Ο Ξενοφών Κοντιάδης περιγράφει αυτή την πορεία ως αποτέλεσμα ενός ιδιότυπου μεσσιανισμού στην εποχή της μεταπολιτικής και της μεταδημοκρατίας, αναφέρεται εκτενώς στον τρόπο με τον οποία συμβατικά media (τηλεόραση) και social media ανέδειξαν την περσόνα του υποψηφίου και τον βοήθησαν να αιφνιδιάσει τους πάντες και να εκλεγεί νέος πρόεδρος του ΣΥΡΙΖΑ. Μπορεί να πει κανείς πως δεν είναι ένα “θετικό” πορτρέτο του Στέφανου Κασσελάκη, παρότι ο συγγραφέας εμβαθύνει πολιτικά στο “φαινόμενο”.

Ενώ, λοιπόν, η ημερομηνία της παρουσίασης είχε οριστεί με παρουσιαστή -δίπλα στον κ. Κοντιάδη- τον ιστορικό και στέλεχος της Προοδευτικής Συμμαχίας που συνεργάζεται με τον ΣΥΡΙΖΑ Αντώνη Λιάκο, ο συγγραφέας δέχθηκε τηλεφώνημα από τον… Στέφανο Κασσελάκη. Η έκπληξη ήταν μεγάλη, ακόμα δε περισσότερο όταν ο πρόεδρος του ΣΥΡΙΖΑ ζήτησε να είναι …συμπαρουσιαστής, να μετάσχει, δηλαδή, σε μία συζήτηση σχετικά με το περιεχόμενο του βιβλίου και να αντικρούσει κάποιες από τις προσεγγίσεις και αναφορές. Ο Ξενοφών Κοντιάδης αποδέχθηκε, φυσικά, την πρόκληση και έτσι η παρουσίαση του βιβλίου θα γίνει …γεγονός. Αναμφισβήτητα πρόκειται για μια έξυπνη κίνηση του κ. Κασσελάκη.

Ο Ξενοφών Κοντιάδης έδωσε μία ενδιαφέρουσα συνέντευξη στο bookpress και τον Διονύση Μαρίνο, ως μία προσπάθεια ακτινογράφησης του φαινομένου, όπως είναι και ο τίτλος του βιβλίου.

Η συνέντευξη Κοντιάδη

Ηρθε από το πουθενά και επί του παρόντος οδεύει προς ένα αδιαμόρφωτο «κάτι». Μέσα σε πυκνό πολιτικό χρόνο ο Στέφανος Κασσελάκης δεν κατάφερε μόνο να οικειοποιηθεί (με ευκολία, μάλιστα) τη θετική άποψη μιας μεγάλης μερίδας του κόσμου, δεν έγινε απλώς γνωστός στην πόλη, αλλά αναρριχήθηκε στην κορυφή της κομματικής πυραμίδας του ΣΥΡΙΖΑ. Είναι αυτή η πορεία μια ξεχωριστή περίπτωση στα πολιτικά χρονικά της Ελλάδας, αλλά και παγκοσμίως; 

Ο συνταγματολόγος και καθηγητής στο Πάντειο Πανεπιστήμιο, Ξενοφών Κοντιάδης, αποφάσισε να πιάσει το νήμα αυτής της ξέφρενης πορείας από νωρίς και να μελετήσει άμεσα το «φαινόμενο Κασσελάκη», δηλαδή τη στιγμή που βρίσκεται ακόμη εν προόδω και αναπτύσσει τη δυναμική του. Στο νέο του βιβλίο Το «φαινόμενο Κασσελάκη» – Το μεσσιανικό προσωπείο της μεταδημοκρατίας (εκδ. Καστανιώτη), το οποίο αναμένεται να κυκλοφορήσει τις επόμενες ημέρες, εντοπίζει όλα εκείνα τα χαρακτηριστικά που έχουν μετατρέψει τον νέο πρόεδρο του ΣΥΡΙΖΑ σε talk of the town.

Στη συνέντευξη που μας παραχώρησε εξηγεί πώς προέκυψε ο Στέφανος Κασσελάκης, τι μπορεί να σηματοδοτεί η παρουσία του στα πολιτικά πράγματα της χώρας κι αν υπάρχει περίπτωση να είναι πρόκριμα για άλλου τύπου πολιτικούς στο μέλλον. 

Το βιβλίο σας εκδίδεται, όπως σημειώνετε κι εσείς προλογικά, εν θερμώ. Υπάρχει περίπτωση, συν τω χρόνω, να χρειαστεί αναθεωρήσεις; Τον κ. Κασσελάκη μόλις τώρα αρχίζουμε να τον μαθαίνουμε.

Στο δοκίμιο περιγράφεται και αναλύεται η σύντομη διαδρομή ενός εκκολαπτόμενου μεσσία από την αφάνεια στον θρίαμβο. Όσα θα ακολουθήσουν, δηλαδή ο βίος και η πολιτεία του Κασσελάκη ως εκλεγμένου πλέον αρχηγού του ΣΥΡΙΖΑ, δεν απασχολούν την αφήγηση και την ανάλυση. Άλλωστε, το αν ο Κασσελάκης αποδειχτεί ένας ικανός πολιτικός ή μια πολιτική φούσκα, αν οι ανεπαρκείς πολιτικές παραστάσεις του αποβούν μοιραίες για το πολιτικό μέλλον του μέσα στην τριβή με τα τρέχοντα προβλήματα της χώρας ή αν θα δείξει διαχειριστική επάρκεια και πολιτική ικανότητα μακροημερεύοντας ως αρχηγός ενός κόμματος εξουσίας, όλα αυτά έχουν τελικά μικρή σημασία σε σύγκριση με αυτό καθεαυτό το γεγονός της ραγδαίας, εκκωφαντικής ανάδειξής του.

Ο Κασσελάκης αυτή τη στιγμή είναι μια μετοχή σε ραγδαία άνοδο. Όλοι μιλούν γι’ αυτόν. Εσάς τι σας κέντρισε να ασχοληθείτε μαζί του;

Δεν υπάρχει προηγούμενο στην παγκόσμια ιστορία των πολιτικών θεσμών, που ως αρχηγός κόμματος εξουσίας, μετά από οποιαδήποτε μορφή εκλογικής διαδικασίας, να αναδεικνύεται κάποιος ο οποίος όχι μόνο δεν έχει προηγούμενη συμμετοχή σε κομματικά όργανα, ούτε είναι μέλος του κόμματος, αλλά έχει διανύσει τα προηγούμενα είκοσι χρόνια της ζωής του σε μια άλλη ήπειρο, μακριά από τα φώτα της δημοσιότητας. Και όμως, ο Στέφανος Κασσελάκης μέσα σε τρεις μήνες πέτυχε να εμπλακεί σε μια σχέση πάθους, λατρείας και αποστροφής με μια ολόκληρη κοινωνία και να εκλεγεί αρχηγός της αξιωματικής αντιπολίτευσης. Το γεγονός αυτό από μόνο του προκαλεί τεράστιο πολιτικό και επιστημονικό ενδιαφέρον.

Αυτό που θα μείνει είναι ο επικοινωνιακός Blitzkrieg που εξαπέλυσε o Στέφανος Κασσελάκη στα τέλη του καλοκαιριού του 2023 και η υποδοχή του από την ελληνική κοινωνία, ως μια τομή με πριν και «μετα-» στην παγκόσμια πολιτική ιστορία.

Είναι ένα φαινόμενο που θα κοπάσει άμεσα; Ίσως μια φούσκα που θα σκάσει οσονούπω; Σε ποιο συμπέρασμα καταλήγετε ως τώρα;

Δεν έχει σημασία ποια θα είναι η έκβαση της πολιτικής διαδρομής του Στέφανου Κασσελάκη, αν θα μακροημερεύσει ή θα αποχωρήσει τόσο γρήγορα όσο χρειάστηκε για να γίνει αρχηγός. Αυτό που θα μείνει είναι ο επικοινωνιακός Blitzkrieg που εξαπέλυσε στα τέλη του καλοκαιριού του 2023 και η υποδοχή του από την ελληνική κοινωνία, ως μια τομή με πριν και «μετα-» στην παγκόσμια πολιτική ιστορία: Το «φαινόμενο Κασσελάκη».

Ήρθε από το πουθενά και, αίφνης, έγινε Μεσσίας. Είναι ελληνικό το φαινόμενο ή μήπως εντάσσεται σ’ αυτό που κι εσείς ονομάζετε μεταπολιτική;

Η μεταπολιτική αναπτύσσεται τη στιγμή που αρχίζει να συσκοτίζεται το νόημα της Πολιτικής, όταν οι απογοητευμένοι πολίτες αποστρέφονται τους αντιπροσωπευτικούς θεσμούς, τα κόμματα και την πολιτική τάξη, όταν αισθάνονται αποξενωμένοι από το πολιτικό σύστημα και επιτείνεται η κρίση αντιπροσώπευσης. Προφανώς το φαινόμενο δεν είναι μόνο ελληνικό ούτε εκδηλώνεται για πρώτη φορά με την εκλογή Κασσελάκη. Πρόκειται ωστόσο για μια ακραία μορφή εκδήλωσης της μεταδημοκρατίας και της μεταπολιτικής.

