Οι εξελίξεις στον τομέα της ιατρικής και της βιοτεχνολογίας δεν είναι απλώς θεωρητικές επιτυχίες, αλλά μεταφράζονται σε εκατομμύρια ζωές που σώθηκαν και σε μια ριζική αλλαγή του βιοτικού μας επιπέδου. Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας, η επιστημονική πρόοδος έχει καταφέρει να «δαμάσει» ασθένειες που κάποτε αποτελούσαν καταδίκη, μετατρέποντας την υπέρταση, τον καρκίνο και τον ιό HIV σε διαχειρίσιμες καταστάσεις που επιτρέπουν στους ασθενείς να ζουν μια φυσιολογική και παρατεταμένη ζωή. 

Ρούλα Σκουρογιάννη

Οι ιστορικοί σταθμοί και η δημοκρατικοποίηση της περίθαλψης

Οι τομές που σημειώθηκαν τις τελευταίες δεκαετίες έχουν αλλάξει τον παγκόσμιο υγειονομικό χάρτη. Η εντυπωσιακή μείωση της παιδικής θνησιμότητας κατά 50% και της μητρικής θνησιμότητας κατά 40% από το 2000 και μετά, αποτελεί ίσως το σημαντικότερο τεκμήριο της επιτυχίας των προγραμμάτων εμβολιασμού και της βελτίωσης των μαιευτικών υπηρεσιών. Παράλληλα, η επιστήμη πέτυχε τη δημοκρατικοποίηση κρίσιμων ιατρικών πράξεων. Χάρη στις σύγχρονες αναισθησιολογικές μεθόδους και τις προσιτές τεχνολογίες, χειρουργικές επεμβάσεις που παλαιότερα ήταν προνόμιο λίγων ή συνοδεύονταν από αβάσταχτο πόνο, εκτελούνται πλέον με ασφάλεια ακόμα και σε κοινότητες με περιορισμένους πόρους, διασφαλίζοντας το δικαίωμα στην αξιοπρεπή περίθαλψη για όλους.

Τα φλέγοντα ζητήματα και η περιβαλλοντική απειλή

Παρά την αισιοδοξία που γεννούν τα επιτεύγματα, ο ΠΟΥ προειδοποιεί ότι βρισκόμαστε μπροστά σε μια νέα γενιά απειλών που απαιτούν άμεση επίλυση. Η κλιματική αλλαγή και η περιβαλλοντική υποβάθμιση δεν είναι πλέον μόνο οικολογικά ζητήματα, αλλά άμεσοι κίνδυνοι για τη δημόσια υγεία, καθώς τροφοδοτούν την έξαρση αναπνευστικών νοσημάτων και τη διασπορά λοιμωδών ασθενειών. Η ποιότητα του αέρα και η πρόσβαση σε ασφαλές πόσιμο νερό παραμένουν κρίσιμα στοιχήματα, καθώς συνδέονται άμεσα με την πρόληψη θανατηφόρων παθήσεων, όπως η χολέρα, το άσθμα και ο καρκίνος των πνευμόνων. Η ανάγκη για αυστηρά παγκόσμια πρότυπα υγιεινής είναι πιο επιτακτική από ποτέ, καθώς τα συστήματα υγείας πιέζονται από τις δημογραφικές αλλαγές και τις γεωπολιτικές αστάθειες.

Η θωράκιση απέναντι σε μελλοντικές πανδημίες

Ένα από τα πιο κρίσιμα ζητήματα προς επίλυση είναι η ετοιμότητα του πλανήτη απέναντι σε αναδυόμενες ασθένειες με επιδημική ή πανδημική δυναμική. Η εμπειρία από τον SARS και την COVID-19 δίδαξε ότι η ταχύτητα στην ανταλλαγή δεδομένων και ο παγκόσμιος συντονισμός των εργαστηρίων είναι τα μοναδικά «όπλα» που μπορούν να αναχαιτίσουν μια υγειονομική κρίση εν τη γενέσει της. Η επιστημονική κοινότητα καλείται τώρα να ενισχύσει τους μηχανισμούς επιτήρησης και να καταπολεμήσει τις παραπλανητικές πληροφορίες, οι οποίες συχνά οδηγούν σε λανθασμένες θεραπευτικές επιλογές. Η συστράτευση γύρω από την έγκυρη επιστημονική γνώση είναι η μοναδική οδός για να οικοδομηθούν συστήματα υγείας που δεν θα αντιδρούν απλώς στις κρίσεις, αλλά θα είναι προετοιμασμένα να τις προλάβουν.

