Καταρχάς, η αντίδραση της Αμερικανικής Ομοσπονδίας Εργασίας ήρθε να συμπυκνώσει τη λαϊκή απαίτηση σε ένα σύνθημα που έμελλε να γίνει θρυλικό: «Οχτώ ώρες δουλειά, οχτώ ώρες ανάπαυση, οχτώ ώρες ύπνο».

Η γενική απεργία που ξεκίνησε από το Σικάγο και εξαπλώθηκε σαν πυρκαγιά στη Νέα Υόρκη, το Ντιτρόιτ και το Μιλγουόκι, δεν ήταν απλώς μια διαδήλωση, αλλά η γέννηση ενός συμβόλου. Από τότε, η εργατική Πρωτομαγιά τιμάται από τα συνδικάτα παγκοσμίως, έχοντας όμως αφήσει το ανεξίτηλο αποτύπωμά της και στο πεδίο των γραμμάτων και των τεχνών.

Η αμερικανική λογοτεχνική ματιά

Τρεις κορυφαίοι εκπρόσωποι των αμερικανικών γραμμάτων αποτύπωσαν το κλίμα της εποχής με συγκλονιστικό τρόπο. Ο Φράνσις Σκοτ Φιτζέραλντ, στο διήγημά του «Πρωτομαγιά», μεταφέρει τη δράση στο Κλίβελαντ του 1919, όπου μια ομάδα φοιτητών του Γέιλ γίνεται μάρτυρας σφοδρών ταξικών συγκρούσεων και θανάτων.

Λίγα χρόνια αργότερα, το 1936, ο Τζον Στάινμπεκ στο «Σε αμφίβολη μάχη», σκιαγραφεί τον αγώνα δύο κομμουνιστών να πείσουν τους εργάτες οπωρώνων στην Καλιφόρνια να διεκδικήσουν τα δικαιώματά τους, αποτίοντας έναν έμμεσο φόρο τιμής στα γεγονότα του Σικάγο.

Ωστόσο, η κοινωνική καταγγελία είχε ξεκινήσει ήδη από το 1906, όταν ο Άπτον Σίνκλερ με τη «Ζούγκλα» ξεσκέπασε τις απάνθρωπες συνθήκες εργασίας για γυναίκες και παιδιά στις αρχές του 20ου αιώνα.

Η ελληνική ποίηση

Στα καθ’ ημάς, η ελληνική ποίηση διένυσε μια ενδιαφέρουσα διαδρομή. Ενώ αρχικά η Πρωτομαγιά ταυτιζόταν με τη φύση και τον ερχομό της άνοιξης, μετά το 1930 και κυρίως μεταπολεμικά, το εργατικό πνεύμα κυριάρχησε στους στίχους.

• Ο Κώστας Βάρναλης ύμνησε την ηθική του λαού, τονίζοντας πως από τις θυσίες θα προκύψει «ο καθαρμός κ’ η λεφτεριά του ανθρώπου».
• Ο Γιάννης Ρίτσος έθεσε στο επίκεντρο τη νεολαία που μάχεται για την ελευθερία, ενώ ο Τάσος Λειβαδίτης προσέδωσε μια θρησκευτική σχεδόν ευλάβεια στον αγώνα, μιλώντας για τη «Μεγάλη Παρασκευή των φτωχών».

Στη σύγχρονη εποχή, ο Τόλης Νικηφόρου περιγράφει με μελαγχολική ακρίβεια την εικόνα μιας συγκέντρωσης όπου οι ομιλητές απομένουν μόνοι μπροστά σε ένα απορημένο λάβαρο, καθώς οι εργάτες έχουν ήδη φύγει για την εξοχή: «Ωραία που ήταν η συγκέντρωση/ στην πιο μεγάλη μας πλατεία/ ωραία τα μάρμαρα/ ωραία τα μέγαρα/ ωραίο και το παλιό εργατικό μας κέντρο οι εργάτες είχαν ήδη φύγει/ να κάνουν την πρωτομαγιά στις γύρω εξοχές/ με τις γυναίκες, τα παιδιά και τα γεμάτα τους καλάθια/ απέμεινες εσύ/ απόμεινα εγώ/ να κοιτάμε ένα απορημένο λάβαρο/ και τα στολισμένα μπαλκόνια/ με τους βραχνούς ομιλητές».

