Η υποβρύχια έρευνα, κατά την πρώτη φάση της, εξελίχθηκε στη βόρεια πλευρά του μυχού του σημερινού Όρμου του Αμπελακίου, όπου ερευνώνται συστηματικά, από το 2016, καταποντισμένα λείψανα της αρχαίας πόλης της Σαλαμίνος, η οποία εκτείνεται στην νότια πλαγιά της χερσονήσου της Πούντας. Συγκεκριμένα, σύμφωνα με την ίδια ανακοίνωση, συνεχίσθηκε η ανασκαφική διερεύνηση ενός μεγάλου σκέλους, εν μέρει καταβυθισμένου, του επιθαλάσσιου τείχους της Κλασικής πόλης, με κατεύθυνση Β.-Ν. Η διερεύνησή του, βάσει κανάβου με τετράγωνα 4 x 4 μ., πραγματοποιήθηκε, και πάλι επιτυχώς, με την εφαρμογή «αμφίβιας» ανασκαφικής διαδικασίας, η οποία συνδυάζει μέσα και τεχνικές της χερσαίας και υποβρύχιας Αρχαιολογίας, με την εγκατάσταση εύκαμπτου υδατοφράκτη και την χρησιμοποίηση 3 υδραντλιών, για την καθημερινή αφυδάτωση θαλασσίου πεδίου συνολικής εκτάσεως 140 μ2. Με την πρόοδο της ανασκαφής, σε έκταση 50 μ2 περίπου, το ερευνώμενο σκέλος του τείχους, αν και διαλυμένο σε κάποια σημεία, παρακολουθήθηκε περαιτέρω προς Ν. σε μήκος 16 μ. περίπου. Επιβεβαιώθηκε ότι στη δομή του αντιπροσωπεύονται δύο κατασκευαστικές φάσεις, εντός του 4ου αι. π.Χ., με τελικό πάχος 3 μ., ενώ τεκμηριώθηκε και η σταθερή χρήση λιθοπλίνθων και άλλων μεγάλων ειργασμένων λίθων στα δύο μέτωπα του τείχους, το ανατολικό και το δυτικό (εσωτερικό): το δυτικό απετέλεσε και το υπόβαθρο για την κατασκευή (με αρχαίο οικοδομικό υλικό), σε Επαναστατικούς ή Προ-επαναστατικούς χρόνους, του υπάρχοντος μακρού μώλου, ο οποίος προβάλλει σήμερα στην επιφάνεια της θάλασσας.

Σημειώνεται ότι το αποκαλυφθέν (κατά το 2020-2021) σκέλος του τείχους, στον άξονα Β.-Ν., του οποίου το συνολικό μήκος υπολογίζεται σε τουλάχιστον 57 μ., αποτελεί, μέχρι στιγμής, το μόνο συστηματικά ανεσκαμμένο τμήμα της οχύρωσης της αρχαίας πόλης.

Από την τελευταία ανασκαφή -συνεχίζει η ανακοίνωση του ΥΠΠΟΑ- προήλθε σημαντική ποσότητα σωρευμένης ανάμεικτης κεραμεικής (οστράκων αγγείων και κεράμων) των ιστορικών, κυρίως των Ελληνιστικών-Ρωμαϊκών, αλλά και μεταγενεστέρων χρόνων, ενώ μελαμβαφής Αττική κεραμεική της Υστεροκλασικής περιόδου σημειώθηκε και στο επίπεδο θεμελίωσης του τείχους. Εντοπίσθηκαν, ακόμη, πήλινα πώματα αμφορέων και λίγα θραύσματα μαρμάρινων αντικειμένων.