Ρούλα Σκουρογιάννη

Η ακτινογραφία μιας παγκόσμιας κρίσης

Σύμφωνα με διεθνή επιδημιολογικά δεδομένα, περισσότεροι από 650 εκατομμύρια ενήλικες παγκοσμίως ζουν με παχυσαρκία. Στην Ελλάδα, τα στοιχεία είναι ιδιαίτερα ανησυχητικά, καθώς η χώρα μας κατέχει μία από τις πρώτες θέσεις στην Ευρώπη στην παχυσαρκία ενηλίκων, ενώ 1 στα 3 παιδιά σχολικής ηλικίας είναι υπέρβαρο ή παχύσαρκο.

Η κλινική εκτίμηση βασίζεται κυρίως στον Δείκτη Μάζας Σώματος (ΔΜΣ). Τιμές ίσες ή μεγαλύτερες από 30 kg/m² ορίζουν την παχυσαρκία. Ωστόσο, οι ειδικοί δίνουν πλέον έμφαση και στην περίμετρο μέσης, καθώς η συσσώρευση σπλαχνικού λίπους γύρω από τα όργανα είναι ο πλέον επικίνδυνος μεταβολικός δείκτης.

Ο ισχυρός δεσμός παχυσαρκίας και καρκίνου

Μία από τις πιο σοβαρές πτυχές της νόσου, την οποία υπογραμμίζουν οι Ιατροί της Θεραπευτικής Κλινικής του ΕΚΠΑ, Θεοδώρα Ψαλτοπούλου και Θάνος Δημόπουλος, είναι η τεκμηριωμένη σύνδεσή της με την καρκινογένεση. Το υπερβολικό βάρος συνδέεται με αυξημένο κίνδυνο για τουλάχιστον 13 διαφορετικούς τύπους καρκίνου, μεταξύ των οποίων:

·         Καρκίνος του μαστού (μετά την εμμηνόπαυση).

·         Καρκίνος του παχέος εντέρου και του ορθού.

·         Καρκίνος του ενδομητρίου, του παγκρέατος και του ήπατος.

·         Καρκίνος του νεφρού, του θυρεοειδούς και των ωοθηκών.

Πώς το λίπος «τροφοδοτεί» τον καρκίνο;

Οι βιολογικοί μηχανισμοί είναι σύνθετοι. Ο λιπώδης ιστός δεν είναι μια παθητική αποθήκη ενέργειας, αλλά ένα μεταβολικά ενεργό όργανο που:

1.      Προκαλεί χρόνια φλεγμονή στο σώμα.

2.      Αυξάνει την παραγωγή οιστρογόνων.

3.      Προκαλεί αντίσταση στην ινσουλίνη, δημιουργώντας ένα περιβάλλον που ευνοεί τον πολλαπλασιασμό των καρκινικών κυττάρων.

Η καρδιολογική απειλή και η εθνική στρατηγική

Η Ελληνική Καρδιολογική Εταιρεία (ΕΚΕ) κρούει τον κώδωνα του κινδύνου για τις καρδιαγγειακές επιπτώσεις. Η παιδική παχυσαρκία προδιαγράφει μια γενιά με αυξημένο φορτίο διαβήτη τύπου 2, υπέρτασης και πρώιμης καρδιαγγειακής νόσου.

Η ΕΚΕ τονίζει ότι η αντιμετώπιση απαιτεί δομημένες παρεμβάσεις και όχι αποσπασματικές δράσεις. Προς αυτή την κατεύθυνση, πρωτοβουλίες όπως το πρόγραμμα «Προλαμβάνω την Παχυσαρκία» και η συμμαχία action4obesity.gr αποτελούν κρίσιμα βήματα για τον έγκαιρο εντοπισμό και την παρακολούθηση των πολιτών.

Προτάσεις πολιτικής υγείας για ουσιαστική αλλαγή

Για να υπάρξει πραγματική αποσυμπίεση του συστήματος υγείας, απαιτείται:

·         Συστηματικός έλεγχος ΔΜΣ και περιμέτρου μέσης στην Πρωτοβάθμια Φροντίδα Υγείας.