Ακόμα και οι υπερρεαλιστές υποκλίθηκαν στο αγωνιστικό ήθος της ημέρας. Ο Νίκος Γκάτσος, με τη δική του μοναδική λυρική δύναμη, έγραψε: «Παράξενη Πρωτομαγιά, μ’ αγκάθια πλέκουν σήμερα στεφάνια, ηρθ’ ο καιρός του “ έχε γεια”, τι να την κάνεις πια την περηφάνια, Πρωτομαγιά με το σουγιά, χαράξαν το φεγγίτη και μια βραδιά σαν τα θεριά σε πήραν απ’ το σπίτι. Κι ένα πρωί σε μια γωνιά στην Κοκκινιά είδα το μπόγια να περνά και το φονιά γύρευα χρόνια μες στον κόσμο να τον βρω μα περπατούσε με το χάρο στο πλευρό».

Τέλος, ο Γιάννης Βαρβέρης, με τη γνωστή του σατιρική φλέβα, έδωσε μια άλλη διάσταση στις εργασιακές σχέσεις: «Τ’ αφεντικά τις απεργίες αμείβουνε με υπερωρίες, εμείς κεφάτα τις δουλεύουμε».

Ακολουθούν χαρακτηριστικά κείμενα της ελληνικής και παγκόσμιας λογοτεχνίας:

1. Ελληνική Λογοτεχνία

Α. Ποίηση (Άνοιξη και Φύση)

• Διονύσιος Σολωμός – «Πρωτομαγιά»: “Του Μαΐου ροδοφαίνεται η μέρα, που ωραιότερη φύση ξυπνάει…”. Ένα ποίημα-ύμνος στην ομορφιά της φύσης, τα λουλούδια και τη χαρά.
• Κωστής Παλαμάς – «Ασάλευτη Ζωή» & «Φλογέρα του Βασιλιά»: Ο Παλαμάς περιγράφει τον Μάη ως “ψυχοκυνηγάρη” και ηλιογέννητο.
• Ιωάννης Πολέμης – «Πρωτομαγιά»: “Λουλούδια ας διαλέξουμε και ρόδα και κρίνα…”.
• Κωνσταντίνος Χατζόπουλος (Πέτρος Βασιλικός): “Έλα στο κεφάλι το ξανθό, να σου βάλω τ’ όμορφο στεφάνι…”.
• Χάρης Βλαβιανός – «Πρωτομαγιά – III»: Από τη συλλογή «Η εύθραυστη επικράτεια των λέξεων», μια σύγχρονη ματιά στον έρωτα και την άνοιξη.

Β. Ποίηση (Εργατική Πρωτομαγιά)

• Κώστας Βάρναλης – «Εθνική» Πρωτομαγιά: Σατιρική και ταυτόχρονα βαθιά πολιτική ποίηση που συνδέει τη φύση με την ταξική πάλη.
• Νικηφόρος Βρεττάκος – «Πρωτομαγιά σε ατομική εποχή»: Αντιπαραθέτει την ομορφιά της άνοιξης με την απειλή των εργοστασίων και των όπλων.
• Γιάννης Ρίτσος & Τάσος Λειβαδίτης: Ποιήματα αφιερωμένα στους αγώνες και τις θυσίες των εργατών.

2. Παγκόσμια Λογοτεχνία

• F. Scott Fitzgerald – «May Day» (Πρωτομαγιά): Διήγημα που περιλαμβάνεται στη συλλογή “Η εποχή των θαυμάτων” (1920). Διαδραματίζεται το 1919 και παρουσιάζει τις κοινωνικές συγκρούσεις και την ατμόσφαιρα της εποχής.
• John Sommerfield – «May Day» (1936): Μυθιστόρημα του Βρετανού συγγραφέα που εστιάζει στην εργατική τάξη.
• John Steinbeck – «In Dubious Battle» (Σε αμφίβολη μάχη – 1936): Αν και δεν αναφέρεται αποκλειστικά στην 1η Μαΐου, το έργο περιγράφει τις σκληρές συνθήκες εργασίας και την οργάνωση των εργατών.
• Guillaume Apollinaire – «Mai» (Μάης): Γαλλική ποίηση που υμνεί την ανανέωση, το χρόνο και το συναίσθημα της άνοιξης.
• Ralph Waldo Emerson – «May-Day and Other Pieces»: Ποιητική συλλογή που εξερευνά τη φύση και την πνευματική αναγέννηση

Η εκτέλεση των 200 αγωνιστών στην Καισαριανή

Τα ξημερώματα της Πρωτομαγιάς του 1944 οι 200 κομμουνιστές εκτελούνται από τους ναζί κατακτητές στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής. Χρειάστηκε ένας Γερμανός στρατιωτικός και ένας έμπορος στο Βέλγιο προκειμένου 82 χρόνια μετά να δούμε τα πρόσωπά τους την στιγμή της θυσίας τους.

Οι 200 της Καισαριανής εκτελέστηκαν ως αντίποινα για τη δράση της αντιστασιακής οργάνωσης του ΕΛΑΣ. Ήταν κρατούμενοι από την μεταξική δικτατορία και παραδόθηκαν κατά τη διάρκεια της Κατοχής στις δυνάμεις των ναζιστών όταν η Ελλάδα υπέγραψε την παράδοση της.

