Η εξέλιξη του προσδόκιμου ζωής (1990–2021) στην Ευρώπη και στην Ελλάδα: Τάσεις, προκλήσεις και ο ρόλος της πρόληψης

Ο Καθηγητής Επιδημιολογίας και Επαγγελματικής Υγιεινής του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας,  Γεώργιος Ραχιώτης, αναλύει τα ευρήματα της μελέτης, εστιάζοντας στις αιτίες θανάτου και τους παράγοντες κινδύνου που επηρέασαν το προσδόκιμο ζωής σε 20 ευρωπαϊκές χώρες, συμπεριλαμβανομένης της Ελλάδας, από το 1990 έως το 2021.

Τρεις δεκαετίες σε αριθμούς

Η μελέτη ανέλυσε δεδομένα από 16 χώρες του Ευρωπαϊκού Οικονομικού Χώρου και τα τέσσερα έθνη του Ηνωμένου Βασιλείου. Κατά την περίοδο 1990–2011, όλες οι χώρες παρουσίασαν μέση ετήσια αύξηση στο προσδόκιμο ζωής κατά 0,23 έτη. Ωστόσο, από το 2011 έως το 2019, ο ρυθμός αύξησης μειώθηκε σε 0,15 έτη ετησίως, με εξαίρεση τη Νορβηγία, όπου η αύξηση επιταχύνθηκε ελαφρώς από 0,21 σε 0,23 έτη .

Η επιβράδυνση αυτή αποδίδεται κυρίως στη μείωση της προόδου στη μείωση των θανάτων από καρδιαγγειακά νοσήματα και κακοήθεις νεοπλασίες. Κατά την περίοδο 2019–2021, η πανδημία COVID-19 προκάλεσε περαιτέρω μείωση στο προσδόκιμο ζωής σε όλες τις χώρες, εκτός από την Ιρλανδία, την Ισλανδία, τη Σουηδία, τη Νορβηγία, τη Δανία και το Βέλγιο, όπου παρατηρήθηκε σταθερότητα ή μικρή αύξηση .

Οι «σιωπηλοί» δολοφόνοι: Παράγοντες κινδύνου

Οι κύριοι παράγοντες κινδύνου που συνέβαλαν στη μείωση του προσδόκιμου ζωής περιλαμβάνουν:

• Υψηλή συστολική αρτηριακή πίεση
• Ανθυγιεινή διατροφή
• Υψηλή LDL χοληστερόλη
• Κάπνισμα
• Υψηλός Δείκτης Μάζας Σώματος (BMI)
• Επαγγελματικοί κίνδυνοι
• Υψηλή κατανάλωση αλκοόλ
• Χαμηλή φυσική δραστηριότητα

Η έκθεση σε αυτούς τους παράγοντες διαφέρει μεταξύ των χωρών, με τάσεις αύξησης του υψηλού BMI και μείωσης του καπνίσματος να παρατηρούνται σε όλες τις χώρες κατά την περίοδο 1990–2021 .

Η περίπτωση της Ελλάδας: Προκλήσεις και ευκαιρίες

Στην Ελλάδα, το προσδόκιμο ζωής μειώθηκε την περίοδο 2019–2021, κυρίως λόγω της αυξημένης επίδρασης των λοιμώξεων του αναπνευστικού συστήματος που σχετίζονται με την COVID-19, αλλά και λόγω της έλλειψης προόδου στην πρόληψη των καρδιαγγειακών νοσημάτων και των κακοήθων νεοπλασιών.

Η μελέτη ανέδειξε επίσης υψηλά επίπεδα έκθεσης στο κάπνισμα στην Ελλάδα. Αυτό το εύρημα ενισχύεται από πρόσφατη πανελλαδική μελέτη του ΕΟΔΥ, η οποία ανέδειξε υψηλή συχνότητα καπνίσματος (39–40%) στον ελληνικό πληθυσμό, καθιστώντας την πρόληψη και τον έλεγχο του καπνίσματος ως μείζονα προτεραιότητα δημόσιας υγείας.

Η εφαρμογή προγραμμάτων δευτερογενούς πρόληψης/προσυμπτωματικού ελέγχου για κακοήθεις νεοπλασίες και καρδιαγγειακά νοσήματα, καθώς και η εντατικοποίηση πρωτοβουλιών πρωτοβάθμιας πρόληψης, είναι επιτακτικές ανάγκες για τη βελτίωση της υγείας του πληθυσμού.

Πολιτικές πρόληψης: Το κλειδί για ανθεκτικότητα

Οι χώρες που κατάφεραν να διατηρήσουν ή να αυξήσουν το προσδόκιμο ζωής μετά το 2011, όπως η Νορβηγία, η Ισλανδία, το Βέλγιο, η Δανία και η Σουηδία, το πέτυχαν μέσω της σταθερής μείωσης της θνησιμότητας από καρδιαγγειακά νοσήματα και νεοπλάσματα, υποστηριζόμενες από μειωμένη έκθεση σε σημαντικούς βλαπτικούς παράγοντες, πιθανώς μέσω αποτελεσματικών κυβερνητικών πολιτικών, σύμφωνα με σχετική μελέτη, με τίτλο: “Changing life expectancy in European countries 1990-2021”, που έχει δημοσιευτεί στο PubMed.

