων και ρηξιγενών ζωνών που διατρέχουν την περιοχή.

«Εύκολα διαπιστώνει κανείς ότι τα υποθαλάσσια ρήγματα έχουν πολύ σημαντική συμβολή στην παραμόρφωση του Αιγαίου, χαρακτηρίζονται από υψηλό σεισμικό δυναμικό και μπορούν να προκαλέσουν ισχυρούς σεισμούς με καταστροφικά αποτελέσματα», τονίζει ο ίδιος.

Η συμβολή του ΕΛΚΕΘΕ

Η βάση των υποθαλάσσιων ενεργών ρηγμάτων του ΕΛΚΕΘΕ θα χρησιμοποιηθεί και θα ενσωματωθεί στον ψηφιακό χάρτη των ρηγμάτων της Ελλάδας. Το έργο αυτό υλοποιείται από την Ελληνική Αρχή Γεωλογικών και Μεταλλευτικών Ερευνών (ΕΑΓΜΕ) σε συνεργασία με όλους τους γεωλογικούς και σεισμολογικούς φορείς της χώρας, με επικεφαλής τον Οργανισμό Αντισεισμικού Σχεδιασμού & Προστασίας (ΟΑΣΠ).

Μέχρι το επόμενο καλοκαίρι αναμένεται να εγκατασταθεί στο Ωκεανογραφικό Σκάφος ΑΙΓΑΙΟ ένα νέο σύστημα θαλάσσιων σεισμικών ερευνών, το οποίο θα αναβαθμίσει τις υπάρχουσες δυνατότητες και θα συμβάλει στην συλλογή νέων δεδομένων και την καλύτερη κατανόηση των υποθαλάσσιων ρηγμάτων. Το σύστημα αυτό θα αποκτηθεί στο πλαίσιο του προγράμματος «Αθηνά εναντίον Εγκέλαδου» του Ινστιτούτου Ωκεανογραφίας του ΕΛΚΕΘΕ και χρηματοδοτείται από το Ελληνικό Ίδρυμα Έρευνας & Καινοτομίας (ΕΛΙΔΕΚ). Η προμήθεια και λειτουργία υποθαλάσσιων σεισμογράφων είναι ένας ακόμη στόχος του ΕΛΚΕΘΕ που θα βοηθήσει σημαντικά στην παρακολούθηση και κατανόηση των υποθαλάσσιων σεισμών.

«Μεγάλη ώθηση στη θαλάσσια έρευνα στη χώρα μας θα δώσει και η ναυπήγηση του νέου, σύγχρονου ερευνητικού σκάφους, το οποίο χρηματοδοτείται κατά 75% από την Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων και κατά 25% από το Ελληνικό Κράτος. Παρά την καθυστέρηση τουλάχιστον τριών χρόνων στη διασφάλιση της εθνικής συμμετοχής, ελπίζουμε ότι οι διάφοροι αρμόδιοι κυβερνητικοί και κρατικοί παράγοντες γρήγορα θα πειστούν για την χρησιμότητα και την αναγκαιότητα του νέου ερευνητικού σκάφους και σύντομα θα ξεκινήσει η ναυπήγηση του», λέει ο κ.Σακελλαρίου.

Οι υποθαλάσσιοι σεισμοί του παρελθόντος

Αναφερόμενος στο παρελθόν, θυμίζει ότι «τέσσερις από τους μεγαλύτερους και πιο καταστροφικούς σεισμούς που έχουν γίνει στην ευρύτερη περιοχή του Αιγαίου, του Ιόνιου και της Ελληνικής Τάφρου έχουν ένα κοινό χαρακτηριστικό: ήταν υποθαλάσσιοι και προκλήθηκαν από υποθαλάσσια ρήγματα».

– Στις 21 Ιουλίου του 365 μ.Χ. ένας υποθαλάσσιος σεισμός νοτιοδυτικά της Κρήτης με μέγεθος περίπου 8 – 8,5 ανασήκωσε ολόκληρη την Δυτική Κρήτη και προκάλεσε το μεγαλύτερο γνωστό τσουνάμι στη Μεσόγειο.