·         Θεσμοθέτηση εκπαίδευσης υγιεινής ζωής στα σχολεία για την αντιμετώπιση του προβλήματος στη ρίζα του.

·         Συντονισμένη πολιτική μεταξύ των Υπουργείων Υγείας και Παιδείας με μετρήσιμους στόχους.

·         Ένταξη προγραμμάτων άσκησης σε επίπεδο κοινότητας.

Το μήνυμα της ελπίδας: Η πρόληψη είναι επένδυση

Το θετικό μήνυμα της φετινής παγκόσμιας ημέρας είναι ότι η παχυσαρκία μπορεί σε μεγάλο βαθμό να προληφθεί ή να αντιμετωπιστεί. Έρευνες δείχνουν ότι η απώλεια βάρους της τάξεως του 10-15% αρκεί για να μειώσει σημαντικά τον κίνδυνο εμφάνισης καρκίνου και καρδιαγγειακών συμβαμάτων.

Η υιοθέτηση μιας ισορροπημένης διατροφής και η τακτική σωματική δραστηριότητα παραμένουν οι βασικοί πυλώνες, ενώ για σοβαρές περιπτώσεις είναι πλέον διαθέσιμες σύγχρονες φαρμακευτικές και χειρουργικές λύσεις.

Η πρόληψη της παχυσαρκίας δεν είναι απλώς μια επιλογή υγείας: Είναι το πιο ισχυρό «όπλο» που διαθέτουμε στη μάχη κατά του καρκίνου και των καρδιοπαθειών. Η καρδιαγγειακή και ογκολογική υγεία της επόμενης γενιάς κρίνεται από τις αποφάσεις που λαμβάνουμε σήμερα.

Το φετινό μήνυμα του UNAIDS, «Overcoming disruption, transforming the AIDS response», αναδεικνύει μια πραγματικότητα που προκαλεί παγκόσμια ανησυχία: την υποχώρηση της διεθνούς χρηματοδότησης και τον κίνδυνο να ανακοπεί η πρόοδος δεκαετιών. Το πρόγραμμα του ΟΗΕ προειδοποιεί ότι οι περικοπές, σε συνδυασμό με τον περιορισμό των προληπτικών δράσεων και την ψήφιση νόμων που ποινικοποιούν ευάλωτες ομάδες, μπορούν να δημιουργήσουν ένα φράγμα ανάμεσα στους ίδιους τους πληθυσμούς που χρειάζονται περισσότερο την πρόσβαση σε υπηρεσίες υγείας.

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, το UNAIDS καλεί τις κυβερνήσεις να επανεξετάσουν τις πολιτικές και τις χρηματοδοτικές ροές, να συνεργαστούν και να καλύψουν τα κενά, ώστε η παγκόσμια κοινότητα να συνεχίσει να κινείται προς τον στόχο της εξάλειψης της επιδημίας.

Η εικόνα στην Ελλάδα: Σταθερές νέες διαγνώσεις αλλά υψηλή καθυστερημένη προσέλευση

Παρά την εντυπωσιακή πρόοδο στη θεραπεία του HIV —που σήμερα επιτρέπει στα άτομα με HIV να ζουν μια πλήρη και υγιή ζωή— τα ελληνικά επιδημιολογικά στοιχεία καταδεικνύουν ότι η πρόληψη και ο έγκαιρος έλεγχος παραμένουν ζωτικής σημασίας.

Μέχρι τις 31 Οκτωβρίου 2025, στην Ελλάδα έχουν καταγραφεί συνολικά 21.815 περιστατικά HIV λοίμωξης, εκ των οποίων:

·         4.795 έχουν εξελιχθεί σε AIDS

·         3.721 έχουν οδηγήσει σε θάνατο

·         11.549 άτομα έλαβαν αντιρετροϊκή θεραπεία εντός του 2025

Οι νέες διαγνώσεις φτάνουν τις 526 περιπτώσεις (5,1 ανά 100.000 πληθυσμού), παραμένοντας σε αντίστοιχα επίπεδα με την προηγούμενη χρονιά. Ωστόσο, ένα εύρημα προκαλεί ιδιαίτερη ανησυχία: το 52% των περιστατικών που καταγράφηκαν το πρώτο δεκάμηνο του 2025 διαγνώστηκε καθυστερημένα.