Ο Ξενοφών Κοντιάδης είναι Καθηγητής Δημοσίου Δικαίου και Δικαίου Κοινωνικής Ασφάλειας στο Πάντειο Πανεπιστήμιο και Πρόεδρος του Κέντρου Ευρωπαϊκού Συνταγματικού Δικαίου. Δικηγόρος Αθηνών από το 1992. Μέλος του Επιστημονικού Συμβουλίου του Institute for European Constitutional Sciences (Γερμανία) από το 2008. Συντονιστής του «Research Group on Constitution-Making and Constitutional Change» της Διεθνούς Ένωσης Συνταγματικού Δικαίου (IACL) από το 2013. Συγγραφέας 25 βιβλίων και περισσότερων από 200 μελετών στα ελληνικά, αγγλικά, γερμανικά και ιταλικά. Κριτής διεθνών επιστημονικών περιοδικών και διευθυντής επιστημονικών σειρών. Τακτικός αρθρογράφος στον ημερήσιο τύπο. Από τις εκδόσεις Τόπος κυκλοφόρησαν πρόσφατα τα βιβλία του: «Η τρέλα ν’ αλλάξουν τον κόσμο» (Οκτώβριος 2022) και «Η νύχτα που έφυγε ο Παύλος» (Αύγουστος 2023).

Πώς καταφέρνει και ξεπερνάει το παράδοξο ότι ένας τεχνοκράτης μπορεί να ηγηθεί ενός αριστερού κόμματος που ως πρόσφατα κυριαρχούνταν από ιδεολογικές αναφορές;

Ο Κασσελάκης απεικονίζει έναν διαφορετικό ανθρωπότυπο από τον παραδοσιακό ψηφοφόρο της ριζοσπαστικής Αριστεράς, με διαφορετική πολιτική συμπεριφορά και διαφορετική κουλτούρα. Δεν είναι μόνο the new kid in town, αλλά ο εκφραστής μιας πιεστικής επιθυμίας να αποστασιοποιηθούν οι χαμένοι των εκλογών του Μαΐου και του Ιουνίου από τους συνειρμούς της συντριπτικής ήττας, άρα το πρόσωπο στο οποίο ανατίθεται να επουλώσει τα τραύματα και να επαναφέρει το όνειρο της περιόδου 2012-2015. Όταν λέει ότι μπορεί να νικήσει τον Κυριάκο Μητσοτάκη, όλα τα υπόλοιπα φαίνεται να υποχωρούν.

Ο Κασσελάκης έχει ισχυρό επικοινωνιακό χάρισμα, που η νέα τεχνολογία της επικοινωνίας αναδεικνύει παρά τα εκφραστικά και γνωσιακά του ελλείμματα.

Αν και ο λόγος του είναι πρωτόλειος, όπως σημειώνετε, αυτό δεν φαίνεται να του έχει κοστίσει ακριβά. Μήπως ο κόσμος τον κρίνει με επιείκεια;

Ο Κασσελάκης έχει ισχυρό επικοινωνιακό χάρισμα, που η νέα τεχνολογία της επικοινωνίας αναδεικνύει παρά τα εκφραστικά και γνωσιακά του ελλείμματα. Ως ένα βαθμό, αυτά τα ελλείμματα τον κατέστησαν πιο ελκυστικό σε ένα ακροατήριο κουρασμένο από την κομματική αργκό, τα πολιτικά στερεότυπα, μια γλώσσα ξύλινη που αναπαράγει σχήματα χωρίς νόημα πλέον για την καθημερινότητα των ανθρώπων.

Το coming out στο οποίο προχώρησε τον έκανε πιστεύετε πιο συμπαθή;

Ο Κασσελάκης στηρίχθηκε από το μεγαλύτερο τμήμα της ΛΟΑΤΚΙ+ κοινότητας μετά το coming out στα τέλη Ιουνίου. Ένας πολιτικός που έχει συνάψει σύμφωνο συμβίωσης με τον σύντροφό του, με τον οποίο δηλώνουν ότι επιθυμούν να αποκτήσουν παιδί και προβάλλει συστηματικά τόσο την έμφυλη ταυτότητά του όσο και τα δικαιώματα των ΛΟΑΤΚΙ+ ζευγαριών παραμένει σήμερα στην Ελλάδα μια σημαντική εξαίρεση. Ωστόσο, από ένα τμήμα της ΛΟΑΤΚΙ+ κοινότητας δέχθηκε επικρίσεις ή, πάντως, θεωρήθηκε ότι ο τρόπος που εκφράζεται ο έμφυλος ρόλος του δεν αποτελεί πρόκριμα για τη στήριξή του ως υποψήφιου αρχηγού του ΣΥΡΙΖΑ.

Κάνετε λόγο για την εφαρμογή ενός blitzkrieg εντός του ΣΥΡΙΖΑ. Σε πρώτη φάση φαίνεται πως πέτυχε. Θα καταφέρει, όμως, να ελέγξει τους κομματικούς μηχανισμούς;

Πίσω από την άφθαρτη, επικοινωνιακά χαρισματική περσόνα του Κασσελάκη στοιχίζεται ένας κομματικός κόσμος που περιλαμβάνει από παλαιοπασόκους μέχρι παλαιοκομμουνιστές, από πρόσωπα που παραπέμπουν στον νέο-αυριανισμό, δηλαδή σε εκδηλώσεις ενός επιθετικού λαϊκισμού, αλλά και από εκείνους που υποστήριξαν ένα ευρύ άνοιγμα προς το πολιτικό Κέντρο, μεταμορφώνοντας τον ΣΥΡΙΖΑ σε ένα γνήσιο, πολυσυλλεκτικό catch-all party. Άρα ο Κασσελάκης στηρίζεται από ένα μέρος των κομματικών μηχανισμών του ΣΥΡΙΖΑ και το ερώτημα είναι τι θα προκύψει από τη σύγκρουση των διαφορετικών πόλων μέσα στο κόμμα.

Αν και μπορούν να εντοπιστούν ορισμένα κοινά στοιχεία με τη μετεωρική, απροσδόκητη εκτίναξη προσώπων όπως ο Μπερλουσκόνι, ο Τραμπ, ο Μακρόν ή η Σλέιν, ωστόσο ο Στέφανος Κασσελάκης διεκδικεί τα πρωτεία ως προς τον χρόνο που απαιτήθηκε για να αναρριχηθεί στην κεντρική πολιτική σκηνή,

Είναι πρόκριμα ο Κασσελάκης για νέες μορφές αρχηγών; Θα πρέπει να φοβούνται οι επαγγελματίες πολιτικοί;

Το «φαινόμενο Κασσελάκη» είναι η πιο προχωρημένη (μέχρι στιγμής) και εντυπωσιακή εκδήλωση της μεταδημοκρατίας και της μεταπολιτικής σε ολόκληρο τον δυτικό κόσμο. Αν και μπορούν να εντοπιστούν ορισμένα κοινά στοιχεία με τη μετεωρική, απροσδόκητη εκτίναξη προσώπων όπως ο Μπερλουσκόνι, ο Τραμπ, ο Μακρόν ή η Σλέιν, ωστόσο ο Στέφανος Κασσελάκης διεκδικεί τα πρωτεία ως προς τον χρόνο που απαιτήθηκε για να αναρριχηθεί στην κεντρική πολιτική σκηνή, τον τρόπο, καθώς και τον χώρο στον οποίο διείσδυσε, δηλαδή ένα κόμμα της ριζοσπαστικής Αριστεράς, ενδεχομένως παρηκμασμένο, αλλά με ένα μεγάλο ιστορικό και ιδεολογικό φορτίο. Το «φαινόμενο Κασσελάκη» αποτελεί πλέον ένα πρότυπο για τους επίδοξους μεσσίες της μεταδημοκρατίας.

Μπορεί ένα αριστερό κόμμα να στηριχθεί στο lifestyle και όχι στην ιδεολογική του καθαρότητα;

Η απογύμνωση του προγραμματικού λόγου και η «σοσιαλμιντιοποίηση» της πολιτικής αντιπαράθεσης δεν αποτελούν μια ιδιαιτερότητα της τελευταίας περιόδου του ΣΥΡΙΖΑ, αλλά ένα θεμελιώδες χαρακτηριστικό της μεταδημοκρατίας και της νέας πολιτικής επικοινωνίας, που έχει απασχολήσει την πολιτική επιστήμη τις τρεις τελευταίες δεκαετίες. Από εκεί και πέρα η απάντηση στο ερώτημά σας εξαρτάται και από το τι σημαίνει ο προσδιορισμός «αριστερό».

Είναι τα social media ένας επιταχυντής πολιτικών εξελίξεων στις μέρες μας; Θα μπορούσε, ας πούμε, ο Κασσελάκης να κάνει αυτό το άλμα πριν από 10-20 χρόνια;

Πράγματι, τα social media αποτελούν μια κρίσιμη διάσταση του «φαινομένου Κασσελάκη» που απαιτεί συστηματικότερη ανάλυση και εξήγηση: Η διάσταση του χρόνου, της επιτάχυνσης των διαδικασιών πολιτικής αναγνώρισης ενός προσώπου που από την πλήρη αφάνεια, την παντελή έλλειψη πολιτικής δράσης, ακόμη περισσότερο την απουσία από την ίδια τη χώρα επί είκοσι και πλέον χρόνια, βρίσκεται μέσα σε λίγες μέρες να γίνεται το απόλυτο talk of the town, το επίκεντρο σε κάθε συζήτηση, από τους πιο ετερόκλητους ανθρώπους, σε κάθε γωνιά, πιο αναγνωρίσιμος ακόμη και από πρόσωπα που έχουν περάσει χρόνια στα τηλεοπτικά πλατό, στην κοινωνική και πολιτική ζωή. Αυτό δεν θα μπορούσε να γίνει χωρίς τις σύγχρονες μορφές επικοινωνίας.