– Στις 8 Αυγούστου του 1303 μ.Χ. ένας υποθαλάσσιος σεισμός νότια της Καρπάθου με μέγεθος περίπου 8 δημιούργησε μεγάλες καταστροφές σε όλα τα κοντινά νησιά και προκάλεσε ένα εξίσου καταστροφικό τσουνάμι στην Ανατολική Μεσόγειο.

– Στις 9, 11 και 12 Αυγούστου 1953 τέσσερις σεισμοί με μεγέθη 6,4, 6,8, 7,2 και 6,3 στο Ιόνιο Πέλαγος ισοπέδωσαν σχεδόν ολοκληρωτικά την Κεφαλονιά, την Ιθάκη και τη Ζάκυνθο.

– Στις 9 Ιουλίου 1956 ένας υποθαλάσσιος σεισμός με μέγεθος περίπου 7,5 στην περιοχή μεταξύ Αμοργού, Σαντορίνης, Ανάφης και Αστυπάλαιας δημιούργησε μεγάλες καταστροφές σε όλα τα κοντινά νησιά και προκάλεσε το μεγαλύτερο τσουνάμι του 20ου αιώνα στη Μεσόγειο.

– Πριν λίγες δεκαετίες, στις 24 και 25 Φεβρουαρίου και 4 Μαρτίου 1981 έγιναν τρεις σεισμοί με επίκεντρα στη θαλάσσια περιοχή των Αλκυονίδων και μεγέθη 6,7, 6,4 και 6,3 αντίστοιχα, που προκάλεσαν ανθρώπινες απώλειες και σημαντικές καταστροφές όχι μόνο στις γειτονικές περιοχές αλλά και στην Αθήνα.

– Στο πρόσφατο παρελθόν, τρεις υποθαλάσσιοι σεισμοί με μεγέθη μεγαλύτερα από 6 στη Λέσβο (17 Ιουνίου 2017, μέγεθος 6,3), στην Κω (21 Ιουλίου 2017, μέγεθος 6,2) και στη Σάμο (30 Οκτωβρίου 2020, μέγεθος 6,7) προκάλεσαν ανθρώπινες απώλειες, μεγάλες καταστροφές και αντίστοιχα, μικρής έντασης, τσουνάμι.

«Όλα τα παραπάνω παραδείγματα σεισμών, παλαιότερων και πρόσφατων, συνηγορούν σε ένα σημαντικό συμπέρασμα: οι υποθαλάσσιοι σεισμοί και τα υποθαλάσσια ρήγματα συνιστούν απειλή τόσο μεγάλη όσο είναι η απειλή από τους χερσαίους σεισμούς και τα χερσαία ρήγματα. Έχοντας δε υπόψη ότι οι υποθαλάσσιοι σεισμοί έχουν τη δυναμική να προκαλέσουν τσουνάμι, σε κάποιες περιπτώσεις αποδεικνύονται περισσότερο καταστροφικοί από τους χερσαίους σεισμούς», αναφέρει ο κ. Σακελλαρίου.

Πρόκειται για μια πολύ σημαντική μελέτη που δημοσιεύθηκε προ ημερών στο Scientific Reports του Nature και η οποία αφενός επιβεβαιώνει ότι τα ρήγματα του Μηλεσίου, της Μαλακάσας και της Φυλής που περιβάλλουν το Λεκανοπέδιο της Αττικής είναι ενεργά και αφετέρου αποκωδικοποιεί την ιστορία των σεισμών σε κάθε ρήγμα τις τελευταίες λίγες δεκάδες χιλιάδες χρόνια μέσω ανάλυσης των συγκεντρώσεων κοσμογενούς ακτινοβολίας ισοτόπων Cl 36 στο μεταπαγετώδες ασβεστολιθικό κρημνό που αποτελεί και την ζώνη ολίσθησης των ρηγμάτων.

Η ιστορία των ρηγμάτων αναδεικνύει ότι υπάρχει ένα πρότυπο ενεργοποίησης που οδηγεί σε μια μη αυστηρά περιοδική επανάληψη των σεισμών ανά ρήγμα, έτσι ώστε σε κάθε χρονική στιγμή να ενεργοποιείται με διαδοχικούς σεισμούς ένα από τα παράλληλα αυτά ρήγματα (clustering mode), ενώ τα υπόλοιπα βρίσκονται σε περίοδο χαμηλής σεισμικότητας ή και σεισμικής ησυχίας (anticlustering mode/ quiescence).

