Ωστόσο σύμφωνα με το Politico αυτή η συμφωνία φαίνεται σαν να έχει γραφτεί με μελάνι που ξεθωριάζει: όσο περνάει ο καιρός, τόσο περισσότερες λεπτομέρειες φαίνεται να εξαφανίζονται.

Εδώ και λίγο καιρό μαίνεται διαμάχη γύρω από τα γραπτά μηνύματα που υποτίθεται ότι ανταλλάχθηκαν μεταξύ της προέδρου της Επιτροπής Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν και του διευθύνοντος συμβούλου της Pfizer Άλμπερτ Μπουρλά ενόψει της συμφωνίας του Απριλίου 2021 για 1,1 δισεκατομμύρια δόσεις του εμβολίου BioNTech/Pfizer. Το περιεχόμενο και ακόμη και η ύπαρξη των μηνυμάτων έχει καλυφθεί από μυστικότητα.

• Την Παρασκευή, η Επιτροπή δήλωσε ότι είχε καταλήξει σε μια πολυπόθητη συμφωνία με την Pfizer για την αναθεώρηση των όρων της σύμβασης. Η νέα συμφωνία μειώνει τις 450 εκατομμύρια δόσεις που επρόκειτο να παραδοθούν το 2023 και τις κατανέμει τα επόμενα τέσσερα χρόνια.

Αυτές είναι όλες οι πληροφορίες που γνωρίζουμε. Η Επιτροπή δεν αποκαλύπτει τον νέο αριθμό δόσεων που πρέπει να αγοράσουν οι χώρες μέλη, ούτε κανέναν από τους οικονομικούς όρους της τροποποιημένης σύμβασης.

Η έλλειψη διαφάνειας ήταν ένα σταθερό χαρακτηριστικό αυτής της συμφωνίας. Η Επιτροπή απέρριψε το αίτημα ενός δημοσιογράφου των Βρυξελλών για «πρόσβαση σε έγγραφα» για να δει τα υποτιθέμενα μηνύματα της φον ντερ Λάιεν με τον Μπουρλά – παρά την επίπληξη του Ευρωπαίου Διαμεσολαβητή. Ο παρατηρητής του προϋπολογισμού της ΕΕ εμποδίστηκε να εξετάσει τις διαπραγματεύσεις, χωρίς να δοθεί καμία εξήγηση. Η επιτροπή του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου για τον COVID-19 δεν τα πήγε καλύτερα, με τη φον ντερ Λάιεν να αποφεύγει την κλήτευση να εμφανιστεί ενώπιον των ευρωβουλευτών για να απαντήσει στις ερωτήσεις τους.

• Δεν ήταν πάντα έτσι. Η Επιτροπή ήταν αρχικά πρόθυμη να επιδείξει τη συμφωνία, η οποία εξασφάλισε έως και 1,8 δισεκατομμύρια δόσεις του εμβολίου που ανέπτυξε από κοινού η αμερικανική φαρμακευτική εταιρεία με τη γερμανική BioNTech.

Τότε, τον Απρίλιο του 2021, η νόσος COVID-19 εξακολουθούσε να μαίνεται και οι κυβερνήσεις προσπαθούσαν να εξασφαλίσουν πρόσβαση σε περιορισμένες προμήθειες εμβολίων. Λίγους μήνες νωρίτερα, το Brexit είχε εξασφαλίσει μια προτιμησιακή γραμμή εφοδιασμού από την AstraZeneca.

Μετά ήρθε το μεγάλο συμβόλαιο. Ήταν η τρίτη συμφωνία που υπέγραψε η Επιτροπή με την BioNTech/Pfizer, αλλά επισκίασε οτιδήποτε προηγήθηκε. Κλείδωσε το μπλοκ στην αγορά 900 εκατομμυρίων δόσεων εμβολίου εκ των προτέρων – αρκετές για να εμβολιάσουν τον ενήλικο πληθυσμό της ΕΕ τρεις φορές. Τελικά ασκήθηκε το δικαίωμα προαίρεσης για άλλες 200 εκατομμύρια δόσεις, ανεβάζοντας τον συνολικό αριθμό δόσεων σε 1,1 δισεκατομμύρια, αξίας 21,5 δισεκατομμυρίων ευρώ με βάση τις τιμές των εμβολίων που ανέφεραν οι Financial Times.