Έχουμε χάσει την έννοια της πολιτικής μπρος στο φάσμα της εικόνας; Θα μας συντρίψει η επιφάνεια των πραγμάτων;

Η τραχιά, ανεπεξέργαστη, εριστική γλώσσα των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, τα fake news, οι κενές διακηρύξεις, η επιμονή στην εικόνα και στο ύφος αντί για το περιεχόμενο και την ουσία των πολιτικών μηνυμάτων, η πλήρης υποταγή στους κινδύνους του τηλεθεάματος, η ακύρωση των διαμεσολαβητικών θεσμών ανάμεσα στον ηγέτη και το πλήθος συνθέτουν το τοπίο της μεταπολιτικής. Η «εκπόρθηση» του ΣΥΡΙΖΑ από τον Κασσελάκη έγινε με τη χρήση αυτών ακριβώς των εργαλείων. Δεν ξέρω αν όλα αυτά θα μας συντρίψουν, το βέβαιο είναι ότι πρόκειται για μία εντελώς διαφορετική πολιτική συνθήκη.

Τα παραπάνω τονίζει με ανάρτησή του ο Ξενοφών Κοντιάδης, τονίζοντας ταυτόχρονα πως δεν είναι ούτε ποτέ μέλος του ΣΥΡΙΖΑ, αλλά και ότι έχει ήδη εκφραστεί κριτικά για το “φαινόμενο Κασσελάκη”, δηλαδή -όπως αναφέρει- την εκτόξευση στην αρχηγία του κόμματος της αξιωματικής αντιπολίτευσης ενός παντελώς άγνωστου απόδημου χωρίς συγκροτημένο πολιτικό λόγο και προηγούμενους δεσμούς με την Αριστερά.

“Ωστόσο, από τη σκοπιά του συνταγματολόγου-μελετητή των πολιτικών κομμάτων δεν κατανοώ την έκρηξη εις βάρος του Κασσελάκη επειδή “έθεσε εκτός κόμματος” τον Στ. Τζουμάκα”, διαμηνύει ο εκ των κορυφαίων καθηγητών.

Η ανάρτηση του καθηγητή Κοντιάδη:

“Δεν είμαι ούτε ήμουν ποτέ μέλος ή φίλος του ΣΥΡΙΖΑ και έχω ήδη εκφραστεί κριτικά για το “φαινόμενο Κασσελάκη”, δηλαδή την εκτόξευση στην αρχηγία του κόμματος της αξιωματικής αντιπολίτευσης ενός παντελώς άγνωστου απόδημου χωρίς συγκροτημένο πολιτικό λόγο και προηγούμενους δεσμούς με την Αριστερά. Ωστόσο, από τη σκοπιά του συνταγματολόγου-μελετητή των πολιτικών κομμάτων δεν κατανοώ την έκρηξη εις βάρος του Κασσελάκη επειδή “έθεσε εκτός κόμματος” τον Στ. Τζουμάκα.

Οποιος μπήκε στον κόπο να δει τη συνέντευξη Τζουμάκα, να ακούσει όσα είπε περί “ολιγαρχίας” και “διαπλοκής” που εγκαταστάθηκαν στο κόμμα, ότι τον Κασσελάκη “τον φέρανε”, “το παιδί δεν κάνει” κλπ, ας μου εξηγήσει αν σε οποιοδήποτε κοινοβουλευτικό κόμμα της Ευρώπης θα θεωρούνταν ανεκτοί τέτοιοι χαρακτηρισμοί κατά πρόσφατα και νόμιμα εκλεγέντος από τη βάση αρχηγού χωρίς παραπομπή στο αρμόδιο πειθαρχικό όργανο. Η φράση του Κασσελάκη “έθεσε εαυτόν εκτός ΣΥΡΙΖΑ” είναι μεν σημειολογικά άστοχη και προκλητική, αλλά η απόφασή του για παραπομπή στην επιτροπή δεοντολογίας εύλογη και σύμφωνη με το καταστατικό.

Ας μην μπερδεύουμε την όποια πολιτική επιφυλακτικότητα, αντίθεση ή αποστροφή για τον Κασσελάκη ως αρχηγό του ΣΥΡΙΖΑ με τη λειτουργία των πολιτικών κομμάτων, που αποτελούν συνταγματικό θεσμό με κορυφαίο ρόλο στο δημοκρατικό πολίτευμα. Αν δεν είχε παραπεμφθεί ο Τζουμάκας στην επιτροπή δεοντολογίας από τον Κασσελάκη (άρθρο 19 του καταστατικού) θα ανησυχούσα ακόμη περισσότερο με όσα παράδοξα συμβαίνουν στην πολιτική σκηνή”.

Σε άλλη παρέμβασή του ο επίσης καθηγητής πανεπιστημίου Δημήτρης Χριστόπουλος, που μετείχε στο think tank του Αλέξη Τσίπρα, περιγράφει με ευθύ τρόπο την επόμενη μέρα στο κόμμα της αξιωματικής αντιπολίτευσης.

Το άρθρο Κοντιάδη

Η παραπάνω είναι μια από τις «δώδεκα οδηγίες προς εκκολαπτόμενους πολιτικούς σωτήρες», που δίνει μέσω ανάρτησής του στο f/b ο Ξενοφών Κοντιάδης.

«Όσο εσείς θα φιλοτεχνείτε την Περσόνα σας, εμείς θα λέμε σοβαρά πράγματα με όση ελαφρότητα (σας) αρμόζει» διαμηνύει ο εκ των κορυφαίων καθηγητών.

Η ανάρτησή του έχει ως εξής:

ΔΩΔΕΚΑ ΟΔΗΓΙΕΣ ΠΡΟΣ ΕΚΚΟΛΑΠΤΟΜΕΝΟΥΣ ΠΟΛΙΤΙΚΟΥΣ ΣΩΤΗΡΕΣ

1. Η διάκριση Δεξιά-Αριστερά, οι ιδεολογίες, οι πολιτικές θεωρίες, οι διαφορετικές αξιακές κατηγορίες δεν έχουν πια καμία σημασία. Διαλέγετε ό,τι σας βολεύει ή πουλάει περισσότερο και φτιάχνετε ένα όμορφο πλαίσιο στο οποίο χωράνε τα πάντα και τίποτα. Αφήστε τους άλλους να μιλάνε για πολιτική και μεταπολιτική, εσείς θα είστε πέρα και πάνω από αυτά.

2. Επικοινωνία, επικοινωνία, επικοινωνία με όλους τους τρόπους, που σημαίνει ότι το σημαντικό είναι να τραβάτε την προσοχή–από την έξυπνη ατάκα και το κλείσιμο του ματιού μέχρι το σκυλάκι στα πλατώ και το μουσικό όργανο που διακονείτε. Στόχος, να σας λατρέψουν πρωτίστως τα πρωινάδικα.

3. Λαμπερό χαμόγελο με κατάλευκη οδοντοστοιχία, γυμνασμένο κορμί, φροντισμένο κάζουαλ ντύσιμο, χωρίς αυτά δεν πάτε πουθενά. Το πρόσωπό σας είναι ο εαυτός σας, όπως έλεγε μία παλιά διαφήμηση aftersave.

4. Εξαφανείστε το παρελθόν σας, αφήστε λίγο μυστήριο, μην δώσετε πληροφορίες παρά μόνο για τα επιτεύγματα σας, το πώς πετύχατε δεν έχει σημασία αλλά ότι πετύχατε και ότι αποφασίσατε μία μέρα να αφήσετε πίσω σας όλες αυτές τις επιτυχίες για να αφοσιωθείτε στο κοινό καλό, στον λαό σας, στην πατρίδα μας.

5. Δικτύωση με τα κατάλληλα πρόσωπα, που θα κάνουν τη “βρώμικη δουλειά” όταν χρειάζεται, που θα δαγκώνουν όποιον τολμήσει να σας επιτεθεί, που θα καθαρίζουν στα δύσκολα, ώστε ποτέ εσείς να μη λερώσετε τα χέρια σας και το στόμα σας. Δεν μασάτε τα λόγια σας, αλλά δεν μπαίνετε και σε προσωπικές αντιπαραθέσεις. Είστε υπεράνω.

6. Συστηματική, επαγγελματική κατασκευή της εικόνας, του χαρακτήρα, της χαρισματικότητάς σας, με μία λέξη της Περσόνας σας. Χρήση συμβολικών όρων και τόπων χωρίς πολύ ψάξιμο, αρκεί να προστεθούν στην εικόνα που θα φιλοτεχνήσετε με τις αναφορές σας–και προσοχή, όχι πολύ βάθος, αρκούν πινελιές, το παραπάνω κουράζει και χάνεται η προσοχή των θεατών σας, οι οποίοι εννοείται ότι στη μεταμοντέρνα εποχή πάσχουν όλοι από διάσπαση προσοχής.

7. Σκεφτείτε ποια/ος θα θέλατε να είστε αν μπορούσε να σας κατασκευάσει η τεχνητή νοημοσύνη και φτιάξτε το μόνος σας, μπορείτε να το καταφέρετε.

8. Κατά προτίμηση το όνομά σας πρέπει να τελειώνει σε -ακης, αν όχι αλλάξτε το. Σκεφτείτε πόσο μπορεί αυτό να εκτινάξει το κάρμα σας–Μητσοτάκης, Ανδρουλάκης, Κασελάκης (και Πολάκης), λέτε να είναι τυχαίο;

9. Ολα ειναι το περιτύλιγμα, αλλά όχι μόνο. Πρέπει να υπάρχει και κάποιο περιεχόμενο. Ποιο περιεχόμενο, θα το βρείτε στην πορεία, ανάλογα με τη συγκυρία, δεν έχει και τόση σημασία. Αρκεί εσείς να είστε έτοιμος/η να το υποδεχτείτε και να το εγκολπωθείτε στην κατάλληλη δοσολογία. Φανταστείτε τον εαυτό σας ως ένα υπέροχο βάζο, στο οποίο α λα καρτ μπορούν να εναλλάσσονται τα πιο όμορφα λουλούδια του κήπου–κόκκινα, κίτρινα, πράσινα, ροζ, ακόμη και μαύρα αν πουλάνε.