Οι ομάδες όπου παρατηρείται η μεγαλύτερη καθυστέρηση διάγνωσης είναι:

·         οι γυναίκες

·         τα ετεροφυλόφιλα άτομα

·         οι άνθρωποι άνω των 50 ετών

·         τα άτομα αλλοδαπής εθνικότητας

Όσον αφορά τον τρόπο μετάδοσης, η σεξουαλική επαφή —ιδίως μεταξύ ανδρών— παραμένει ο συχνότερος τρόπος μόλυνσης (37,3%). Ανησυχητικό παραμένει το υψηλό ποσοστό νέων διαγνώσεων με αδιευκρίνιστο τρόπο μετάδοσης (35,7%), που δυσχεραίνει την εξαγωγή ασφαλών συμπερασμάτων.

Οι στόχοι 95-95-95: Πού βρίσκεται η Ελλάδα στη διεθνή κλίμακα προόδου

Το UNAIDS έχει θέσει τρεις φιλόδοξους στόχους γνωστούς ως 95-95-95:

1.      95% των ατόμων με HIV να έχουν διαγνωστεί

2.      95% των διαγνωσμένων να λαμβάνουν θεραπεία

3.      95% όσων λαμβάνουν θεραπεία να έχουν επιτύχει ιική καταστολή

Σύμφωνα με τον «καταρράκτη» φροντίδας για το 2024, η Ελλάδα βρίσκεται κοντά μόνο στον πρώτο και τρίτο στόχο:

·         91% των ατόμων που εκτιμάται ότι ζουν με HIV έχουν διαγνωστεί

·         Μόνο 73% των διαγνωσμένων έλαβε θεραπεία (σημαντική απόσταση από το 95%)

·         94% όσων έλαβαν θεραπεία πέτυχαν ιική καταστολή

Το κενό στον δεύτερο στόχο αποτελεί το μεγαλύτερο εμπόδιο στην επίτευξη των συνολικών στόχων.

Οι δράσεις του ΕΟΔΥ για την Παγκόσμια Ημέρα κατά του AIDS 2025

Ο ΕΟΔΥ συνεχίζει να δίνει έμφαση στην παρουσία του μέσα στις κοινότητες και στον δρόμο, προσφέροντας πρόληψη, γρήγορο έλεγχο (rapid tests), συμβουλευτική και ενημέρωση. Για την περίοδο γύρω από την 1η Δεκεμβρίου 2025, έχουν προγραμματιστεί εκτεταμένες παρεμβάσεις σε πολλές πόλεις της χώρας.

1. Αττική – Εκτεταμένες δράσεις σε Αθήνα, Πειραιά, Πάτρα και Μοσχάτο

·         Αθήνα – Θεσσαλονίκη – Πάτρα (25/11/2025, 12:00–17:00)
Με Κινητές Μονάδες του ΕΟΔΥ και σε συνεργασία με την ΕΕΜΑΑ, πολίτες θα μπορούν να υποβληθούν δωρεάν, ανώνυμα και εμπιστευτικά σε rapid test για HIV, Ηπατίτιδες B & C και ΣΜΝ, με pre και post counseling.
Σημεία:

o    Πλατεία Κοραή (Αθήνα)

o    Πλατεία Αριστοτέλους (Θεσσαλονίκη)

o    Πλατεία Γεωργίου Α΄ (Πάτρα)

·         Μοσχάτο – Κέντρο Υγείας (27/11/2025, 09:00–13:00)
Εξειδικευμένο κλιμάκιο θα παρέχει ενημέρωση, ευαισθητοποίηση και έλεγχο για ΣΜΝ.

·         Αθήνα – Πλατεία Κοραή (30/11 & 01/12/2025, 16:00–21:00)
Παρουσία Κινητής Μονάδας Εξέτασης για HIV και ΣΜΝ με συμβουλευτική.

·         Πειραιάς (01/12/2025, 09:00–14:00)
Ενημέρωση, διανομή υλικού και προφυλακτικών με street work στο σημείο Καραΐσκου & Σωτήρος Διός.