Αντίθετα, οι χώρες που παρουσίασαν τη μεγαλύτερη επιβράδυνση στον ρυθμό αύξησης του προσδόκιμου ζωής μετά το 2011 συνέχισαν να καταγράφουν τις μεγαλύτερες μειώσεις την περίοδο 2019–2021. Αυτό υποδηλώνει ότι οι κυβερνητικές πολιτικές που βελτιώνουν την υγεία του πληθυσμού ενισχύουν επίσης την ανθεκτικότητα των πληθυσμών και των χωρών σε μελλοντικές πιθανές κρίσεις δημόσιας υγείας.

Συμπεράσματα: Η πρόληψη ως επένδυση ζωής

Η μελέτη υπογραμμίζει την ανάγκη για ολοκληρωμένες πολιτικές δημόσιας υγείας που εστιάζουν στην πρόληψη και την αντιμετώπιση των βασικών παραγόντων κινδύνου. Η Ελλάδα, αντιμετωπίζοντας προκλήσεις όπως η υψηλή καπνιστική συνήθεια και η έλλειψη προόδου στην πρόληψη χρόνιων νοσημάτων, πρέπει να ενισχύσει τις προσπάθειες πρόληψης και να διασφαλίσει την πρόσβαση σε ποιοτικές υπηρεσίες υγείας για όλους.Η επένδυση στην πρόληψη δεν είναι μόνο θέμα υγείας, αλλά και κοινωνικής και οικονομικής ευημερίας. Μια υγιής κοινωνία είναι πιο ανθεκτική, παραγωγική και έτοιμη να αντιμετωπίσει τις προκλήσεις του μέλλοντος. 

Σύμφωνα με τα στοιχεία του Ινστιτούτου Δημογραφικών ερευνών η χώρα μας την τελευταία εικοσαετία αδυνατεί να ακολουθήσει τις εξελίξεις στη μείωση της θνησιμότητας και κατέβηκε στην 13η θέση ανάμεσα σε 16 ευρωπαϊκές χώρες, τις εξής: Ιρλανδία, Πορτογαλία, Λουξεμβούργο, Κύπρος, Γαλλία, Ισπανία, Ιταλία, Μάλτα, Γερμανία, Φινλανδία, Βέλγιο, Αυστρία, Δανία, Σλοβακία, Σουηδία και Σλοβενία.
Αυτό οφείλεται κυρίως στην αδυναμία του ΕΣΥ να υποστηρίξει την πρόληψη και την περίθαλψη επαρκώς για όλους τους πολίτες

Επιβράδυνση στην αύξηση προσδόκιμου ζωής στην Ελλάδα

Σύμφωνα με ανάλυση του KREPORT, ο μέσος όρος ζωής στην Ελλάδα αυξάνεται (εκτός από την περίοδο 2020-2022 ) καθώς σήμερα ζούμε σχεδόν 16,5 χρόνια περισσότερα, από ότι στις αρχές της δεκαετίας του ’50, ωστόσο σε αντίθεση με πολλές ευρωπαϊκές χώρες, η αύξηση του προσδόκιμου ζωής στη χώρα μας, την τελευταία 15ετία, επιβραδύνεται συνεχώς.

Το 2001 η Ελλάδα βρισκόταν στην πέμπτη θέση όσον αφορά στο προσδόκιμο ζωής, 79,1 έτη, ανάμεσα σε 16 αναπτυγμένες ευρωπαϊκές χώρες. Το υψηλότερο προσδόκιμο είχε τότε η Ιταλία 80,9 έτη και το χαμηλότερο η Σλοβακία με 73,6 έτη.

Όμως από το 2010 η εικόνα αλλάζει. Οι Έλληνες αυξάνουν μεν το προσδόκιμο ζωής, αλλά με πολύ πιο αργούς ρυθμούς, απ’ ότι άλλοι ευρωπαϊκοί λαοί. Το 2010 η Ελλάδα υποχώρησε και βρέθηκε στην 10η θέση, με προσδόκιμο ζωής τα 80,6 έτη, ενώ η πτώση συνεχίστηκε και το 2019 με την Ελλάδα να βρίσκεται στην 13η θέση με προσδόκιμο ζωής 81,7 έτη, εν αντιθέσει, για παράδειγμα, με τους Ισπανούς και τους Ιταλούς που βελτιώνουν με γρήγορους ρυθμούς τον μέσο όρο ζωής τους.