Γενικότερα, με βάση τα αποτελέσματα των ερευνών της πενταετίας 2016-2021, έχει πλέον αναγνωρισθεί οριστικά η πορεία του επιθαλάσσιου τείχους, παρά τον λιμένα της Κλασικής-Ελληνιστικής πόλης της Σαλαμίνος. Αποτελεί σημαντικότατο μέρος του όλου οχυρωματικού συστήματος της αρχαίας πόλης, του οποίου η περίμετρος μπορεί τώρα να ανασυσταθεί σχεδόν πλήρως, με βάση τις επισημάνσεις ερευνητών του 19ου αιώνος (W. M. Leake, H. G. Lolling, A. Milchhöfer), σε αδόμητο τότε τοπίο, και τα στοιχεία από παλαιότερες χερσαίες ανασκαφές μικρής κλίμακας του Αντώνιου Κεραμόπουλλου και της Δρος Ιφιγένειας Δεκουλάκου.

Η υποβρύχια έρευνα, κατά την δεύτερη φάση της, εξελίχθηκε στον εσώτερο Όρμο του Αμπελακίου, δηλαδή στο αγκυροβόλιο μεγάλου μέρους του Ελληνικού στόλου την παραμονή της ναυμαχίας του 480 π.Χ., με τη χρησιμοποίηση πλωτής εξέδρας που σχεδιάσθηκε και κατασκευάσθηκε από τους Γ. Αρβανίτη και Ν. Γκόλφη.

Πραγματοποιήθηκαν δοκιμαστικές ανασκαφικές τομές, σε τρία σημεία ενδιαφέροντος (Στόχοι 1, 2, 3), από τα πολλά που έχουν εντοπισθεί από την εντατική γεωφυσική έρευνα προηγουμένων ετών του Πανεπιστημίου Πατρών, υπό τον Καθηγητή Γ. Παπαθεοδώρου. Από τις διερευνητικές τομές, που έφθασαν σε βάθος από 1 έως 2 μ. μέσα στην ιλύ του βυθού και εκτελέσθηκαν με δυσκολία σε θολά ύδατα, προέκυψαν στοιχεία, τα οποία θα συμβάλουν στη μελέτη της τοπικής ιζηματογένεσης, στην ανασύσταση της παλαιογεωγραφίας του ιστορικού Όρμου, καθώς και στον ακριβέστερο προσδιορισμό της ακτογραμμής του στα Κλασικά χρόνια.

Όπως πληροφορεί το ΥΠΠΟΑ, υλικό αρχαιολογικού ενδιαφέροντος προήλθε μόνο από την τομή στον Στόχο 3, στη βορειοδυτική πλευρά του σημερινού Όρμου. Στην τομή αυτή, μέχρι το βάθος του 1 μ. περίπου, εντοπίσθηκε πυκνή σώρευση λίθων ανάμεικτων με θραύσματα αγγείων και κεράμων διαφόρων περιόδων (περιλαμβανομένων και Ελληνιστικών αμφορέων). Πρόκειται, πιθανότατα, για παρασυρμένο ανάμεικτο υλικό, πολύ όμοιο με αυτό από την γειτονική ανασκαφή του τείχους και των άλλων καταβυθισμένων καταλοίπων, που φαίνεται να σχετίζεται με δραστηριότητες σε χερσαίο χώρο κατά την Αρχαιότητα.

Στην ερευνητική ομάδα συμμετείχαν οι: Γιάννος Γ. Λώλος και Αγγελική Γ. Σίμωσι (Διεύθυνση Έρευνας), Χριστίνα Μαραμπέα (Δρ. Αρχαιολόγος, υπεύθυνη εργασιών πεδίου και τεκμηρίωσης), Έφη Ουσταμπασίδου (Αρχαιολόγος) και ‘Αννα Νοτιά (Εκπαιδευτικός), βασικές συνεργάτιδες, Ευάγγελος Σ. Κρουστάλης (Δρ. Αρχαιολόγος, υπεύθυνος φωτογραμμετρικών αποτυπώσεων), Χρήστος Αγουρίδης (Αρχαιολόγος Μ.Α.), Παρασκευή Τακορού (Αρχαιολόγος), Νικόλαος Γκόλφης (Τεχνικός υπεύθυνος), Πέτρος Τσαμπουράκης, Νικόλαος Τζανουδάκης και Κωνσταντίνος Κυρσάνωφ (Δύτες), Χρύσα Φουσέκη (Προϊσταμένη Τμήματος Συντήρησης Ε.Ε.Α.) και Ειρήνη Μάλλιου (Συντηρήτρια Ε.Ε.Α.), Σπύρος Αγιάζι και Μπιλμπίλ Μουσταφά (Εργατοτεχνίτες), Κωνσταντίνος Τσιτλακίδης (Νυκτοφύλακας χώρου ερευνών).