Από το τέλος του 1936 έλαβε χώρα μαζική καταστολή πολιτικών αντιφρονούντων από το δικτατορικό καθεστώς του Μεταξά, κυρίως μελών και υποστηρικτών του Κομμουνιστικού Κόμματος Ελλάδας, με βάση το Ιδιώνυμο του Ελευθέριου Βενιζέλου.

Τον Φεβρουάριο του 1937, το καθεστώς άρχισε να συγκεντρώνει τους κομμουνιστές και άλλους αγωνιστές στο φρούριο της Ακροναυπλίας, στις φυλακές της Κέρκυρας και σε μικρά νησιά του Αιγαίου. Το 1940 αρνήθηκε την αποφυλάκισή τους, ώστε να στρατευθούν εναντίον των κατακτητών στον ελληνοϊταλικό πόλεμο, απαιτώντας την υπογραφή δήλωσης μετανοίας και αποκήρυξης του κομμουνισμού.

Στις 30 Απριλίου 1944 κυκλοφόρησε στο στρατόπεδο συγκέντρωσης Χαϊδαρίου η φήμη ότι τα SS σκόπευαν να εκτελέσουν 200 κρατούμενους ως αντίποινα. Ο διοικητής Καρλ Φίσερ (Karl Fischer) κάλεσε κάποιους από τους προϊσταμένους στα συνεργεία, όλους Ακροναυπλιώτες κομμουνιστές, και τους ζήτησε να υποδείξουν ποιοι μη κρατούμενοι από την εποχή του καθεστώτος Μεταξά θα μπορούσαν να τους αντικαταστήσουν, καθώς οι ίδιοι θα μεταφέρονταν την επομένη σε άλλο στρατόπεδο.

Επίσης, διέταξε τους κρατούμενους από τη Χαλκίδα να πάρουν πίσω τα προσωπικά τους είδη και να βρίσκονται μπροστά στα μαγειρεία την επομένη το πρωί, προκειμένου να μεταφερθούν σε άλλο στρατόπεδο. Με δεδομένη τη φήμη για μαζική εκτέλεση, όλοι όσοι μίλησαν με τον Φίσερ πίστεψαν ότι επρόκειτο να εκτελεστούν. Έτσι, οι Ακροναυπλιώτες προσπάθησαν να αποχαιρετήσουν όσους περισσότερους από τους φίλους τους ήταν δυνατόν.

Ακολούθως μαζεύτηκαν στον θάλαμο 1 του Μπλοκ 3, όπου με μουσική από δύο κιθάρες κι ένα βιολί έγινε αποχαιρετιστήριο γλέντι. Το επόμενο πρωί, πριν από το προσκλητήριο, συγκέντρωσαν τους Χαλκιδαίους και τους επιβίβασαν σε φορτηγά που τους απομάκρυναν από το στρατόπεδο. Μετά το πρωινό συσσίτιο, ο Φίσερ κάλεσε γενικό προσκλητήριο, στο οποίο διάβασε μια λίστα διακοσίων ονομάτων. Αυτοί ήταν οι 200 που θα εκτελούνταν, ως αντίποινα για τη δολοφονία του Γερμανού στρατηγού. Η ομάδα των μελλοθανάτων περιλάμβανε όλους τους Ακροναυπλιώτες, πλην 16 ατόμων, τους Αναφιώτες και μερικούς άλλους κρατούμενους.

Μετά την επίθεση των ανταρτών του ΕΛΑΣ, η Καθημερινή στις 30 Απριλίου 1944 δημοσίευσε την εξής ανακοίνωση των κατοχικών δυνάμεων:

«Την 27ην Απριλίου 1944 κομμουνιστικαί συμμορίαι παρά τους Μολάους κατόπιν μιας εξ ενέδρας επιθέσεως εδολοφόνησαν ανάνδρως έναν Γερμανόν Στρατηγόν και τρεις συνοδούς του. Πολλοί Γερμανοί στρατιώται ετραυματίστησαν. Ως αντίποινα διατάχτηκε:

Ο τυφεκισμός 200 Κομμουνιστών την 1.5.1944. Ο τυφεκισμός όλων των ανδρών τους οποίους θα συναντήσουν τα γερμανικά στρατεύματα επί της οδού Μολάων προς Σπάρτην έξωθεν των χωρίων. Υπό την εντύπωσιν κακουργήματος τούτου Έλληνες εθελονταί εφόνευσαν αυτοβούλως 100 άλλους κομμουνιστάς. Ο Στρατιωτικός Διοικητής Ελλάδος».