10. Αφήστε τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και τα συμβατικά μέσα να κατασπαράξουν τους αντιπάλους σας, να τους/τις κάνουν κομμάτια, να μην αφήσουν τίποτα όρθιο. Αλλά εσείς θα είστε μεγαλόψυχος/η, σκληρός αλλά συνάμα αβρός, ένας/μία τζέντλεμαν, και στο τέλος θα πάρετε το μέρος τους, θα πείτε ότι δεν πιστεύετε τίποτα κακό, ότι όλοι είμαστε αγαπημένοι, μια όμορφη ατμόσφαιρα.

11. Δεν θα μιλήσετε ποτέ για τους χρηματοδότες σας, δεν θα δώσετε ποτέ στοιχεία πώς πληρώσατε μία καλά οργανωμένη καμπάνια. Το πολιτικό χρήμα στην όμορφη χώρα μας δεν έχει καμία σημασία από πού αντλείται, όλα είναι προσχηματικά, οι αρχές ελέγχουν μόνο εκείνους που δεν είναι καλά παιδιά, αυθαδιάζουν και δεν συμμορφώνονται προς τας υποδείξεις. Αλλά εσείς θα είστε πάντα το καλύτερο παιδί.

12. Δεν θα πείτε ποτέ ευθέως ότι είστε ο μεσσίας, ο σωτήρας, ο νυμφίος, αυτός που όλοι περιμέναμε να μας βγάλει από το σκοτάδι, την απελπισία, αυτός που θα συντρίψει το κακό και θα μας βάλει σε ένα όνειρο, στον επί γης παράδεισο. Θα το υπονοήσετε όμως με κάθε τρόπο. Και είναι πολλοί, πάρα πολλοί εκείνοι που θα σας πιστέψουν.

YΓ. Και όσο εσείς θα φιλοτεχνείτε την Περσόνα σας, εμείς θα λέμε σοβαρά πράγματα με όση ελαφρότητα (σας) αρμόζει.

Η παρέμβαση Χριστόπουλου

«Φτάσαμε εδώ που ιστορικά μας αρμόζει. Και το πρόβλημα δεν είναι ο εκάστοτε υποψήφιος με τα χαρακτηριστικά αυτά. Το πρόβλημα δεν είναι ο άγγελος. Είναι το μήνυμα» επισημαίνει ο Δημήτρης Χριστόπουλος, καθηγητής στο Πάντειο Πανεπιστήμιο, κοσμήτορας της σχολής Πολιτικών Επιστημών, σε μια ενδιαφέρουσα τοποθέτησή του για τον «διπλό εκλογικό σεισμό του 2023 που έγινε τριπλός», σε σχετική εκδήλωση του Eteron.

«Ακόμη κι αν τα πράγματα είναι ή φαίνονται τραγικά ή οδυνηρά, ούτε τυχαία έρχονται, ούτε ανορθολογικά. Αυτή είναι η βασική σκέψη», όπως υπογραμμίζει ο κ. Χριστόπουλος και τονίζει πως «είναι πολύ σημαντικό να στήσουμε το αυτί μας στο οδυνηρό μήνυμα. Να αντιδράσουμε σε ό,τι κάνουμε συντεταγμένα και όχι υπακούοντας στα μελό σκιρτήματα της παλιάς αριστερής ψυχής που γέρασε και δε λέει να το πάρει απόφαση. Ούτε όμως να χαριστούμε στον εκφυλισμό αυτό. Η Άκρα Δεξιά και οι φασίστες είναι μπροστά μας, απέναντί μας και ανάμεσά μας. Και μερικοί ούτε καν το έχουν πάρει ακόμη είδηση και από μας κι από αυτούς».

Όπως εξηγεί «όταν ο βουλευτής επικρατείας του ΣΥΡΙΖΑ και για λίγες ώρες υποψήφιος υπουργός της ΝΔ –προσωπική επιλογή του απελθόντος προέδρου– ντύνεται βαρκάρης για να μεταφέρει τον υποψήφιο στη Μακρόνησο πλέον ένα απομένει: ο προηγούμενος πολιτευτής που είχε ντυθεί Ζορό, ως άλλος πολιτικός τιμωρός, Παναγιώτης Ψωμιάδης να εκφράσει την προτίμησή του στον υποψήφιο αυτόν. Και έτσι έγινε. Αλλά μέχρι να φτάσουμε στον Ψωμιάδη, είχαμε διαβεί πολύ δρόμο μια δεκαετία τώρα».

Αναλυτικά η τοποθέτηση του Δημήτρη Χριστόπουλου

Το πρωί της Δευτέρας, η Μαριλένα, η γυναίκα μου, της οποίας την ψύχραιμη γνώμη πάντα ακούω, μετά από ένα τηλεφώνημά μας μού έστειλε το ακόλουθο sms: «Σου θυμίζω πάντως ότι λέγαμε ότι το νέου είδος πολιτικού στην Ελλάδα θα είναι τύπου Μπερλουσκόνι, Τραμπ κλπ. Ε, αυτό έγινε». Της απάντησα: «Ναι, αλλά η αλήθεια είναι ότι περιμέναμε ότι θα έρθει από τη Δεξιά, όχι από την Αριστερά». Μου απάντησε: «Εδώ κάναμε λάθος, αλλά, όπως λες, κι εσύ δεν υπάρχουν βεβαιότητες». Μετά, καθώς το ξανασκεφτόμουν, δεν είμαι σίγουρος, στη μακρά διάρκεια, πόση σημασία έχει ότι ήρθε από την Αριστερά. Ήρθε πάντως. Κάπως ήρθε: ούτε ως ατύχημα, ούτε ως θαύμα.

Σε μια από τις αποστροφές του λόγου του που μας αφορούν εδώ, ο Βιτγκενστάιν έγραφε πως «οι όψεις των πραγμάτων που είναι οι πιο σημαντικές για εμάς είναι κρυμμένες εξαιτίας της απλότητας και της εξοικείωσής μας μαζί τους. Είμαστε ανίκανοι να διακρίνουμε κάτι διότι είναι πάντα μπροστά στα μάτια μας».

Η κυοφορία αυτού του τύπου πολιτικού υποκειμένου συνέβαινε. Ήταν τόσο μπροστά στα μάτια μας και εμείς εξαιτίας της εγγύτητας δεν το βλέπαμε. Ή, και όταν το διακρίναμε, αποστρέφαμε το βλέμμα μας. Όμως, ούτε στη ζωή ούτε στην πολιτική υπάρχουν παρθενογενέσεις. Όλα έχουν αιτίες και ρίζες. Αν τις είχαμε καταλάβει και είχαμε συλλάβει την αλληλουχία των αιτιών που προκάλεσαν την κατάσταση, τότε δεν θα νιώθαμε τόσο έντονη την ανάγκη να εκδηλώνουμε σαρκασμό, δυσαρέσκεια, αποστροφή ή θυμό. Αυτό φυσικά δεν μας αφαιρεί το δικαίωμα να καταδικάζουμε ή να επικρίνουμε, ενθυμούμενοι πάντα ότι οι συνέπειες της κατάστασης μπορεί να είναι τραγικές. Τραγικές πιθανώς ναι, πάντως ανορθολογικές δεν είναι.

Και ναι, υπό την έννοια αυτή το αποτέλεσμα των εκλογών του Μαΐου και του Ιουνίου του 2023 καθώς και το αποτέλεσμα των εκλογών της 17.9.2023 στο ΣΥΡΙΖΑ δεν είναι προϊόν φυσικής καταστροφής ή αντικειμενικών συνθηκών πέρα από την ανθρώπινη βούληση. Είναι προϊόντα ανθρωπίνων επιλογών, υποκειμενικών διαθέσεων και προδιαθέσεων που είναι καταλογιστέες στα υποκείμενα, ανάλογα με το μερίδιο ευθύνης που αντιστοιχεί στο κομμάτι εξουσίας που διαθέταν ή ακόμη νέμονται. Με άλλα λόγια, αυτό που συνέβη μας αξίζει. Μπορεί κάποιος να οδύρεται ότι στην ελληνική Αριστερά δε μας άξιζε τέτοια εξέλιξη, αλλά αυτό είναι ιδεαλισμός καλοπροαίρετος ίσως, αλλά ιστορικά μη γειωμένος.

Ό,τι μας συνέβη, έγινε επειδή το θελήσαμε ή –αν δεν το θελήσαμε–το ανεχτήκαμε και συμφιλιωθήκαμε μαζί του. Ή όταν αποφασίσαμε ότι με αυτό δεν μπορούμε να συμφιλιωθούμε ήταν πλέον αργά διότι το κακό είχε γίνει με την ανοχή μας. Αν θέλετε λοιπόν να μεταφράσω σε ονόματα τα παραπάνω, το πρόβλημα μέχρι να φτάσουμε στο χθεσινό αποτέλεσμα έχει ως βασικό πρωταγωνιστή τον Αλέξη Τσίπρα, ταυτόχρονα όμως μέρος του προβλήματος είναι και όλοι αυτοί που ανέχτηκαν τις πρακτικές που οδήγησαν στον εκφυλισμό αυτό.

