Οι άνθρωποι, ειδικά, ζουν σήμερα περισσότερο από ποτέ, χάρη σε σημαντικές κοινωνικές εξελίξεις όπως τα εμβόλια, τα αντιβιοτικά, η δημόσια υγεία, η υγιεινή, οι έγκαιρες διαγνώσεις και η αυξημένη ενημέρωση γύρω από την υγεία και τη μακροζωία.

Ωστόσο, σύμφωνα με τη Briana Mezuk, συνδιευθύντρια του Center for Social Epidemiology and Population Health του Πανεπιστημίου του Μίσιγκαν, οι περισσότεροι άνθρωποι δεν θα φτάσουν τα 100 χρόνια ζωής, παρά την πρόοδο στη δημόσια υγεία.

Πέντε χρόνια μετά την έναρξη της πανδημίας COVID-19, το προσδόκιμο ζωής στις ΗΠΑ έχει μειωθεί. Για τους Ιθαγενείς Αμερικανούς και τους Αβορίγινες της Αλάσκας, το προσδόκιμο μειώθηκε κατά 6,6 χρόνια στα 65,2 έτη, σύμφωνα με ανάλυση του 2023 από το National Center for Health Statistics. Για τους μαύρους και τους ισπανόφωνους Αμερικανούς, η μείωση ήταν περίπου τέσσερα χρόνια στα 70,8 και 77,7 έτη αντίστοιχα. Οι Ασιάτες και οι λευκοί Αμερικανοί είδαν πτώση περίπου δύο ετών στα 83,5 και 76,4 έτη.

«Όλα έχουν ένα όριο. Δεν υπάρχει κανένα ον στη Γη που να μην πεθαίνει κάποια στιγμή», επισημαίνει η Mezuk. «Υπάρχει όμως μεγάλη διακύμανση τόσο στο προσδόκιμο όσο και στην υγιή διάρκεια ζωής – που ίσως είναι ακόμη πιο σημαντική. Πόσο μπορούμε να ζήσουμε με ποιότητα ζωής που να αξίζει;»

Το ανώτατο όριο και η πραγματικότητα της μακροζωίας

Οι έρευνες δείχνουν ότι το φυσικό όριο της ανθρώπινης ζωής είναι περίπου τα 122 χρόνια, αφού ο μακροβιότερος άνθρωπος πέθανε σε αυτή την ηλικία το 1997 και δεν έχει καταγραφεί μεγαλύτερη διάρκεια.

Στην πραγματικότητα, κανείς δεν γνωρίζει αν αυτό είναι το απόλυτο όριο — πιθανότατα όμως το μέσο προσδόκιμο θα παραμείνει χαμηλότερο.

Υπάρχει διαφορά ανάμεσα στο προσδόκιμο ζωής και τον ρυθμό γήρανσης, εξηγεί ο William Mair, διευθυντής του Harvard Chan School Aging Initiative. Πολλοί παράγοντες επηρεάζουν το προσδόκιμο στις ΗΠΑ: με την πάροδο των ετών αυξάνεται ο κίνδυνος για χρόνιες ασθένειες όπως καρδιοπάθειες, καρκίνοι και διαβήτης. Στους νεότερους, τα ατυχήματα, η βία και οι υπερβολικές δόσεις ναρκωτικών οδηγούν συχνά σε πρόωρους θανάτους.

Το εισόδημα, η εκπαίδευση, η πρόσβαση στην υγειονομική περίθαλψη και άλλοι κοινωνικοοικονομικοί παράγοντες επηρεάζουν όλους τους πληθυσμούς. Οι φυλετικές ανισότητες προκαλούν συστηματικά δυσμενή αποτελέσματα υγείας. Παρά τις προόδους της επιστήμης και της τεχνολογίας που επεκτείνουν τη ζωή, κρίσεις όπως η επιδημία οπιοειδών ή η COVID-19 αναδεικνύουν τα όρια της μακροζωίας.

Γήρανση: Βιολογικός ρυθμός και περιβάλλον

Ο ρυθμός γήρανσης αφορά τη βιολογική φθορά του σώματος λόγω κυτταρικών βλαβών, γενετικών παραγόντων αλλά και επιρροών του περιβάλλοντος.

«Οι άνθρωποι εκτίθενται σε παράγοντες που συσσωρεύονται στον οργανισμό και τελικά μειώνουν την ανθεκτικότητα του σώματος», λέει η Mezuk. «Ακόμη κι αν κάποιος ζούσε εντελώς απομονωμένος χωρίς περιβαλλοντικές επιδράσεις, θα πέθαινε μόνο από βιολογικές διεργασίες». Για όλους εμάς που ζούμε εκτός “φούσκας”, εκτιθέμεθα καθημερινά σε ακτινοβολία ή ατμοσφαιρική ρύπανση που επηρεάζουν το πώς γερνάμε.