2. Θεσσαλονίκη – Παρεμβάσεις στο κέντρο, στο ΑΠΘ και σε ευάλωτες ομάδες

·         01/12/2025, 09:00–15:00 – Παραλία Θεσσαλονίκης
Η Κινητή Μονάδα Εξέτασης του ΕΟΔΥ θα διενεργεί rapid test με συμβουλευτική.

·         02/12/2025, 09:30–14:30 – ΑΠΘ
Ανιχνευτικός έλεγχος για HIV & ΣΜΝ εντός του χώρου του Πανεπιστημίου.

·         11/12/2025, 15:00–20:00 – Κέντρο Υποστήριξης Γυναικών iasis Hypatia
Δωρεάν, ανώνυμος και εμπιστευτικός έλεγχος για ΣΜΝ από εκπαιδευμένο προσωπικό του ΕΟΔΥ.

3. Λάρισα – Διήμερη δράση στην κεντρική πλατεία της πόλης

·         01 & 02/12/2025, 10:00–15:00 – Κεντρική Πλατεία Λάρισας
Με τη συνεργασία του Δήμου Λαρισαίων και του Ιατρικού Τμήματος του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας, θα πραγματοποιούνται rapid tests και συμβουλευτική για κάθε πολίτη που το επιθυμεί.

Πρόληψη χωρίς εξαιρέσεις: Το μήνυμα του ΕΟΔΥ

Όλες οι παραπάνω δράσεις συνοδεύονται από εκτενή ενημέρωση του κοινού, διανομή ενημερωτικού υλικού και προφυλακτικών, μια προσέγγιση που στοχεύει όχι μόνο στη διάγνωση, αλλά και στη διαμόρφωση συμπεριφορών πρόληψης.

Ο ΕΟΔΥ υπενθυμίζει ότι ο HIV δεν έχει εξαλειφθεί και ότι η μάχη κατά του AIDS δεν είναι μόνο θέμα ιατρικής, αλλά και κοινωνικής ευθύνης.
Η ενημέρωση, ο έγκαιρος έλεγχος, η πρόσβαση στη θεραπεία και η κατάργηση του στιγματισμού παραμένουν οι τέσσερις πυλώνες της προσπάθειας.

Ο Οργανισμός συνεχίζει να εργάζεται με στόχο κάθε άνθρωπος —ανεξαρτήτως φύλου, ηλικίας, προέλευσης ή κοινωνικής ομάδας— να έχει πρόσβαση σε υπηρεσίες πρόληψης, διάγνωσης και θεραπείας, χωρίς εμπόδια και χωρίς φόβο.

   Το Κέντρο για την Πρόληψη της Αυτοκτονίας της ΚΛΙΜΑΚΑ, με πολυετή παρουσία στον χώρο της ψυχικής υγείας, καλεί τους θεσμικούς φορείς, τους επαγγελματίες και ολόκληρη την κοινωνία να ενωθούν σε αυτή τη σημαντική πρωτοβουλία, σύνθημα, «Κοινή Ευθύνη, Ουσιαστική Δράση-Ας ανοίξουμε έναν υπεύθυνο διάλογο».

   Στο πλαίσιο αυτό η ΚΛΙΜΑΚΑ υλοποιεί δράσεις ενημέρωσης και ευαισθητοποίησης του κοινού υπενθυμίζοντας ότι η αυτοκτονία μπορεί να προληφθεί. «Η αυτοκτονία δεν είναι ένα μοιραίο γεγονός. Το 95% των αυτοκτονιών θα μπορούσε να έχει προληφθεί», αναφέρει η ΚΛΙΜΑΚΑ.

   Οι δράσεις ξεκίνησαν 3 Σεπτεμβρίου από τις πλατείες Συντάγματος και Κεραμεικού και θα κορυφωθούν με την κεντρική εκδήλωση που θα πραγματοποιηθεί στο Λαϊκό Νοσοκομείο (11:00-13:00).

    Στην εκδήλωση θα ανακοινωθεί και η έναρξη πιλοτικής εφαρμογής του πρώτου προγράμματος πρόληψης αυτοκτονιών εντός δημόσιας μονάδας υγείας στην Ελλάδα, την οποία θα χαιρετήσει με μήνυμα η Διεθνής Ένωση για την Πρόληψη της Αυτοκτονίας.