Η εκδήλωσε έγινε παρουσία της Προέδρου της Δημοκρατίας Κατερίνας Σακελλαροπούλου, του πρωθυπουργού Κυριάκου Μητσοτάκη, της υπουργού Πολιτισμού και Αθλητισμού Λίνας Μενδώνη και της προέδρου της Τιμητικής Κοσμητείας του Επετειακού Έτους «Θερμοπύλες-Σαλαμίνα 2020», Μαριάννας Β. Βαρδινογιάννη.

Η εκδήλωση υπό την αιγίδα της Α.Ε. της Προέδρου της Δημοκρατίας, πραγματοποιήθηκε με τη συνεργασία του Γενικού Επιτελείου Εθνικής ‘Αμυνας.  

«Η τιμή και μνήμη των Θερμοπυλών και της Σαλαμίνας συνιστά την ηχηρή υπόμνηση της ευθύνης και της βαριάς ιστορικής και πολιτιστικής μας κληρονομιάς, αυτής που προσέδωσε στο έθνος μας το ιστορικό του βάθος και το συνέδεσε ακλόνητα με την Ευρώπη» τόνισε η Πρόεδρος της Δημοκρατίας Κατερίνα Σακελλαροπούλου, κατά την ομιλία της στον εορτασμό του επετειακού έτους «Θερμοπύλες-Σαλαμίνα 2020», στη Σχολή Ναυτικών Δοκίμων.

Η Πρόεδρος της Δημοκρατίας έκανε λόγο για «μία ανεκτίμητη παρακαταθήκη που οφείλουμε να διατηρήσουμε ακέραια και ζωντανή, με πλούσιες επιστημονικές και εκπαιδευτικές δράσεις, και να καταστήσουμε ελκυστική και προσιτή στην κοινωνία, κυρίως στους νέους».

Παράλληλα, ανέφερε ότι σήμερα, η χώρα μας και η Ευρώπη αντιμετωπίζουν νέες προκλήσεις και διαφορετικές δοκιμασίες: στην οικονομία, στη δημόσια υγεία, στη γεωπολιτική.

Μάλιστα, τόνισε ότι «Πολλοί μιλούν για κρίση της δημοκρατίας και του ίδιου του πολιτισμού μας» και επεσήμανε ότι « η εμβάθυνση στην ιστορία και τα διδάγματά της, στα γεγονότα που ακτινοβολούν μέσα στους αιώνες, είναι το ανεξάντλητο γνωστικό και ψυχικό μας απόθεμα».

Όπως είπε «Καθαρίζει τη σκέψη μας από τις προκαταλήψεις και μας επανασυνδέει με τα ουσιώδη, τα θεμέλια της συνύπαρξής μας. Μας προφυλάσσει από ιστορικούς αναχρονισμούς και απλουστεύσεις που συρρικνώνουν τα όρια της κατανόησής μας και υπονομεύουν τον διάλογο των πολιτισμών».

Παράλληλα, υποστήριξε ότι «στους εορτασμούς και τις εκδηλώσεις μας ξαναπιάνουμε το νήμα της δημοκρατίας και του φωτεινού πνεύματος που συνδέει την αρχαία με τη σύγχρονη Ελλάδα και την Ευρώπη», ενώ πρόσθεσε ότι «ο επετειακή επιστροφή στις Θερμοπύλες και τη Σαλαμίνα αποτελεί την ελάχιστη τιμή και οφειλή στην εθνική μας υπερηφάνεια και την οικουμενική αξία της πολιτιστικής μας κληρονομιάς».