Κάποιοι επιχειρούν να μειώσουν τις περιβαλλοντικές επιπτώσεις με τάσεις παράτασης ζωής ή biohacking: ενέσεις NAD+, ακραίες δίαιτες, μεταγγίσεις πλάσματος ή δεκάδες συμπληρώματα. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί ο venture capitalist Bryan Johnson, που ξοδεύει περίπου $2 εκατομμύρια ετησίως σε γιατρούς και θεραπείες για να επιδιώξει νεότητα — όπως φαίνεται στο ντοκιμαντέρ του Netflix “Don’t Die”.

Παρά τις υπερβολές του Johnson, το κίνητρο είναι κατανοητό: η ανάγκη ελέγχου πάνω στη διάρκεια ζωής. Όμως ο έλεγχος αυτός είναι ψευδαίσθηση για τους περισσότερους — αφού οι κοινωνικές συνθήκες στις οποίες γεννιέται κανείς (φτώχεια ή φυλετικές διακρίσεις) είναι δύσκολο να ξεπεραστούν.

Το περιβάλλον καθορίζει τη μακροζωία

Η τοποθεσία όπου ζει κάποιος μπορεί να καθορίσει τον κίνδυνο χρόνιων παθήσεων. Στις ΗΠΑ δύο άνθρωποι που ζουν λίγα χιλιόμετρα μακριά μπορεί να έχουν τελείως διαφορετική υγεία λόγω στρες, πρόσβασης σε φροντίδα ή διατροφής. Αντίθετα στην Ιταλία, όπως παρατήρησε η Mezuk όταν ζούσε εκεί, οι Μεσογειακές κοινωνίες έχουν χτισθεί γύρω από τη μακροζωία: καλύτερη ποιότητα τροφίμων, οικογενειακά γεύματα στο σπίτι λόγω κλειστών καταστημάτων μεσημέρι, μικρότερες μερίδες και καλύτερη ισορροπία μεταξύ εργασίας-ζωής.

«Το σύστημα αξιών είναι απλά διαφορετικό απ’ ό,τι στις ΗΠΑ», σημειώνει χαρακτηριστικά.

Προσδόκιμο ζωής: Πρόοδος αλλά όχι αργή γήρανση

«Τα τελευταία 100 χρόνια, έχουμε προσθέσει εντυπωσιακά χρόνια στο ανθρώπινο προσδόκιμο», λέει ο Mair. «Όμως αυτά τα χρόνια δεν συνδέονται απαραίτητα με πιο αργή βιολογική γήρανση».

Έτσι το πρόβλημα της γήρανσης μετατίθεται χρονικά: αυξάνονται παθήσεις όπως το Alzheimer καθώς οι άνθρωποι ζουν περισσότερο. «Τώρα πολλοί φτάνουμε στα εβδομήντα μας — βιώνοντας μια προγραμματισμένη “λήξη” μέσω χρόνιων νοσημάτων», εξηγεί ο Mair.

Παρόλα αυτά, οι πιο αποτελεσματικές συνήθειες για καλή γήρανση παραμένουν απλές: τακτική άσκηση, αποφυγή καπνίσματος και υπερβολικής κατανάλωσης αλκοόλ και εστίαση σε ισορροπημένη διατροφή με υγιεινές τροφές αντί για υπερ-επεξεργασμένα προϊόντα.

Το υψηλότερο προσδόκιμο σε όλη την Ευρώπη το κερδίζουν περιοχές της Ισπανίας, της Ιταλίας, της Γαλλίας αλλά και η Στοκχόλμη. Το χειρότερο προσδόκιμο παρατηρείται σε τέσσερις περιοχές της Βουλγαρίας και μία της Ουγγαρίας.