Όταν το να ψηφίσεις σε εκλογές κόμματος εξομοιώνεται με ένα εισιτήριο λίγο πιο ακριβό από μία διαδρομή στο μετρό, αυτό συμβαίνει. «Μισή ώρα από το χρόνο μας» ζητούσε ο άνθρωπος την προηγούμενη των εκλογών με sms. Τι κι αν οδύρονταν οι παλιοί: «Εμείς δώσαμε μια ολόκληρη ζωή στην Αριστερά. Τολμάει να μας ζητάει μισή ώρα;»… Αλλά και οι υπόλοιποι υποψήφιοι, ενός εξαιρουμένου, sms στέλνανε. Μεταπολιτική είπατε; Αυτό τι είναι;

Το πρόβλημα δεν είναι ο άγγελος. Είναι το μήνυμα

Επομένως, φτάσαμε εδώ που ιστορικά μας αρμόζει. Και το πρόβλημα δεν είναι ο εκάστοτε υποψήφιος με τα χαρακτηριστικά αυτά. Αυτός είναι ο άγγελος του μηνύματος. Το μήνυμα είναι:

Αυτό που βλέπετε είναι το αποτέλεσμα των δράσεων και παραλείψεών σας. Δεν είμαι κάποιος πολιτικός εξωγήινος του χώρου σας, όσο κι αν έτσι σας φαίνομαι. Είμαι αυτό που προέκυψε επειδή εσείς το αφήσατε. Και δεν θα σας χαριστώ διότι ούτε η ιστορία σάς χαρίζεται. Ούτε η πολιτική χαρίζεται. Μόνο εσείς καταφέρατε και μου χαρίσατε το κόμμα σας. Και, φυσικά, εγώ θα το πάρω και θα το κάνω όχι σαν τα μούτρα της κομματικής καμαρίλας που οι ψηφοφόροι μας αποστρέφονται, αλλά σαν τα δικά μου που είναι νέα, σύγχρονα κι ωραία.

Αυτό δεν λέει ο άνθρωπος;

Δύσκολο μήνυμα, κατανοητά ζόρικο, αλλά δυνατό κι αποκαλυπτικό. Διότι το να αντιμετωπίσουμε το πρόβλημα επιτιθέμενοι στις βαθιές αιτίες του που μπορεί και εν μέρει να μας ξεπερνούνε, μπορεί όμως και εν μέρει να μας αφορούν ευθέως, είναι ασυγκρίτως χρησιμότερο από το να περνάμε την ώρα μας θυμώνοντας, θρηνολογώντας, καταφρονώντας, καταδικάζοντας – αντιδράσεις που συνηθέστατα αποτελούν τα άλλοθι μας ώστε να μην ενεργήσουμε. Αντί λοιπόν να αντιδρούμε απέναντι στα γεγονότα αυτά με τις συγκινησιακές μας φορτίσεις, ας κάνουμε μια προσπάθεια να τα κατανοήσουμε.

Όπως έγραφε ο μεγάλος Σπινόζα «να μη χλευάζουμε, να μη θρηνολογούμε, να μην καταφρονούμε, αλλά να κατανοούμε». Αυτή είναι η αρετή που χρειάζεται σήμερα προκειμένου να διαχειριστούμε τη νέα κατάσταση. Κοινώς, κατά παράφραση του αποφθέγματος ενός προσφάτως θανόντος ευφυούς πολιτικού: «σύντροφοι, μαζί τον φτιάξαμε».

Γιατί; Γιατί ανεχθήκαμε τόσες μα τόσες πρακτικές, τόσα χρόνια από το 2012 ως σήμερα – ανεχθήκαμε τόση τυχάρπαστη πολιτική κενότητα. “Ένα μεγάλο κόμμα, όπως ο ΣΥΡΙΖΑ, είναι λογικό να είναι πολυσυλλεκτικό και να μαζεύει ετερογενή πολιτικά υποκείμενα. Άλλο αυτό όμως κι άλλο το anything goes αρκεί να είχε βγάλει κάποια ή κάποιος ως το 2015 έναν εξάψαλμο κατά του Μνημονίου και από τότε και μετά να κραύγαζε κατά του Μητσοτάκη. Η πολυσυλλεκτικότητα είναι αναγκαία και υπό όρους υγιής πολιτική συνθήκη μεγάλων πολιτικών παικτών. Αυτό που συνέβαινε δεν ήταν.

Όταν ο βουλευτής επικρατείας του ΣΥΡΙΖΑ και για λίγες ώρες υποψήφιος υπουργός της ΝΔ –προσωπική επιλογή του απελθόντος προέδρου– ντύνεται βαρκάρης για να μεταφέρει τον υποψήφιο στη Μακρόνησο πλέον ένα απομένει: ο προηγούμενος πολιτευτής που είχε ντυθεί Ζορό, ως άλλος πολιτικός τιμωρός, Παναγιώτης Ψωμιάδης να εκφράσει την προτίμησή του στον υποψήφιο αυτόν. Και έτσι έγινε. Αλλά μέχρι να φτάσουμε στον Ψωμιάδη, είχαμε διαβεί πολύ δρόμο μια δεκαετία τώρα.

Δεν είμαστε ούτε πλημμυροπαθείς ούτε αναξιοπαθούντες από τη φωτιά ή το σεισμό. Ζήσαμε μέσα ή στις παρυφές ενός πολιτικού χώρου που είναι στην Αριστερά αλλά καλλιέργησε συστηματικά μια κουλτούρα μεσσιανικής θεολογίας. Μια μεταφυσική του θαύματος και της προσωπικότητας. Και όμως κανένας από τους τέσσερις υποψηφίους για την προεδρία του ΣΥΡΙΖΑ δεν τόλμησε να το πει αυτό, από τον φόβο μήπως επαληθευτεί το σενάριο ότι υπονόμευε τον Τσίπρα. Κι έτσι εμφανίστηκε εύκολα ο έτερος υποψήφιος και να πει ότι εγώ είμαι η συνέχεια του Τσίπρα που το 3,6 το έκανε το 36%. Όταν μέσα στην ίδια την Αριστερά, ο ρόλος της προσωπικότητας στην ιστορία θεωρείται σχεδόν μυθικά τα πάντα και η συλλογικότητα, η συγκυρία, οι μάζες, οι ομάδες σχεδόν τίποτε, τότε γιατί να μην έρθει η στιγμή που βιώνουμε σήμερα; «Βγάλτε με διότι μόνο εγώ μπορώ να νικήσω το Μητσοτάκη».

Και η στιγμή αυτή φυσικά ήρθε. Και μάλιστα σε μια συγκυρία όπου οι λαοί δεν χάνουν την ευκαιρία, ολοένα και πιο συχνά, να εκφράζουν την αποστροφή τους προς τις παραδοσιακές πολιτικές ελίτ που ακόμη κυβερνούν πολλά κράτη και την Ελλάδα. Ούτως ή άλλως δηλαδή, το κλίμα, ακόμη και αν οι χειρισμοί ήταν υποδειγματικοί, (που κάθε άλλο παρά αυτό ήταν), είναι αλλεργικό για την παλιά φρουρά. Μπορεί αδίκως. Μπορεί δικαίως. Αυτή είναι μια άλλη συζήτηση. Πάντως αυτό είναι το κλίμα και η μακράς διάρκειας συγκυρία στις δημοκρατίες μας.

Αν το PCI ενός Τολιάτι, ενός Μπερλίγκουερ κατέληξε μέσω Ντ’ Αλέμα στην νεοφιλελεύθερη καρικατούρα ενός Ρέντσι, εδώ που τα λέμε, δεν είναι ιστορικά ανακόλουθο ο ΣΥΡΙΖΑ του Αλέξη Τσίπρα, να καταλήγει στον Κασσελάκη. Το εννοώ χωρίς κανέναν σαρκασμό.

Interesting times …

Ζούμε, αν μη τι άλλο, σε καιρούς πολύ ενδιαφέροντες. Συναρπαστικούς. Οι Άγγλοι έχουν μια ευχή και κατάρα μαζί: may you not live in interesting times. Είθε να μη ζήσεις σε συναρπαστικές εποχές. Εμείς δεν μπορέσαμε να το γλιτώσουμε. Κατεξοχήν ζούμε σε εποχές και καιρούς ενδιαφέροντες και συναρπαστικούς. Και μάλιστα όχι απλώς ζούμε και παρατηρούμε αλλά στα ενδιαφέροντα εκθέματα των καιρών μας συγκαταλεγόμαστε και εμείς οι ίδιοι.

Σε αυτήν τη δύσκολη παραδοχή, η απάντηση δεν είναι νοσταλγία των good old times της βαθυστόχαστης πολιτικής, της αριστερής καμαρίλας και των αναλύσεων. Αυτό είναι όντως κομμάτι του παλαιού κόσμου που έφυγε. Ούτε απάντηση μπορεί να είναι η συλλήβδην καταδίκη όλων εκείνων που εκφράζοντας την αποστροφή τους για το παλιό, έδωσαν την ψήφο τους σε αυτό το νέο ρεύμα. Διότι περί ρεύματος πρόκειται: από τη Β΄ Πειραιώς ως την Α΄ Αθηνών και από την Κρήτη ως τη Λευκάδα. Στη θέση του Κυριάκου Μητσοτάκη και του Νίκου Ανδρουλάκη (και κυρίως του δευτέρου) θα ανησυχούσα σφόδρα με αυτά που γίνονται στον ΣΥΡΙΖΑ. Το ρεύμα τούτο αφορά συνολικά την πολιτική σκηνή, και όχι μόνο μια γειτονιά της.

Είναι πολύ σημαντικό να στήσουμε το αυτί μας στο οδυνηρό μήνυμα. Να αντιδράσουμε σε ό,τι κάνουμε συντεταγμένα και όχι υπακούοντας στα μελό σκιρτήματα της παλιάς αριστερής ψυχής που γέρασε και δε λέει να το πάρει απόφαση. Ούτε όμως να χαριστούμε στον εκφυλισμό αυτό. Η Άκρα Δεξιά και οι φασίστες είναι μπροστά μας, απέναντί μας και ανάμεσά μας. Και μερικοί ούτε καν το έχουν πάρει ακόμη είδηση και από μας κι από αυτούς.