Η φον ντερ Λάιεν έκανε ακόμη και έναν γύρο νίκης στους New York Times, αποκαλύπτοντας ότι ανέλαβε έναν ασυνήθιστο προσωπικό ρόλο στις συνομιλίες πριν από τη συμφωνία. Στο άρθρο, με τίτλο «Πώς η Ευρώπη σφράγισε μια συμφωνία εμβολίου της Pfizer με κείμενα και κλήσεις», η αμερικανική εφημερίδα παραθέτει συνεντεύξεις τόσο με τη φον ντερ Λάιεν όσο και με τον Μπουρλά, αποκαλύπτοντας ότι οι δύο έστελναν μηνύματα και τηλεφωνούσαν ο ένας στον άλλον πριν από τη σύμβαση. Στην αρχή του άρθρου, η φον ντερ Λάιεν φωτογραφίζεται να κοιτάζει, με ατσάλινα μάτια, έξω από το Berlaymont στις Βρυξέλλες, δανείζοντας το πρόσωπό της στη συμφωνία.

Η συμφωνία δέσμευσε την Ευρώπη να αγοράσει 650 εκατομμύρια δόσεις το 2022 και άλλα 450 εκατομμύρια το 2023. Η διάρκεια ζωής τους είναι μικρή και πολλές έχουν ήδη απορριφθεί: ο γερμανικός δημόσιος ραδιοτηλεοπτικός φορέας BR24 τον Ιανουάριο έθεσε τον αριθμό σε 36,6 εκατομμύρια δόσεις στη Γερμανία, ενώ ο υπουργός Υγείας της Αυστρίας δήλωσε προηγουμένως ότι 17,5 εκατομμύρια δόσεις ήταν αχρησιμοποίητες στη χώρα και «διαθέσιμες για εμβολιασμό».

Η Επιτροπή με την υποστήριξη των εθνικών κυβερνήσεων υπέγραψε τόσες πολλές δόσεις μέχρι στιγμής εκ των προτέρων χωρίς καμία ρήτρα υπαναχώρησης με βάση τις συνθήκες πανδημίας, ιδίως δεδομένης της μεταβλητότητας των κυμάτων κορονοϊού που ήταν ήδη εμφανής από τον Απρίλιο του 2021.

• Δημοσιογράφοι και πολιτικοί προσπάθησαν όλοι να ρίξουν φως στον ασυνήθιστο τρόπο διαπραγμάτευσης της σύμβασης, μέχρι στιγμής χωρίς επιτυχία.

Ο Αλεξάντερ Φάντ , δημοσιογράφος των Βρυξελλών στο Netzpolitik, υπέβαλε αίτημα «πρόσβασης σε έγγραφα» αφού διάβασε το άρθρο των New York Times. Η Επιτροπή δήλωσε ότι δεν μπορούσε να βρει τα κείμενα.

Ο παρατηρητής του προϋπολογισμού της ΕΕ, το Ευρωπαϊκό Ελεγκτικό Συνέδριο, προσέκρουσε επίσης σε έναν τοίχο σιωπής. Σε έκθεση σχετικά με την προμήθεια εμβολίων της ΕΕ που δημοσιεύθηκε τον Σεπτέμβριο του περασμένου έτους, οι ελεγκτές του οργανισμού ανέφεραν ότι, σε αντίθεση με άλλες διαπραγματεύσεις συμβάσεων, η Επιτροπή αρνήθηκε να παράσχει αρχεία των συζητήσεων με την Pfizer, είτε με τη μορφή πρακτικών, ονομάτων εμπειρογνωμόνων που συμβουλεύτηκαν, συμφωνημένων όρων ή άλλων αποδεικτικών στοιχείων.