Στην Ελλάδα το υψηλότερο προσδόκιμο καταγράφεται στην Ήπειρο, τα νησιά του βορείου Αιγαίου και την Κρήτη: Τα παιδιά που γεννήθηκαν το 2022 έχουν μέσο προσδόκιμο ζωής τα 82,7, τα 82,3 και τα 81,7 χρόνια αντιστοίχως

Το 2022, το προσδόκιμο ζωής κατά τη γέννηση στην ΕΕ ήταν 80,6 έτη, αυξημένο κατά 0,5 έτη από το 2021. Πάνω από δύο δεκαετίες, από το 2002, η υψηλότερη τιμή καταγράφηκε το 2019 όταν το προσδόκιμο ζωής κατά τη γέννηση έφτασε τα 81,3 χρόνια (αύξηση 3,7 ετών σε σύγκριση με 2002). Ωστόσο, μετά το ξέσπασμα της πανδημίας COVID-19, αυτός ο δείκτης μειώθηκε στο 80,4 το 2020 και στα 80,1 χρόνια το 2021. Το 2022, το προσδόκιμο ζωής κατά τη γέννηση στην ΕΕ αυξήθηκε αλλά δεν έφτασε την τιμή του 2019.

Αυτές οι πληροφορίες προέρχονται από στοιχεία για το προσδόκιμο ζωής που δημοσιεύθηκαν πρόσφατα από τη Eurostat. Το άρθρο παρουσιάζει μια επιλογή ευρημάτων από το πιο λεπτομερές άρθρο Statistics Explained .

Το υψηλότερο προσδόκιμο ζωής στην Comunidad de Madrid

Η περιοχή της ΕΕ με το υψηλότερο προσδόκιμο ζωής κατά τη γέννηση ήταν η ισπανική περιφέρεια Comunidad de Madrid (85,2 έτη), ακολουθούμενη από Provincia Autonoma di Trento στην Ιταλία (84,4 έτη), Ile de France στη Γαλλία (84,1 έτη), Στοκχόλμη στη Σουηδία ( 84,0 ετών) και Comunidad Foral de Navarra στην Ισπανία (83,9 έτη). 

Από την άλλη πλευρά, μεταξύ 5 περιοχών της ΕΕ με το χαμηλότερο προσδόκιμο ζωής κατά τη γέννηση, 4 ήταν στη Βουλγαρία: Severozapaden (72,3 έτη), Severen tsentralen (73,2 έτη), Yugoiztochen (73,7 έτη), Severoiztochen (74,1 έτη). και ένα στην Ουγγαρία, Észak-Magyarország (74,1 ετών).

Οι γυναίκες αναμένεται να ζήσουν 5,4 χρόνια περισσότερο

Για τις γυναίκες στην ΕΕ, το προσδόκιμο ζωής κατά τη γέννηση ήταν 83,3 χρόνια το 2022 (αύξηση κατά 0,4 σε σύγκριση με το 2021 αλλά μειωμένη κατά -0,7 σε σύγκριση με το 2019) και για τους άνδρες στα 77,9 έτη (αύξηση 0,7 ετών σε σύγκριση με το 2021 αλλά -0,6 μείωση σε σύγκριση με το 2019). 

Το 2022, το προσδόκιμο ζωής κατά τη γέννηση για τις γυναίκες στην ΕΕ ήταν 5,4 χρόνια μεγαλύτερο από αυτό των ανδρών, με διακυμάνσεις μεταξύ των χωρών της ΕΕ. Στη Λετονία, οι γυναίκες αναμενόταν να ζήσουν 10,0 χρόνια περισσότερο από τους άνδρες, ακολουθούμενες από την Εσθονία και τη Λιθουανία (και οι δύο 8,7 χρόνια). 

Οι μικρότερες διαφορές μεταξύ των φύλων ήταν στην Ολλανδία (2,9 έτη), στην Ιρλανδία (3,3 έτη) και στη Σουηδία (3,4 έτη).

Πηγή συνόλου δεδομένων: demo_mlexpec

Οι γυναίκες, σύμφωνα με το δεδομένα του 2020, έχουν υψηλότερο προσδόκιμο ζωής από τους άνδρες.

Το προσδόκιμο ζωής για τις γυναίκες στην ΕΕ ήταν, κατά μέσο όρο, 5,7 χρόνια μεγαλύτερο από αυτό των ανδρών το 2020 (83,2 έτη έναντι 77,5 ετών).

Τα χρόνια υγιούς ζωής βέβαια αντιπροσωπεύουν το 78% και το 82% του συνολικού προσδόκιμου ζωής για τις γυναίκες και τους άνδρες, αντίστοιχα. Επομένως, κατά μέσο όρο, οι άνδρες τείνουν να περνούν μεγαλύτερο ποσοστό της κάπως μικρότερης ζωής τους χωρίς περιορισμούς δραστηριότητας λόγω ζητημάτων υγείας.

Στοιχεία ανά κράτος-μέλος

Τα στοιχεία που δημοσίευσε η Eurostat παρουσιάζουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον ανά κράτος-μέλος.