Κατά τα λοιπά, η συνταγή, πιστεύω, είναι αυτή που ήταν πάντα: αγώνας στους θεσμούς για την ανάσχεση της αντίπαλης ατζέντας, αγώνας στην κοινωνία ώστε όσο μπορεί ο συσχετισμός να γίνεται καλύτερος για τους αδύναμους, αγώνας ιδεολογικός ώστε να μη διστάζουμε να θέτουμε ως επίδικα αυτά που μας συγκροτούν ως υποκείμενα, ακόμη κι αν δεν είναι δημοφιλή. Να παλεύουμε να φτιάχνουμε ατζέντα με επάρκεια, τεκμηρίωση, πολιτική επιχειρηματολογία και ειδημοσύνη στα θέματα που καίνε την κοινωνία. Αυτό ακριβώς που τόσα χρόνια αναζητούσαμε να κάνει ο ΣΥΡΙΖΑ, πέραν του να «σηκώνει θέματα» στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.

Ό,τι και να γίνει την ερχόμενη Κυριακή, η ερχόμενη Δευτέρα δεν θα μας χαριστεί καθόλου αν τους αγώνες αυτούς δεν τους διεξάγουμε. Αν τους διεξάγουμε η ήττα είναι πιθανή. Αν όμως απλώς αποσυρθούμε ή γλιστρήσουμε στην ατζέντα της μη πολιτικής, προκειμένου να μη γίνουμε δυσάρεστοι σε κανέναν, τότε η ήττα δεν είναι απλώς πιθανή.

Είναι εκ προοιμίου βέβαιη.

Ο καθηγητής Δημοσίου Δικαίου και Κοινωνικής Διοίκησης στο Πάντειο Πανεπιστήμιο και Πρόεδρος του Κέντρου Ευρωπαϊκού Συνταγματικού Δικαίου – Ιδρύματος Θεμιστοκλή και Δημήτρη Τσάτσου, με αφορμή και τον αποκλεισμό του κόμματος Εμφιετζόγλου-Μπογδάνου, ο οποίος «δεν είναι πειστικά αιτιολογημένος», δηλώνει πως «διαμορφώνεται σταδιακά στην κοινή γνώμη η αντίληψη ότι η Κυβέρνηση μεθοδεύει την “εκκαθάριση” των κομμάτων στα δεξιά της προκαλώντας υπόνοιες δικαιοκρατικών ολισθημάτων».

Ο Ξενοφών Κονιάδης υπογραμμίζει πως «για πρώτη φορά στα 49 χρόνια της Μεταπολίτευσης δημιουργούνται σκιές ως προς την τήρηση του Συντάγματος κατά τη διεξαγωγή των εκλογών» και αναφέρει ότι «αυτό αποτελεί ένα σοβαρό πλήγμα για το δημοκρατικό κεκτημένο της Γ’ Ελληνικής Δημοκρατίας, που είχε διαφυλαχθεί ως κόρη οφθαλμού σε εποχές πολύ μεγαλύτερης πολιτικής πόλωσης και κοινωνικής έντασης».

Αναλυτικά η ανάρτησή του:

«Θεωρώ βέβαιο ότι απόψε το Α1 Τμήμα του Αρείου Πάγου θα αποκλείσει το κόμμα Κασιδιάρη από τις εκλογές. Παρά τις αστοχίες, την προχειρότητα και τις κυβερνητικές παλινωδίες οι σχετικές τροπολογίες δεν είναι κατά τη γνώμη μου αντισυνταγματικές. Όμως ο εκλογικός αποκλεισμός θα δώσει φτερά στο κόμμα Κασιδιάρη, που πιθανόν θα βρει άλλο σχήμα ώστε να εκπροσωπηθεί στη Βουλή μετά τις εκλογές της 2ας Ιουλίου.

Επίσης θα ανοίξει μία μεγάλη, ευρωπαϊκή συζήτηση με αφορμή την αναμενόμενη προσφυγή του στο ΕυρΔΔΑ, με λιγότερο προβλέψιμη έκβαση σε σύγκριση με τις προσφυγές στην ελληνική δικαιοσύνη (Άρειο Πάγο και στη συνέχεια Ανώτατο Ειδικό Δικαστήριο).

Το κρισιμότερο είναι ωστόσο, λαμβάνοντας υπόψη και τον αποκλεισμό του κόμματος Εμφιετζόγλου-Μπογδάνου, που δεν είναι πειστικά αιτιολογημένος, ότι διαμορφώνεται σταδιακά στην κοινή γνώμη η αντίληψη ότι η Κυβέρνηση μεθοδεύει την “εκκαθάριση” των κομμάτων στα δεξιά της προκαλώντας υπόνοιες δικαιοκρατικών ολισθημάτων. Η τροπολογία της τελευταίας στιγμής για τη σύνθεση του Α1 Τμήματος και η “υπόθεση Τζανερίκου” συνέτειναν στη διαμόρφωση αυτής της αντίληψης.

Δεν μπορούμε να γνωρίζουμε σήμερα αν ο αποκλεισμός των κομμάτων αυτών θα βοηθήσει το κυβερνών κόμμα να κερδίσει τις ερχόμενες εκλογές ή να πάρει αυτοδυναμία στις επόμενες, όμως βέβαιο είναι ότι για πρώτη φορά στα 49 χρόνια της Μεταπολίτευσης δημιουργούνται σκιές ως προς την τήρηση του Συντάγματος κατά τη διεξαγωγή των εκλογών. Αυτό αποτελεί ένα σοβαρό πλήγμα για το δημοκρατικό κεκτημένο της Γ’ Ελληνικής Δημοκρατίας, που είχε διαφυλαχθεί ως κόρη οφθαλμού σε εποχές πολύ μεγαλύτερης πολιτικής πόλωσης και κοινωνικής έντασης».

Τα πολλαπλά ατοπήματα της γνωμοδότησης του εισαγγελέα του Αρείου Πάγου σχετικά με τις αρμοδιότητες της ΑΔΑΕ– Άρθρο- παρέμβαση των: Ξενοφών Κοντιάδης, καθηγητής Δημοσίου Δικαίου στο Πάντειο Πανεπιστήμιο και Γιώργος Σωτηρέλης, καθηγητής Συνταγματικού Δικαίου στο Πανεπιστήμιο Αθηνών

Οι δύο καθηγητές Συντγματικού Δικαίου παρεμβαίνουν σχετικά με την γνωμοδότηση του Εισαγγελέα του Αρείου Πάγου Ισίδωρου Ντογιάκου. Πάνω από 16 κορυφαίοι συνταγματολόγοι έχουν ήδη επιχειρηματολογήσει κατά της παρέμβασης του ανώτατου δικαστή.

Γράφουν συγκεκριμένα:

Η γνωμοδότηση του Εισαγγελέα του Αρείου Πάγου ως προς τις αρμοδιότητες της ΑΔΑΕ, η οποία δυστυχώς είχε προεξαγγελθεί εδώ και πολύ καιρό, προκαλεί εύλογους προβληματισμούς τόσο ως προς την σκοπιμότητά της όσο και ως την νομική ορθότητά της. Πολύ δε περισσότερο όταν είναι φανερό ότι εντάσσεται σε μια γενικότερη  προβληματική στάση των εισαγγελικών αρχών απέναντι στο σκάνδαλο των υποκλοπών, με σημαντικότερα χαρακτηριστικά την απροθυμία και την κωλυσιεργία ως προς την εξέταση των σοβαρών ποινικών αδικημάτων που είναι φανερό ότι έχουν διαπραχθεί, τόσο από την ΕΥΠ όσο και από στενά συνεργαζόμενους –σύμφωνα με όλες τις ενδείξεις– παρακρατικούς μηχανισμούς. 

Έχουμε ευθύς εξ αρχής και επανειλημμένα αναφερθεί, με δημόσιες παρεμβάσεις μας, στην πολιτική ευθύνη του πρωθυπουργού και στην μόνη θεσμικά αξιοπρεπή λύση που αυτή συνεπάγεται, δηλαδή την ατομική παραίτησή του (η οποία όμως δεν αποτολμήθηκε τελικά, όπως συνέβη σε ανάλογες περιπτώσεις σε άλλες προηγμένες δημοκρατικά χώρες, με αποτέλεσμα τον διεθνή διασυρμό της χώρας μας). Έχουμε επίσης καταγγείλει, σε όλους τους τόνους, τις έντονες προσπάθειες συγκάλυψης του σκανδάλου, με την βοήθεια ασφυκτικά χειραγωγούμενων ΜΜΕ,  οι οποίες αφ’ενός μεν είχαν τραυματικές επιπτώσεις στην λειτουργία των κοινοβουλευτικών θεσμών που ασκούν πολιτικό έλεγχο αφ’ετέρου δε συνδυάσθηκαν με την άσκηση απροκάλυπτων πιέσεων για την εξουδετέρωση των μόνων θεσμικών αντιβάρων που «δεν συνεμορφώθησαν προς τας υποδείξεις», δηλαδή της ερευνητικής δημοσιογραφίας και της Αρχής Διασφάλισης του Απορρήτου των Επικοινωνιών (ΑΔΑΕ). 

Με βάση λοιπόν την έως τώρα στάση μας, θεωρούμε επιβεβλημένο να προβούμε σε ορισμένες επισημάνσεις και ως προς την  γνωμοδότηση Ντογιάκου, η οποία όχι μόνον αποτελεί εμφανώς την αποκορύφωση των ατοπημάτων που συνδέονται με την συντονισμένη προσπάθεια συγκάλυψης του σκανδάλου αλλά και εντάσσεται σε μια ευρύτερη και απροκάλυπτη πλέον κυβερνητική επιλογή για την πλήρη αχρήστευση ή ποδηγέτηση των Ανεξάρτητων Αρχών. Ειδικότερα:. 