Ο Ιωάννης Παπανικολάου, Αναπληρωτής Καθηγητής Τεκτονικής Γεωλογίας, Γεωπεριβάλλοντος και Φυσικών Καταστροφών και Διευθυντής του Εργαστηρίου Ορυκτολογίας – Γεωλογίας στο Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Αθηνών

Ειδικότερα, σύμφωνα τον Αν. Καθηγητή Ιωάννη Παπανικολάου που μίλησε στο iΕidiseis για τη μελέτη «διαφαίνεται ότι τα παράλληλα αλλά τοποθετημένα κατά πλάτος ρήγματα (across strike) μοιράζονται την παραμόρφωση και την σεισμικότητα με τέτοιο τρόπο έτσι ώστε σε κάθε χρονική περίοδο λίγων χιλιάδων χρόνων, η παραμόρφωση να επικεντρώνεται μέσω σεισμών κυρίως σε ένα από τα 3 ρήγματα. Πιο συγκεκριμένα για το ρήγμα του Μηλεσίου καταγράφηκε αυξημένη ολίσθηση τα διαστήματα μεταξύ 7000 με 11000 χρόνων και μεταξύ 3000 και 5000 χρόνων από σήμερα, στην Μαλακάσα αυξημένη ολίσθηση τα διαστήματα 16000 με 11000 χρόνια και 3500 έως 1000 χρόνια από σήμερα, ενώ για το ρήγμα της Φυλής παρατηρείται σημαντική αύξηση της ολίσθησης τα τελευταία 2000 χρόνια».

Η έρευνα χρηματοδοτήθηκε κυρίως από τη Βρετανία και το «Natural Environment Research Council» που κάλυψε τα μεγάλα κόστη χρονολογήσεων και τα βασικά συμπεράσματα σύμφωνα με τον κ. Ιωάννη Παπανικολάου είναι τα ακόλουθα:

-«Επιβεβαιώσαμε και με δεδομένα απόλυτης χρονολόγησης ότι τα τρία ρήγματα είναι ενεργά.

-Επιβεβαιώσαμε ότι έχουν σχετικά χαμηλούς ρυθμούς ολίσθησης που σημαίνει ότι δεν δίνουν τόσο συχνά σεισμούς. Δηλαδή δεν δίνουν κάθε 50, 100 και 200 χρόνια σεισμούς αλλά σε βάθος αρκετών εκατοντάδων έως μερικών χιλιάδων χρόνων. Εντοπίσαμε, ωστόσο, ότι δεν υπάρχει αυστηρή περιοδικότητα που σημαίνει ότι μπορεί να έχουμε έναν ή και κανένα σεισμό σε 3 με 4χιλ. χρόνια ή και στο επόμενο αντίστοιχο χρονικό διάστημα να έχουμε τρεις ή και τέσσερις σεισμούς.

-Τέλος αναδείξαμε ότι αυτά τα τρία ρήγματα μοιράζονται την παραμόρφωση με τέτοιο τρόπο ώστε κάθε φορά η παραμόρφωση να επικεντρώνεται μέσω σεισμών κυρίως σε ένα από τα 3 αυτά ρήγματα. Αυτό σημαίνει ότι δεν ενεργοποιούνται όλα μαζί και ουσιαστικά το ένα παίρνει την σκυτάλη από το άλλο».

Όσον αφορά τα μεγέθη των σεισμών που μπορούν να δώσουν τα τρία ρήγματα αυτά είναι:

Ρήγμα Μαλακάσας έως 6.6 ρίχτερ
Ρήγμα Μήλεσι έως 6,3 ρίχτερ
Ρήγμα Φιλής έως 6,3 ρίχτερ.

Πηγή: ieidiseis.gr

Υπενθυμίζεται ότι το πρωί της Τρίτης καταγράφηκε ισχυρή σεισμική δόνηση 6,1 Ρίχτερ νοτιοανατολικά της Καρπάθου. Όπως είπε ο κ. Λέκκας δε συνδέεται άμεσα με προηγούμενες σεισμικές δονήσεις που έγιναν στην Κρήτη καθώς ανήκουν σε ένα τελείως διαφορετικό τεκντονικό περιβάλλον, ωστόσο επανέλαβε ότι υπάρχει μια γενικότερη έξαρση.