   Αυτοκτονία: Ένα διαρκές ζήτημα δημόσιας υγείας

   Η αυτοκτονία αποτελεί την μοναδική θανατηφόρο ψυχιατρική κατάσταση, με περίπου 500 θανάτους ετησίως στην Ελλάδα, σύμφωνα με επίσημα στοιχεία, αφήνοντας πίσω πάνω από 5.000 πενθούντες κάθε χρόνο. Παρ’ όλα αυτά, οι αυτοκτονίες, διαχρονικά, είναι πολύ περισσότερες λόγω της υποκαταγραφής, ενώ οι μη θανατηφόρες απόπειρες εκτιμάται ότι είναι έως και 20 φορές περισσότερες από τις καταγεγραμμένες αυτοκτονίες, αναφέρει η ΚΛΙΜΑΚΑ.

    Τι δείχνουν τα στοιχεία για τις αυτοκτονίες στην Ελλάδα:

   * Η 24ωρη γραμμή παρέμβασης για την αυτοκτονία 1018 δέχθηκε 20.750 κλήσεις το 2023

   * Το 2021 αυτοκτόνησαν 467 άνθρωποι (στοιχεία ΕΛΣΤΑΤ)

   * Περισσότερο από το 25% των αυτοκτονιών δεν καταγράφονται

   * Οι μη θανατηφόρες απόπειρες είναι έως και 20 φορές περισσότερες από τις καταγεγραμμένες

   * Τα έτη 2022-2023 και 2024 τουλάχιστον 1.500 άτομα έχουν αυτοκτονήσει σύμφωνα με τα στοιχεία του Παρατηρητηρίου Αυτοκτονιών της ΚΛΙΜΑΚΑ

   * 100 άτομα έχουν αυτοκτονήσει σε Μονάδες Υγείας την τελευταία δεκαετία (2013-2023)

   * 56 από αυτές τις αυτοκτονίες είναι καταγεγραμμένες μόνο την τελευταία πενταετία (2019-2023)

   * 72 αυτοκτονίες έχουν γίνει σε φυλακές ή κρατητήρια από το 2014 έως σήμερα

   * 78 στελέχη των σωμάτων ασφαλείας και 52 των ενόπλων δυνάμεων ή στρατεύσιμοι έχουν αυτοκτονήσει από το 2014 έως σήμερα

   * Την ίδια περίοδο έγιναν 57 αυτοκτονίες έχουν γίνει σε Μέσα Μαζικής Μεταφοράς και 163 σε σημεία γνωστά ως hotspots αυτοκτονίας

   Καινοτόμες προσεγγίσεις στην πρόληψη της αυτοκτονίας

 Το Κέντρο για την Πρόληψη της Αυτοκτονίας της ΚΛΙΜΑΚΑ βρίσκεται στην πρώτη γραμμή της προσπάθειας να ενσωματώσει καινοτόμες μεθόδους πρόληψης, παρέχοντας εξατομικευμένες παρεμβάσεις που βασίζονται στις πιο σύγχρονες εξελίξεις των νευροεπιστημών και της επιγενετικής. Αυτές οι παρεμβάσεις δίνουν έμφαση στην αναγνώριση των αναγκών του κάθε ατόμου, την πρόληψη μέσα από προσυμπτωματικούς ελέγχους, και την έγκαιρη παρέμβαση σε κρίσιμες καταστάσεις.

Το Κέντρο Ημέρας για την Πρόληψη της Αυτοκτονίας, στο πλαίσιο του οποίου λειτουργούν η 24ωρη Γραμμή Παρέμβασης για την Αυτοκτονία – 1018 καθώς και το Παρατηρητήριο Αυτοκτονιών, αποτελεί τη μοναδική Μονάδα Ψυχική Υγείας στη χώρα η οποία, εδώ και περισσότερα από 16 χρόνια αναπτύσσει εξειδικευμένες υπηρεσίες, ερευνητικό και εκπαιδευτικό έργο στα πεδία της αυτοκτονίας και των αυτοκαταστροφικών συμπεριφορών. Η Μονάδα λειτουργεί με την εποπτεία και χρηματοδότηση του υπουργείου Υγείας και αποτελεί τον εθνικό εκπρόσωπο φορέα στη Διεθνή Ένωση για την Πρόληψη της Αυτοκτονίας (IASP).