Δύο φορές, ο διευθύνων σύμβουλος της Pfizer αρνήθηκε να εμφανιστεί ενώπιον ευρωβουλευτών. Ακόμη και οι New York Times, όπου η φον ντερ Λάιεν διακήρυξε για πρώτη φορά την επιτυχία της, μηνύουν τώρα την Επιτροπή για τη δημοσιοποίηση των γραπτών μηνυμάτων.

• Θεωρητικά, η Επιτροπή εξακολουθεί να διαφημίζει τη σύμβαση ως επιτυχία. Στη ανακοίνωσή της την Παρασκευή, γράφει ότι «η εφαρμογή της στρατηγικής της ΕΕ για τα εμβόλια ξεπέρασε κάθε προσδοκία».

Ερωτηθείς σχετικά με την απόφαση να μην αποκαλυφθεί το αναθεωρημένο σύνολο των δόσεων, μια λεπτομέρεια που αποκαλύφθηκε στην αρχική σύμβαση, εκπρόσωπος της Επιτροπής παρέπεμψε το Politico στις εθνικές κυβερνήσεις. «Οι στρατηγικές εμβολιασμού ή τα προγράμματα εμβολίων σχεδιάζονται και εφαρμόζονται από τα κράτη μέλη», δήλωσε ο εκπρόσωπος.

Σύμφωνα με το βελγικό ιστότοπο Le Vif, ο Μπαλντάν υπέβαλε καταγγελία εναντίον της φον ντερ Λάιεν στις 5 Απριλίου σε δικαστή στο πρωτοβάθμιο δικαστήριο της Λιέγης. Η κατάθεσή του έρχεται στον απόηχο μιας υπόθεσης των New York Times κατά της Ευρωπαϊκής Επιτροπής στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο.

• Η υπόθεση είναι «άνευ προηγουμένου», σύμφωνα με τον Αλμπέρτο Αλεμάνο, καθηγητή του δικαίου της Ε.Ε. στο HEC Paris. Ο Αλεμάνο, ο οποίος έχει πάνω από 20 χρόνια εμπειρίας στις ευρωπαϊκές δημόσιες υποθέσεις, είπε στο Politico ότι είναι η πρώτη φορά που γίνεται μάρτυρας αγωγής που απευθύνεται σε μεμονωμένο μέλος της Επιτροπής ενώπιον των εθνικών δικαστηρίων.

«Η πρώτη μου αντίδραση – χωρίς να έχω ξαναδιαβάσει τα φυλλάδια – είναι ότι αυτή η νομική ενέργεια είναι σχεδόν μια προσπάθεια πρόκλησης για να αυξηθεί η ορατότητα γύρω από την αδυναμία της Επιτροπής να ανταποκριθεί στους ισχυρισμούς του Ευρωπαίου Διαμεσολαβητή και να προσθέσει την πίεση που η αγωγή των New York Times άσκησε ενώπιον του δικαστηρίου», είπε ο ίδιος.

• Ο Μπαλντάν, ο οποίος διευθύνει μια εταιρεία λόμπι με επίκεντρο την Κίνα με την ονομασία CEBiz, είπε στο Politico ότι υπάρχουν ανησυχίες για την κατάσταση της δημοκρατίας εντός της ΕΕ που τον οδήγησαν να υποβάλει καταγγελία, η οποία περιλαμβάνει κατηγορίες διαφθοράς και καταστροφής εγγράφων.

«Αυτό που έκανε η φον ντερ Λάιεν ήταν πραγματικά να βλάψει την εικόνα των ευρωπαϊκών θεσμών στις Βρυξέλλες», τόνισε.

Η φον ντερ Λάιεν λέγεται πως έσπευσε να αναλάβει αποφασιστικά δράση στο αποκορύφωμα της πανδημίας του Covid-19, «σώζοντας» το μπλοκ εν μέσω της υγειονομικής κρίσης.

Ωστόσο, η πίεση για να αποκαλυφθεί η έκταση του προσωπικού της ρόλου στη συμφωνία – η οποία έχει αφήσει τις χώρες εκτεθειμένες για εκατομμύρια περιττές δόσεις – αυξάνεται, τη στιγμή που το όνομά της συζητείται ολοένα και περισσότερο ως υποψήφια για δεύτερη θητεία.