«Δεν μας ανησυχεί, αλλά μας προβληματίζει», πρόσθεσε. «Υπάρχουν γενικές ανακατατάξεις στο ελληνικό τόξο και στην Ανατολική Μεσόγειο που σημαίνει ότι βιώνουμε μια σεισμική δραστηριότητα με μια σχετική έξαρση σε όλο αυτόν τον χώρο», είπε.

Ωστόσο, παρά το σχετικά μικρό μέγεθός τους και το μικρό σεισμικό δυναμικό τους- στην Αθήνα υπολογίζεται πιθανό μέγεθος σεισμού ως 6,2 ρίχτερ και στη Θεσσαλονίκη ως 6,5 ρίχτερ-, η εγγύτητά τους με τμήματα των πολεοδομικών συγκροτημάτων οδηγεί στην κατακόρυφη αύξηση της σεισμικής επικινδυνότητας.

Τα μικρά ρήγματα πλησίον των αστικών περιοχών έχουν αποκτήσει ξεχωριστή σημασία, ιδιαίτερα μετά τον καταστρεπτικό σεισμό της Αθήνας το 1999, ο οποίος προήλθε από την ενεργοποίηση του άγνωστου ως τότε νεοτεκτονικού ρήγματος της Νότιας Πάρνηθας- Φυλής.

Ανατολικός Κορινθιακός έως Νότιο Ευβοϊκό

Η περιοχή από τον Ανατολικό Κορινθιακό, προς τη Θήβα, τον Αυλώνα μέχρι τον Ωρωπό φιλοξενεί ένα σύστημα ρηγμάτων που έχουν δώσει πολύνεκρους σεισμούς μεγέθους 6 – 6,5 ρίχτερ το 1858 και το 1914. «Είναι μια μεγάλη ζώνη σαν δαχτυλίδι μήκους 60 χλμ. που περικυκλώνει την Αττική και συνιστά μόνιμη εστία κινδύνου», είχε δηλώσει στα «ΝΕΑ» ο σεισμολόγος, Γεράσιμος Παπαδόπουλος

Ρήγματα Πεντέλης, Ραφήνας, Κρωπίας

Είναι ρήγματα μέσα στην Αττική που έχουν εντοπιστεί σε παλαιότερες μελέτες, όμως κανείς δεν γνωρίζει το μήκος τους, το οποίο συνδέεται άμεσα με τη δυναμικότητά τους, δηλαδή με το μέγεθος του σεισμού που μπορούν να παραγάγουν.

Σαρωνικός

«Τα ρήγματα του Σαρωνικού Κόλπου προκαλούν σεισμούς ενδιαμέσου βάθους, δηλαδή με εστίες σε βάθη τουλάχιστον 50 – 60 χιλιομέτρων και με μέγεθος που μπορεί να είναι μεγαλύτερο των 6,5 ρίχτερ», λέει ο δρ. Παπαδόπουλος. Ενας τέτοιος σεισμός, με επίκεντρο κάτω από τον Ακροκόρινθο, σημειώθηκε τον Αύγουστο του 1962, έγινε πολύ αισθητός στην Αττική και προκάλεσε μικρές βλάβες. Δεν είναι γνωστό τι συνέπειες θα μπορούσε να επιφέρει η επανάληψη ενός τέτοιου φαινομένου σήμερα που το Λεκανοπέδιο είναι δομημένο με άλλου τύπου κατασκευές.

Αταλάντη

Βρίσκεται σε ευθεία απόσταση περίπου 130 χιλιομέτρων από την Αθήνα, όμως το 1894 έδωσε δύο σεισμικές δονήσεις, μεγέθους 6,7 και 6,4 Ρίχτερ, με διαφορά μιας εβδομάδας προκαλώντας βλάβες σε Αθήνα και Πειραιά. Θα πρέπει να μελετηθούν οι συνέπειες στο κτιριακό απόθεμα του Λεκανοπεδίου από ενδεχόμενο σεισμό στην Αταλάντη.