1. Κατ’ αρχάς ο εισαγγελέας του ΑΠ δεν έχει αρμοδιότητα να γνωμοδοτεί επί παντός επιστητού, κατεξοχήν δε επί του ρόλου και του εύρους των αρμοδιοτήτων μίας συνταγματικά κατοχυρωμένης ανεξάρτητης αρχής όπως η ΑΔΑΕ. Πολλώ δε μάλλον δεν νοείται μια τέτοια γνωμοδότηση μετά από ερωτήματα που απευθύνουν ιδιωτικές εταιρείες και δη πάροχοι τηλεπικοινωνιακών υπηρεσιών, που υπόκεινται στον έλεγχο της ΑΔΑΕ και επιπλέουν ενδέχεται να υπέχουν και ποινικές ευθύνες (πρβλ. Γνωμοδότηση Εισαγγελέα ΑΠ 3/2022 [Δ. Παπαγεωργίου]).

Γενικότερα, ο αυτοπεριορισμός της γνωμοδοτικής αρμοδιότητας του εισαγγελέα του ΑΠ αποτελεί πάγια πρακτική της ίδιας της εισαγγελίας του Αρείου Πάγου. Ενδεικτικώς, στη γνωμοδότηση 10/2018 αναφέρονται τα εξής: 

«Α. Το αντικείμενο και τα όρια της γνωμοδοτικής αρμοδιότητας του Εισαγγελέα του Αρείου Πάγου προβλέπονται στη διάταξη του άρθρου 25§2 του Κώδικα Οργανισμού των Δικαστηρίων και Κατάστασης Δικαστικών Λειτουργών (ΚΟΔΚΔΛ – Ν. 1756/1988, όπ. ισχ.), συνίσταται δε η αρμοδιότητά του αυτή στη διατύπωση της γνώμης του γενικώς και αφηρημένως ως προς την αμφιλεγόμενη έννοια διατάξεων νόμων επί ζητημάτων γενικότερου ενδιαφέροντος, και πάντως όχι επί υποθέσεων επί των οποίων επελήφθησαν ήδη ή πρόκειται να επιληφθούν οι αρμόδιες δικαστικές αρχές, ή επί θεμάτων που απασχόλησαν ή πρόκειται να απασχολήσουν τα δικαστήρια ή τα δικαστικά συμβούλια, προς αποφυγή επηρεασμού της κρίσης τους, ενόψει μάλιστα και των προβλεπομένων ενδίκων μέσων και βοηθημάτων (βλ. Γνωμοδ. Εισ. ΑΠ 47/1994 [Π. Ζαβολέα] σε Π. Κατραλή, Γνωμοδοτήσεις της Εισαγγελίας του Αρείου Πάγου 1951-1994, 1994, σελ. 17, Γνωμοδ. Εισ. ΑΠ 2771/1994 [Στ. Κουτελιδάκη], ΕλλΔνη 1995, 1661, Γνωμοδ. Εισ. ΑΠ 752/1995 [Στ. Κουτελιδάκη], Υπερ. 1996, 366, Γνωμοδ. Εισ. ΑΠ 5/2001 [Δ. Κατσιρέα], Ποιν. Δικ. 2002, 30 και πρόσφατες Γνωμοδοτήσεις Εισ ΑΠ 1/2018 και 2/2018 [Β. Πλιώτα] Ποιν Χρ 2018, 328 = Ποιν Δικ 2018, 208, 5/2018 [Ε. Σπυροπούλου] και 9/2018 [Κ. Παρασκευαΐδη], αναρτημένες στην ιστοσελίδα eisap.gr, καθώς και Ευτύχη Φυτράκη, Ο εισαγγελέας και το κράτος δικαίου, ΤοΣ 2008, σελ. 351 επ. 389, 390).

Η πάγια αυτή (αυτο)περιοριστική θέση της Εισαγγελίας του Αρείου Πάγου ως προς τη γνωμοδοτική της αρμοδιότητα, με βάση τη διάταξη του άρθρου 29§2 ΚΟΔΚΔΛ, συνδυάζεται και με την παραδοχή ότι το αντικείμενο της γνωμοδότησης του Ανώτατου Εισαγγελέα πρέπει να αφορά ευρύτατες κατηγορίες προσώπων, αφού μόνον τότε πρόκειται περί θέματος που παρουσιάζει γενικότερο ενδιαφέρον (βλ. Γνωμοδ. Εισ ΑΠ 1/2005 [Β. Μαρκή], Ποιν. Δικ. 2005, 170).

Εξάλλου, είναι γνωστό ότι ο Εισαγγελέας του Αρείου Πάγου, ως προϊστάμενος όλων των εισαγγελικών λειτουργών της Χώρας, έχει το δικαίωμα να απευθύνει προς αυτούς παραγγελίες, γενικές οδηγίες και συστάσεις, η δε εποπτεία που ασκεί κατά το νόμο στις Εισαγγελίες της Χώρας συνίσταται στην επίβλεψη και στην έκδοση γενικών οδηγιών.

Ωστόσο, ομόφωνα γίνεται δεκτό ότι οι γενικές οδηγίες του Εισαγγελέα του Αρείου Πάγου έχουν την έννοια του συντονισμού των εισαγγελικών λειτουργών και δεν πρέπει να αφορούν τον χειρισμό συγκεκριμένης υπόθεσης (βλ. Π. Δημόπουλου, Η Εισαγγελία, 2000, σελ. 91, και Ευτ. Φυτράκη, όπ. παρ. σελ. 368). Δηλαδή, δεν επιτρέπεται η γενική καθοδήγηση να εξειδικεύεται σε συγκεκριμένη παρέμβαση επί της ουσίας με την επιβολή ορισμένης αξιολόγησης των αποδείξεων ή ορισμένης επιστημονικής άποψης (βλ. Ευτ. Φυτράκη, όπ. παρ.). 

Είναι προφανές ότι οι παραπάνω παραδοχές βασίζονται και στη διάταξη του άρθρου 19§3 ΚΟΔΚΔΛ, σύμφωνα με την οποία «οποιαδήποτε οδηγία, σύσταση ή υπόδειξη σε δικαστικό λειτουργό για ουσιαστικό ή δικονομικό θέμα σε συγκεκριμένη υπόθεση ή κατηγορία υποθέσεων είναι ανεπίτρεπτη και συνιστά πειθαρχικό αδίκημα», σχετίζονται δε με τη λεγόμενη «εσωτερική λειτουργική ανεξαρτησία» των δικαστών και των εισαγγελέων (βλ. I. Γιαννίδη, Δικαιοσύνη [ως θεσμός και ως οργάνωση], 2016, σελ. 64)».

2. Ως προς το περιεχόμενο της επίμαχης γνωμοδότησης 1/10.1.2023 του εισαγγελέα του ΑΠ επισημαίνονται τα εξής: 

α) Στην ΑΔΑΕ έχει ανατεθεί με βάση το άρθρο 19 του Συντάγματος η προστασία του απορρήτου των επικοινωνιών, υπό την έννοια ιδίως της εγγύησης ότι η διαδικασία άρσης του απορρήτου διενεργείται στο πλαίσιο όσων ορίζουν το Σύνταγμα και η  ισχύουσα νομοθεσία. Ως συνταγματικά κατοχυρωμένη ανεξάρτητη αρχή η ΑΔΑΕ δεν υπόκειται σε οιαδήποτε μορφή προληπτικού ελέγχου ή εποπτείας από την εκτελεστική ή τη δικαστική εξουσία. 

β) Σύμφωνα με το άρθρο 6 παρ. 1 του εκτελεστικού νόμου 3115/2003, το οποίο δεν καταργήθηκε ούτε τροποποιήθηκε με τον πρόσφατο νόμο 5002/2022, «Η ΑΔΑΕ, για την εκπλήρωση της αποστολής της, έχει τις ακόλουθες αρμοδιότητες: α) Διενεργεί, αυτεπαγγέλτως ή κατόπιν καταγγελίας, τακτικούς και έκτακτους ελέγχους, σε εγκαταστάσεις, τεχνικό εξοπλισμό, αρχεία, τράπεζες δεδομένων και έγγραφο της Εθνικής Υπηρεσίας Πληροφοριών (ΕYΠ), άλλων δημοσίων υπηρεσιών, οργανισμών, επιχειρήσεων του ευρύτερου δημόσιου τομέα, καθώς και ιδιωτικών επιχειρήσεων που ασχολούνται με ταχυδρομικές, τηλεπικοινωνιακές ή άλλες υπηρεσίες σχετικές με την ανταπόκριση και την επικοινωνία […]». Πέραν αυτών: β) Λαμβάνει πληροφορίες, γ) Καλεί σε ακρόαση, δ) Προβαίνει στην κατάσχεση, ε) Εξετάζει καταγγελίες, ….ι) Γνωμοδοτεί και απευθύνει συστάσεις … ιβ) Εκδίδει κανονιστικές πράξεις, δημοσιευόμενες στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως, δια των οποίων ρυθμίζεται κάθε διαδικασία και λεπτομέρεια σε σχέση με τις ανωτέρω αρμοδιότητές της, καθώς και με την εν γένει διασφάλιση του απορρήτου των επικοινωνιών κλπ. 2. Τα μέλη και το προσωπικό της ΑΔΑΕ, πλην του βοηθητικού προσωπικού, έχουν προς διαπίστωση των παραβάσεων της νομοθεσίας περί προστασίας του απορρήτου, τις εξουσίες και τα δικαιώματα που προβλέπονται στο Ν. 703/1977, όπως ισχύει. […]».