«Είναι φανερό ότι η χώρα μας αδυνατεί να ακολουθήσει τις εξελίξεις στη μείωση της θνησιμότητας που καταγράφονται σε πολλές άλλες χώρες, με αποτέλεσμα το 2019 να χάσει την «προνομιακή» θέση που κατείχε 20 χρόνια πριν», αναφέρει ο καθηγητής δημογραφίας κ. Κωνσταντίνος Ζαφείρης, ο οποίος έχει επεξεργαστεί τα στοιχεία της Eurostat.

Εκτιμά ότι η επιβράδυνση της αύξησης στο προσδόκιμο ζωής στην Ελλάδα, οφείλεται στο γεγονός ότι η χώρα δεν έχει καταφέρει να αντιμετωπίσει αποτελεσματικά τις δύο πιο σημαντικές αιτίες θανάτου, τις παθήσεις του κυκλοφορικού και τους καρκίνους. Μη αποτελεσματική αντιμετώπιση σημαίνει κυρίως ελλιπής διάγνωση και πρόληψη αλλά και περίθαλψη των χρόνιων παθήσεων. Οι πρόσφατες εκθέσεις του ΟΟΣΑ και της ΕΕ (Η κατάσταση της υγείας στην ΕΕ: Ελλάδα, προφίλ υγείας, 2019-2023) περιγράφουν τα προβλήματα του συστήματος υγείας στην Ελλάδα που έχει πολύ χαμηλές δημόσιες δαπάνες για την υγεία, υψηλό ποσοστό συμμετοχής των νοικοκυριών στην περίθαλψη, περιορισμένοι πόροι για την πρόληψη, ανισορροπία στην γεωγραφική κατανομή ανθρώπινου δυναμικού στον τομέα της υγείας, περιορισμένο σύστημα πρωτοβάθμιας φροντίδας και πολλές ενδονοσοκομειακές λοιμώξεις.

Νέα μελέτη που δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Nature, Human Behavior έρχεται να επιβεβαιώσει αυτό που σειρά στατιστικών στοιχείων που έχουν δημοσιευθεί σποραδικά τα δύο τελευταία χρόνια υποδηλώνουν: τα χρόνια της πανδημίας κορονοϊού το προσδόκιμο ζωής μειώθηκε σε πολλές χώρες σε όλο τον κόσμο και σε κάποιες δεν έχει ακόμη ανακάμψει.

Πριν από το 2020, το προσδόκιμο ζωής είχε αυξηθεί και στις 29 χώρες (ευρωπαϊκές, ΗΠΑ και Χιλή) στις οποίες εστιάζει η έρευνα ειδικών στην δημογραφία και μάλιστα πιο πρόσφατα κατά μέσο όρο περίπου 1,5 έως 3,5 μήνες ετησίως.

Μεταξύ 2019 και 2020 συνέβησαν οι μεγαλύτερες μειώσεις στο προσδόκιμο ζωής, μειώνοντας κατά έναν χρόνο, ή και περισσότερο, τη μέση διάρκεια ζωής σε πολλές χώρες.

Οι Ηνωμένες Πολιτείες σημείωσαν τη μεγαλύτερη μείωση αυτή τη χρονιά με περισσότερα από δύο χρόνια απώλειας από το μέσο προσδόκιμο ζωής.

Ενώ αρκετές χώρες θα μπορούσαν να αντιστρέψουν την τάση μεταξύ 2020 και 2021, το προσδόκιμο ζωής συνέχισε να μειώνεται στις ΗΠΑ, αν και βραδύτερα, ενώ η μείωση συνεχίστηκε επίσης ηπιότερα σε χώρες της Ανατολικής Ευρώπης, στη Χιλή, την Ελλάδα και τη Γερμανία.

Ωστόσο, η τελευταία ”έχασε” μόνο 5,7 μήνες από το προσδόκιμο ζωής μεταξύ 2019 και 2021. Ο αριθμός αυτός είναι κατά πολύ μικρότερος από ό,τι σε ορισμένες χώρες που η μείωση ήταν πολύ μεγάλη όπως σε Ισπανία, Αγγλία και Ουαλία.

Συνολικά όμως για την περίοδο 2019 έως και 2021 η χώρα με την μεγαλύτερη μείωση στο προσδόκιμο ζωής, όπως φαίνεται και στο γράφημα του Statista ήταν η Βουλγαρία κατά 3,5 χρόνια ενώ στην άλλη άκρη βρίσκεται η Νορβηγία ως η μόνη χώρα με θετικό ισοζύγιο μεταξύ 2019 και 2021.

Αναλυτικότερα, αύξηση του προσδόκιμου ζωή μετά το 2020 σημειώθηκε σε: Βέλγιο, Ελβετία, Ισπανία, Γαλλία, Αγγλία και Ουαλία, Ιταλία, Σουηδία, Σλοβενία ενώ περαιτέρω μείωση κατά το 2021 καταγράφηκε σε: Βουλγαρία, Χιλή, Τσεχία, Γερμανία, Εσθονία, Ελλάδα, Κροατία, Ουγγαρία, Λιθουανία, Πολωνία, Σλοβακία, ΗΠΑ.