• Έξω από τα δικαστήρια, τα ερωτήματα σχετικά με το πώς έγινε η διαπραγμάτευση της συμφωνίας εγείρονται ολοένα και εντονότερα, εν μέρει επειδή οι χώρες της ΕΕ προσπαθούν τώρα να «βγουν» από αυτήν.

Η σύμβαση αφορά έως και 1,8 δισεκατομμύρια δόσεις, αλλά εφαρμόστηκε μόνο εν μέρει, για 1,1 δισεκατομμύρια. Τα κράτη πρόκειται να λάβουν περίπου τα μισά από αυτά φέτος.

Όμως, η μειωμένη ζήτηση σημαίνει ότι αυτές οι καταβληθείσες δόσεις κινδυνεύουν να πάνε χαμένες. Τον Ιανουάριο, ο δημόσιος ραδιοτηλεοπτικός σταθμός BR24 υπολόγισε ότι 36,6 εκατομμύρια δόσεις έληξαν αχρησιμοποίητες μόνο στη Γερμανία.

Στη Βουλγαρία χρειάστηκε να πεταχτούν περίπου 3 εκατομμύρια δόσεις. Και στην Αυστρία, ο υπουργός Υγείας της χώρας είπε τον Μάρτιο ότι 17,5 εκατομμύρια εμβόλια βρίσκοτναι σε αποθήκες, αχρησιμοποίητα.

Σύμφωνα με το Politico, η αμερικανική εφημερίδα υποστηρίζει ότι η Κομισιόν έχει τη νομική υποχρέωση να δημοσιεύσει τα μηνύματα σχετικά με την αγορά από την ΕΕ 1,8 δισεκατομμυρίων δόσεων του εμβολίου κατά της Covid-19, στα τέλη του 2020. 

Το αίτημα, όπως αναφέρει η διεθνής ιστοσελίδα, κατατέθηκε στις 25 Ιανουαρίου και δημοσιεύτηκε στο δημόσιο μητρώο του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου τη Δευτέρα, αλλά μέχρι στιγμής δεν έχουν δοθεί περισσότερες λεπτομέρειες. Οι New York Times αρνήθηκαν να σχολιάσουν περαιτέρω, υποστηρίζοντας ότι είναι μια ανοιχτή υπόθεση, ένα από τα πολλά αιτήματα της αμερικανικής εφημερίδας για πρόσβαση σε πληροφορίες. Αντίστοιχα, δεν υπήρξε κανένα σχόλιο από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή.

Η προσφυγή των New York Times έρχεται σε συνέχεια της έρευνας που είχε κάνει τον Ιανουάριο του 2022 η Ευρωπαία Διαμεσολαβήτρια Έμιλι Ο’Ράιλι, η οποία εντόπισε κακοδιοίκηση στις προσπάθειες της Επιτροπής να ανακτήσει αρχικά τα γραπτά μηνύματα, μετά από αίτημα δημόσιας πρόσβασης που είχε καταθέσει δημοσιογράφος. Η Ο’Ράιλι είχε κρίνει ότι η Κομισιόν δεν ζήτησε ρητά από το γραφείο της φον ντερ Λάιεν να αναζητήσει τα SMS.

Η επίτροπος Αξιών και Διαφάνειας, Βέρα Γιούροβα είχε δηλώσει πάντως ότι τα SMS ενδεχομένως να είχαν διαγραφεί λόγω της «εφήμερης φύσης τους».

Υπενθυμίζεται ότι η Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν είχε κληθεί να δώσει εξηγήσεις σχετικά με το ρόλο της στη διαπραγμάτευση της τρίτης και μεγαλύτερης σύμβασης με την Pfizer, αλλά και για τα γραπτά μηνύματα (SMS) που αντάλλαξε με τον Διευθύνοντα Σύμβουλο της εταιρείας, Άλμπερτ Μπουρλά, από την ειδική επιτροπή του Ευρωκοινοβουλίου για την πανδημία του κορωνοϊού, σχετικά με τις συμβάσεις των εμβολίων.