Οι οργανώσεις του ΕΑΜ και της Κομματικής Οργάνωσης Αθηνών του ΚΚΕ προσπάθησαν σε συνδικαλιστικό και φοιτητικό επίπεδο να τους διασώσουν, ενώ έγινε προσπάθεια και για ένοπλη επέμβαση από τον ΕΛΑΣ, η οποία δεν πραγματοποιήθηκε.

Έγιναν ψηφίσματα σωματείων υπέρ της σωτηρίας των μελλοθάνατων, έγινε συγκέντρωση συγγενών στη Μητρόπολη, ενώ ο Αρχιεπίσκοπος Δαμασκηνός στο διαμέρισμά του προσευχόταν υπέρ της σωτηρίας τους. Όταν αργά τη νύχτα εμφανίστηκε μπροστά στις απελπισμένες γυναίκες είπε: «Δεν μπορώ να κάνω τίποτα και το μόνο που μου απομένει είναι να παρακαλώ τον Θεό».

Η εκτέλεση

Το ξημέρωμα της 1ης Μαΐου 1944 συγκεντρώθηκαν μπροστά στα μαγειρεία όπου, πριν επιβιβαστούν στα αυτοκίνητα, άρχισαν να τραγουδούν τον Εθνικό ύμνο, το τραγούδι της Ακροναυπλίας και τον σκοπό του δημοτικού τραγουδιού Σουλιώτισσες του Χορού του Ζαλόγγου μπροστά στα μάτια των έκπληκτων ναζί που δεν είχαν τρόπο να αντιδράσουν.

Μάλιστα από τις φωτογραφίες βλέπουμε ότι είχαν φορέσει τα πιο καλά και καθαρά ρούχα τους προκειμένου να είναι έτοιμα τα σώματα τους για ταφή από τους συγγενείς τους.

Οι 200 του Χαϊδαρίου μεταφέρθηκαν στο σκοπευτήριο της Καισαριανής και ανά 20 άτομα εκτελέστηκαν με οπλοπολυβόλα. Οι σοροί μεταφέρθηκαν στο Τρίτο Νεκροταφείο Αθηνών, όπου τάφηκαν σε ατομικούς τάφους.

Μεταξύ των εκτελεσμένων, ήταν ο Μικρασιάτης Ναπολέων Σουκατζίδης (εκτελούσε και χρέη διερμηνέα) και ο Αντώνης Βαρθολομαίος, στελέχη του ΚΚΕ με χρέη στρατοπεδάρχη, που ξεχώρισαν για την αυτοθυσία τους, αφού αρνήθηκαν να εκτελεστεί άλλος στη θέση τους όπως τους προτάθηκε από τον διοικητή Φίσερ.

Επίσης, ο πρώην βουλευτής του ΚΚΕ Στέλιος Σκλάβαινας, όπως και οι κομμουνιστές δημοτικοί σύμβουλοι της Καβάλας (εξελέγησαν το 1934 και καθαιρέθηκαν τέσσερις μήνες αργότερα), ο Παρασκευάς Μακέδος και ο Νίκος Νεγρεπόντης.

Ο Βασίλης Μπαρτζιώτας στο βιβλίο του «Άστραψε φως η Ακροναυπλία» αναφέρει ότι ήταν 135 στους 200 οι φυλακισμένοι Ακροναυπλιώτες που εκτελέστηκαν την 1η Μαΐου του 1944 στην Καισαριανή. Μεταξύ των 200 εκτελέστηκαν και έξι τροτσκιστές και πέντε αρχειομαρξιστές.

Σύμφωνα με την απολογία του Χέλμουτ Φέλμυ στη Δίκη της Νυρεμβέργης, ο συνταγματάρχης Παπαδόγγονας λόγω προσωπικής συμπάθειας στον υποστράτηγο Φραντς Κρεχ, διέταξε χωρίς ανωτέρα εντολή είτε από τη Γερμανική διοίκηση είτε από το Υπουργείο Εσωτερικών, τη θανάτωση 100 αντιστασιακών ή ύποπτων για αντιστασιακή δράση, ενώ παρόμοια ήταν και τα συναισθήματα από ένα κομμάτι της ελληνικής κοινωνίας.

Παράλληλα οι Γερμανοί σκότωσαν άλλους 25 στην Αθήνα. Συνολικά εκτελέστηκαν ως αντίποινα τουλάχιστον 325, ενώ υπήρξαν και άλλοι νεκροί στον δρόμο της επιστροφής της 117 Μεραρχίας από τους Μολάους στη Σπάρτη. Ο Χέλμουτ Φέλμυ δικαιολόγησε τον αριθμό των εκτελεσμένων λόγω της ιδιότητας του Κρεχ ως διοικητή Μεραρχίας.