Μεταξύ των κρατών-μελών της ΕΕ, η Σουηδία κατέγραψε τον υψηλότερο αριθμό ετών υγιούς ζωής το 2020 για τις γυναίκες (72,7 έτη), ακολουθούμενη από τη Μάλτα (70,7 έτη) και την Ιταλία (68,7 έτη).

Οι υψηλότεροι αριθμοί για τους άνδρες καταγράφηκαν επίσης στις ίδιες χώρες: Σουηδία (72,8), Μάλτα (70,2) και Ιταλία (67,2).

Αντίθετα, η Λετονία είχε τον χαμηλότερο αριθμό ετών υγιούς ζωής τόσο για τις γυναίκες (54,3 έτη) όσο και για τους άνδρες (52,6 έτη). Οι ακραίες τιμές μπορούν εν μέρει να εξηγηθούν από τον τρόπο με τον οποίο μετράται ο περιορισμός δραστηριότητας στη χώρα, επηρεάζοντας τα αποτελέσματα σε κάποιον βαθμό, σημειώνει η Eurostat.

Ο αριθμός των ετών υγιούς ζωής ήταν υψηλότερος για τις γυναίκες παρά για τους άνδρες σε 20 κράτη-μέλη της ΕΕ, με τη διαφορά μεταξύ των φύλων να είναι σε γενικές γραμμές σχετικά μικρή.

Σε επτά κράτη-μέλη της ΕΕ, το χάσμα ήταν πάνω από 2 χρόνια, με τις μεγαλύτερες διαφορές να καταγράφονται στη Βουλγαρία (+4,2 έτη), την Εσθονία (+4,1 έτη) και την Πολωνία (+4,0 έτη).

Στο αντίθετο άκρο της κλίμακας, ο αριθμός των ετών υγιούς ζωής για τις γυναίκες ήταν χαμηλότερος από ό,τι για τους άνδρες σε έξι κράτη-μέλη της Ευρωπαϊκής Ενωσης.

Οι μεγαλύτερες διαφορές παρατηρήθηκαν στην Ολλανδία (-2,8 έτη), την Πορτογαλία (-2,1 έτη) και τη Φινλανδία (-1,8 έτη).

Στην Ισπανία καταγράφηκε ο ίδιος αριθμός ετών υγιούς ζωής τόσο για τις γυναίκες όσο και για τους άνδρες.

Τι ισχύει για τους Έλληνες και τις Ελληνίδες

Η Ελλάδα στη σχετική έρευνα βρίσκεται ψηλά στο προσδόκιμο υγιούς ζωής τόσο στους άνδρες όσο και στις γυναίκες. Ο μέσος όρος της υγιούς ζωής των Ελληνίδων είναι τα 66,8 χρόνια, αριθμός που κατατάσσει τη χώρα μας στην 6η θέση, σε ισοβαθμία με τη Γερμανία. Αντίστοιχα, στους άνδρες το προσδόκιμο υγιούς ζωής είναι στα 65 έτη, γεγονός που κατατάσσει πάλι στην 6η θέση την Ελλάδα σε επίπεδο ΕΕ, πάνω από τη Γερμανία.

Είναι αξιοπρόσεκτο ότι στην Ελλάδα οι κάτοικοι έχουν μεγαλύτερο προσδόκιμο ζωής ακόμα και από κατοίκους πιο ανεπτυγμένων και ισχυρών κρατών, όπως η Γαλλία και η Ολλανδία, ενώ τα μεσογειακά κράτη συνολικά, με εξαίρεση την πρωτοπόρα Σουηδία, εξασφαλίζουν περισσότερα χρόνια υγιούς ζωής για τους κατοίκους τους.

Πιο συγκεκριμένα, στην περιφέρεια του Μπέργκαμο, η οποία επλήγη περισσότερο από κάθε άλλη από τον κοροναϊό, το προσδόκιμο ζωής για τα παιδιά που γεννήθηκαν το 2020 μειώθηκε κατά 4,3 χρόνια.

Σε όλη την Ιταλία, το προσδόκιμο ζωής για τα παιδιά που γεννήθηκαν πέρυσι μειώθηκε κατά 1,2 χρόνο και υπολογίσθηκε στα 82 χρόνια.

Όπως υπογραμμίζει, τέλος, το Istat, με τις αλλαγές αυτές οι περιφέρειες του Μπέργκαμο, της Μπρέσια, της Πιατσέντσα και του Λόντι (βρίσκονται όλες στον ιταλικό Βορρά) έχασαν πάνω από πενήντα θέσεις όσον αφορά το προσδόκιμο ζωής του συνόλου των περιφερειών της Ιταλίας.