Ο βυθός του Αιγαίου ανάμεσα στη Σκύρο, στο νησί της Μυτιλήνης και στον Άγιο Ευστράτιο κρύβει συνολικά 19 μεγάλα ενεργά ρήγματα, μήκους άνω των επτά χιλιομέτρων το καθένα, τα οποία μπορούν να δώσουν ισχυρούς σεισμούς μεγέθους 6,1 έως 7,4 Ρίχτερ ανακάλυψαν πριν από λίγα χρόνια Έλληνες γεωεπιστήμονες.

Μάλιστα οκτώ από τα ρήγματα αυτά μπορούν να «δώσουν» σεισμούς άνω των 7 βαθμών της κλίμακας Ρίχτερ.

Από τα 19 ενεργά κρούσματα τα οποία χαρτογραφήθηκαν για πρώτη φορά πριν από λίγα χρόνια, μόνο τα τρία ήταν γνωστά κατά τις τελευταίες δεκαετίες και περιλαμβάνονταν στους σεισμικούς καταλόγους.

Οι επιστήμονες από τη στιγμή της ανακάλυψής τους θεωρούν ότι «έχει υποεκτιμηθεί ο δυνητικός σεισμικός κίνδυνος της περιοχής» και ότι «αυτά τα ρήγματα έχουν τη δυνατότητα να δημιουργήσουν ισχυρούς σεισμούς που μπορούν να προκαλέσουν καταστροφές στα γύρω νησιά».

Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις των ερευνητών, οι οποίοι έκαναν τη σχετική δημοσίευση στο περιοδικό «Marine Geology» (Θαλάσσια Γεωλογία), εκτός από το ρήγμα του Αγίου Ευστρατίου που «έδρασε» με σεισμό μεγέθους 7,1 βαθμών, προκαλώντας 20 θανάτους το 1968 και το οποίο χρειάζεται κάποιους αιώνες για να ενεργοποιηθεί ξανά, καθώς, επίσης, τρία ακόμη ρήγματα που «έδωσαν» μικρότερους σεισμούς κατά τα τελευταία 30 χρόνια, τα υπόλοιπα ρήγματα μπορούν να δώσουν μεγάλο σεισμό μεγέθους 6,1 έως 7,3 βαθμών, χωρίς όμως να είναι δυνατό να προσδιορισθεί χρονικά εάν αυτός θα συμβεί σε μερικά χρόνια ή σε δεκάδες χρόνια.

Η σχεδόν τριγωνική Λεκάνη της Σκύρου, που κυμαίνεται σε βάθη 600 έως 1.050 μέτρων, έχει παρόμοια τεκτονική δομή με εκείνη της γειτονικής Λεκάνης του Βορείου Αιγαίου, αλλά με μικρότερες διαστάσεις και πιο αργούς ρυθμούς παραμόρφωσης.

Η ενεργοποίηση των ρηγμάτων στην περιοχή της Λεκάνης της Σκύρου και η έναρξη καταβύθισης της περιοχής άρχισε πολύ πρόσφατα, πριν από λίγες εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια, γι’ αυτό και στον πυθμένα της ρηχής πλατφόρμας γύρω από τη λεκάνη συναντάται απευθείας το παλιό αλπικό υπόβαθρο, με λίγα μόνο πρόσφατα ιζήματα πάχους μερικών δεκάδων μέτρων.

O βυθός της Λεκάνης της Σκύρου είχε μελετηθεί με το ωκεανογραφικό πλοίο «Αιγαίο» το 2002, το 2003 και το 2013.