Υπογράμμισε, επίσης, ότι σήμερα τιμάμε τη μνήμη των προγόνων που πολέμησαν για την ελευθερία τους, αντλώντας θάρρος και έμπνευση από τη σύμπνοια και την αυταπάρνησή τους, τη στρατηγική ευφυΐα και την εφευρετικότητά τους απέναντι σε έναν εχθρό με συντριπτική υπεροχή, αριθμητική και στρατιωτική.

Όπως τόνισε «Στις Θερμοπύλες και τη Σαλαμίνα, η αρχαία Ελλάδα ενώθηκε και πολέμησε για τον πιο υψηλό κοινό σκοπό. Κατάφερε με σχέδιο, επινοητικότητα και ομοψυχία να υπερασπιστεί τα πάτρια εδάφη, αλλά και να διαφυλάξει έναν πολιτισμό που έμελλε να ανθίσει και να καθορίσει, με την καθολικότητα των ιδεών και των αρχών του, ολόκληρο τον αρχαίο κόσμο».

Παράλληλα, σημείωσε ότι αισθανόμαστε δέος και συγκίνηση για την αυτοθυσία και το απαράμιλλο φρόνημα των γενναίων των Θερμοπυλών και της Σαλαμίνας και διευκρίνισε «Όχι όμως μόνο για τα πολεμικά τους κατορθώματα και τη σθεναρή αντίστασή τους στον κατακτητή. Οι επικές αυτές στιγμές, που ανακαλούμε και γιορτάζουμε 2500 χρόνια μετά, συγκροτούν την ιστορική μας συνείδηση και συμπυκνώνουν τις θεμελιώδεις αξίες των πολιτικών και πολιτισμικών μας καταβολών. Αυτές τις αξίες φύλαγαν στις Θερμοπύλες και υπερασπίζονταν στη Σαλαμίνα εκείνοι «οι δίκαιοι κι ίσοι σ’ όλες των τες πράξεις / αλλά με λύπη κιόλας κ’ ευσπλαχνία» όπως τόσο όμορφα τους θυμάται ο Καβάφης».

Όπως παρατήρησε, χάρη σε εκείνους διασώθηκε και ήκμασε ο ελληνικός πολιτισμός της αρχαιότητας, μήτρα του σύγχρονου ευρωπαϊκού πολιτισμού και υποστήριξε ότι «οι νίκες στους Περσικούς Πολέμους δεν είναι μόνον κτήμα της ελληνικής ιστορίας, αλλά η απαρχή της μακράς και θαυμαστής διαδρομής του δυτικού πολιτισμού».
 
«Το 2020 συμπληρώνονται 2.500 ετών από τη μάχη των Θερμοπυλών και τη ναυμαχία της Σαλαμίνας, δύο γεγονότα που σημάδεψαν την εξέλιξη των Περσικών Πολέμων και επηρέασαν καθοριστικά σε πολλαπλά επίπεδα την ελληνική αλλά και την παγκόσμια Ιστορία και τον πολιτισμό», δήλωσε στον χαιρετισμό της η υπουργός Πολιτισμού και Αθλητισμού.

«Οι βάσεις του νεοελληνικού, του ευρωπαϊκού και του δυτικού πολιτισμού, όπως τον γνωρίζουμε σήμερα, και η αναγνωρίσιμη ως κοινή πνευματική και ιδεολογική καταβολή και ταυτότητα των λαών που τον ενστερνίστηκαν και τον καλλιέργησαν περαιτέρω, στηρίζονται εν πολλοίς στα συμβολικά και ουσιαστικά θεμέλια που τέθηκαν ακριβώς πριν 2.500 χρόνια με τις περιφανείς ελληνικές νίκες στα Περσικά, και την καταλυτική επίδραση που αυτές άσκησαν διατηρώντας αμείωτη τη δυναμική τους στο μύθο και στην ιστορία», τόνισε μεταξύ άλλων η κ. Μενδώνη.