Επίσης, σύμφωνα με το άρθρο 8 παρ. 6 του ν. του ν. 5002/2022

«Ο Πρόεδρος της Α.Δ.Α.Ε. ενημερώνει για θέματα άρσεων απορρήτου επικοινωνιών τον Πρόεδρο της Βουλής, τους αρχηγούς των κομμάτων που εκπροσωπούνται στη Βουλή και τον Υπουργό Δικαιοσύνης».

γ) Η προσέγγιση που επιχειρεί να επιβάλει η γνωμοδότηση του εισαγγελέα του ΑΠ, πέρα από το ότι αγνοεί ακόμη και τις στοιχειώδεις μεθόδους  ερμηνείας του Συντάγματος, συγχέει τον αυτεπάγγελτο ή κατόπιν καταγγελίας έλεγχο που ασκεί η ΑΔΑΕ σύμφωνα με τις προαναφερθείσες διατάξεις, με τη διαδικασία ενημέρωσης που προβλέπεται στο άρθρο 4 παρ. 7 του ν. 5002/2022. Όμως η αφαίρεση της αρμοδιότητας ενημέρωσης των ενδιαφερόμενων σχετικά με τυχόν άρση του απορρήτου των επικοινωνιών τους από την ΑΔΑΕ δεν συνεπάγεται, όπως διαπράττοντας λογικό άλμα υποστηρίζεται στη γνωμοδότηση, την αποδυνάμωση της ελεγκτικής αρμοδιότητας της ΑΔΑΕ, στον πυρήνα της λειτουργίας της οποίας περιλαμβάνεται ο έλεγχος της ΕΥΠ και των μεγάλων παρόχων τηλεπικοινωνιών αλλά και η ενημέρωση των αρχηγών των κομμάτων που εκπροσωπούνται στην Βουλή. Ορθώς λοιπόν έχει επισημανθεί, τόσο από τον πρόεδρο της Ανεξάρτητης Αρχής και επιφανή νομικό Χρήστο Ράμμο όσο και από το σύνολο της επιστημονικής κοινότητας, ότι είναι αδιανόητο να ερμηνεύεται το Σύνταγμα μέσω του νόμου και ακόμη χειρότερα μέσω μιας μερικής και επιλεκτικής επίκλησης του νόμου, η οποία δεν αντέχει σε καμία σοβαρή επιστημονική κριτική. 

3. Τέλος, ως προς την αναφορά της γνωμοδότησης στις προβλεπόμενες κατά τη γνώμη του εισαγγελέα του ΑΠ ποινικές κυρώσεις εις βάρος εκείνων που θα ενεργήσουν κατά τρόπο αντίθετο προς τη γνωμοδότηση, μεταξύ των οποίων και τα μέλη της ΑΔΑΕ, πρόκειται για μία θεσμικά αδιανόητη απειλή. Αφ’ενός μεν διότι αντίκειται στη συνταγματικά και νομοθετικά κατοχυρωμένη εγγύηση της ανεξαρτησίας των μελών των ανεξάρτητων αρχών και αφ’ετέρου δε διότι εκ των πραγμάτων  καταλήγει στην ολοκλήρωση της συγκάλυψης του σκανδάλου, με το να επιβάλει τον νόμο της σιωπής και στους παρόχους τηλεπικοινωνιακών υπηρεσιών. Και κάτι τέτοιο βέβαια μπορεί να χαροποιεί μεν τον πρωθυπουργό πλην όμως είναι βέβαιο ότι δεν περιποιεί τιμήν σε έναν ανώτατο δικαστικό λειτουργό, ο οποίος υποτίθεται ότι είναι ταγμένος στην τήρηση της νομιμότητας. 

* Δημοσιεύθηκε στις νομικές ιστοσελίδες Constitutionalism.gr και Syntagma Watch

Τέσσερις πρώτες αντιδράσεις για το νομοσχέδιο περί παρακολουθήσεων που δημοσιοποιήθηκε πριν από λίγο:

• Η δυνατότητα ενημέρωσης του παρακολουθούμενου 3 χρόνια μετά την παρακολούθηση είναι ασύμβατη με τη νομολογία του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου, ιδίως αν ληφθεί υπόψη ότι η καταστροφή του υλικού θα γίνεται μόλις 6 μήνες μετά την παύση ισχύος της σχετικής εισαγγελικής διάταξης, καθιστώντας την ενημέρωση αλυσιτελή.
• Ο ορισμός της «εθνικής ασφάλειας» που προβλέπει το νομοσχέδιο είναι αντισυνταγματικός ως εξαιρετικά ευρύς, σε αντίθεση προς το άρθρο 19 παρ. 1 του Συντάγματος που επιτάσσει στενή ερμηνεία.
• Η Αρχή Διασφάλισης Απορρήτου Επικοινωνιών δεν αποκτά τον συνταγματικά αρμόζοντα ρόλο στον έλεγχο της διαδικασίας άρσης του απορρήτου. Η ανεξάρτητη αρχή που συνέβαλε καθοριστικά στην αποκάλυψη του σκανδάλου των παρακολουθήσεων παραμένει υποβαθμισμένη, παρά τις σχετικές συνταγματικές ρυθμίσεις.
• Το καθεστώς του ειδικού εισαγγελέα της ΕΥΠ διατηρείται ως έχει: «Iδρυματοποιημένος» και πρακτικά ενσωματωμένος στον μηχανισμό της. Οι οργανωτικές αλλαγές στην ΕΥΠ είναι επουσιώδεις, εκτός από την πρόβλεψη ότι καταργείται η δυνατότητα απόρρητων συμβάσεων στο διαβόητο Κέντρο Τεχνολογικής Υποστήριξης, Ανάπτυξης και Καινοτομίας.

«Αν δεν αποφασίσει ο πρωθυπουργός ή δεν επιβληθεί από το κόμμα του μια από τις προηγούμενες λύσεις, οι επτά-οκτώ μήνες μέχρι τις εκλογές της άνοιξης θα είναι δύσκολοι, θλιβεροί και επώδυνοι για τη χώρα, τους δημοκρατικούς θεσμούς και την κυβερνώσα παράταξη».

Υπενθυμίζεται ότι τη θέση για παραίτηση του πρωθυπουργού έχει υποστηρίξει με άρθρο του στο iEidiseis o Γιώργος Σωτηρέλης.

Η ανάρτηση του Ξ. Κοντιάδη έχει ως εξής:

«Σήμερα (σσ χθες) δημοσιεύτηκε στους New York Times εκτενές άρθρο, με φωτογραφία του Ελληνα πρωθυπουργού, με τίτλο «The Rot at the Heart of Greece Is Now Clear for Everyone to See» και θέμα τις παρακολουθήσεις. Η «Σαπίλα στην Καρδιά της Ελλάδας», με εγκαλούμενο τον πρωθυπουργό, σε μία από τις εγκυρότερες εφημερίδες του πλανήτη. Η διεθνής εικόνα της χώρας και προσωπικά του πρωθυπουργού έχει καταρρακωθεί.

Τα ίδια λέγονται μεγαλόφωνα σε σοβαρά ΜΜΕ της Ευρώπης ή ψιθυριστά στα κέντρα διακυβέρνησης των ευρωπαϊκών κρατών, μέσα στο ίδιο το κυβερνών κόμμα, ακόμη και από υπουργούς της παρούσας κυβέρνησης και φιλοκυβερνητικά μέσα. Η παραίτηση του πρωθυπουργού και η σύγκληση της κοινοβουλευτικής ομάδας του κυβερνώντος κόμματος σύμφωνα με το άρθ. 38 παρ. 2 του Συντάγματος είναι η συνταγματικά ορθότερη λύση. Από τη στιγμή που δεν φαίνεται να υπάρχει πολιτική βούληση προς αυτή την κατεύθυνση, η δεύτερη εναλλακτική είναι η άμεση προκήρυξη εκλογών για τις αρχές Οκτωβρίου το αργότερο. Αν δεν αποφασίσει ο πρωθυπουργός ή δεν επιβληθεί από το κόμμα του μια από τις προηγούμενες λύσεις, οι επτά-οκτώ μήνες μέχρι τις εκλογές της άνοιξης θα είναι δύσκολοι, θλιβεροί και επώδυνοι για τη χώρα, τους δημοκρατικούς θεσμούς και την κυβερνώσα παράταξη.

ΥΓ. Προς άρση παρεξηγήσεων, που διαπιστώνω σε σχόλια: Δεν είναι βέβαια το δημοσίευμα ο λόγος για όσα πρέπει κατά τη γνώμη μου να γίνουν (παραίτηση, αντικατάσταση ή εκλογές), αλλά η αντικειμενική πολιτική ευθύνη του πρωθυπουργού ως άμεσου διοικητικού και πολιτικού προϊσταμένου της ΕΥΠ, για την οποία έχουν ήδη γραφεί πολλά. Το δημοσίευμα απλώς επιβεβαιώνει, όπως και το ευρύτερο κλίμα που περιγράφω συνοπτικά στο ποστ, ότι αυτή η πολιτική ευθύνη δεν μπορεί να κρυφτεί κάτω από το χαλί. Ή δεχόμαστε ότι υπάρχει αντικειμενική ευθύνη του πρωθυπουργού ως άμεσου προϊστάμενου της ΕΥΠ, άρα οφείλει να παραιτηθεί ενόψει της γενικής αποδοκιμασίας όσων συνέβησαν, ή θεωρούμε ότι δεν υπάρχει άρα δεν οφείλει να παραιτηθεί. Ατυχής και ανακόλουθη θα ήταν μια “μεσοβέζικη” προσέγγιση, ότι έχει ευθύνη αλλά συνεχίζει κανονικά παρά τη διεθνή και εγχώρια γενική απαξίωση».