Εκτός από τον σεισμό των 7,1 βαθμών στις 19 Φεβρουαρίου 1968 με επίκεντρο κοντά στον Άγιο Ευστράτιο (που είχε προκαλέσει και μικρό τσουνάμι ως τη Λήμνο), οι άλλοι μεγάλοι μεταπολεμικοί σεισμοί στην περιοχή ήταν στις 4 Μαρτίου 1967 στη Λεκάνη της Σκύρου (6,2 βαθμοί) και στις 19 Δεκεμβρίου 1981 στην ανατολική περιοχή της ίδιας λεκάνης (6,8 βαθμοί), ο οποίος προκάλεσε περισσότερες ζημιές στη Μυτιλήνη από ό,τι στη Σκύρο, ενώ είχαν ακολουθήσει ισχυροί μετασεισμοί, με τον μεγαλύτερο 6,3 βαθμούς στις 27/12/1981. Υπήρξε επίσης στις 26 Ιουλίου 2001 ένας σεισμός 6,4 βαθμών λίγα χιλιόμετρα νοτιοδυτικά της Σκύρου, σε βάθος 13 χλμ.

Το ρήγμα της Ανατολίας

Το ρήγμα της βόρειας Ανατολίας είναι ενεργό ρήγμα οριζόντιας μετατόπισης το οποίο σχηματίζεται κατά μήκος των ορίων της πλάκας της Ανατολίας και της Ευρασιατικής πλάκας. Εκτείνεται από την Καρλίοβα, στην Επαρχία του Μπινγκιόλ της ανατολικής Τουρκίας, κατά μήκος της βόρειας Τουρκίας, περνώντας 20 χιλιόμετρα νότια από την Κωνσταντινούπολη, και φτάνει μέχρι το Αιγαίο, έχοντας συνολικό μήκος 1.500 χιλιόμετρα. Το ρήγμα της βόρειας Ανατολίας είναι όμοιο σε μεγάλο βαθμό με το ρήγμα του Αγίου Ανδρέα στην Καλιφόρνια.

Μετά τον καταστροφικό σεισμό του Ερζινκάν το 1939, έχουν καταγραφεί εφτά σεισμοί με μέγεθος πάνω από 7,0 των οποίων το επίκεντρο μετακινείται σταδιακά όλο και δυτικότερα. Οι σεισμολόγοι που παρακολουθούν αυτό το μοτίβο πιστεύουν ότι ο ένας σεισμός μπορεί να προκαλεί τον επόμενο. Αναλύοντας τις τάσεις που προκάλεσε στο ρήγμα ο τελευταίος μεγάλος σεισμός, σεισμολόγοι προέβλεψαν τον σεισμό που χτύπησε την πόλη Ιζμίτ με καταστροφικά αποτελέσματα τον Αύγουστο του 1999. Μάλιστα θεωρείται ότι η αλυσίδα δεν έχει ολοκληρωθεί και ένας σεισμός θα εκδηλώσει δυτικότερα στο ρήγμα, ίσως κοντά στην πολυπληθή Κωνσταντινούπολη.

Οι μεγαλύτεροι σεισμοί από το ρήγμα της βόρειας Ανατολίας:

• 1939 Ερζινκάν, 7,8 Ρίχτερ, 32.700+ νεκροί και 100.000+ τραυματίες
• 1942 Νικσάρ-Ερμπάα, 7 Ρίχτερ, ~3.000 νεκροί
• 1943 Τόσια-Λαντίκ, 7,2 Ρίχτερ, 2.824 νεκροί
• 1944 Μπολού-Γκερεντέ – 7,2 Ρίχτερ, 3.959 νεκροί
• 1949 Καρλίοβα, 6,7 Ρίχτερ, 320 νεκροί
• 1951 Κουρσουνλού, 6,9 Ρίχτερ, 50 νεκροί και 3.354 τραυματίες
• 1957 Αμπάντ, 7,1 Ρίχτερ, 52 νεκροί
• 1966 Βαρτό, 6,9 Ρίχτερ, 2.394 νεκροί και 1.489 τραυματίες
• 1967 Κοιλάδα Μουντουρνού, 7,1Ρίχτερμ 86 νεκροί, 332 τραυματίες
• 1992 Ερζινκάν, 6,7 Ρίχτερ , 498+ νεκροί, τουλάχιστον 2.000 τραυματίες
• 1999 Ιζμίτ, 7,6 Ρίχτερ, 17.118+ νεκροί και 43.953+ τραυματίες
• 1999 Ντούζτσε, 7,2 Ρίχτερ, 845+ νεκροί και 4,948 τραυματίες
• 19 μεγάλα ενεργά ρήγματα στο Αιγαίο που απειλούν την Ελλάδα