Νίκος Γιαννόπουλος

Δεν πρόκειται για δική μας, συναισθηματική και αυθαίρετη διαπίστωση αλλά για βιωμένη πραγματικότητα έτσι όπως την έχουν αποτυπώσει σειρά ερευνών που διεξήχθησαν τα τελευταία χρόνια.

Εχει υπολογιστεί ότι περισσότεροι από 700.000 ηλικιωμένοι στη χώρα ζουν μόνοι τους, χωρίς τη βοήθεια σταθερού κοινωνικού δικτύου υποστήριξης. Ο αριθμός, όπως μπορείτε να καταλάβετε, είναι τεράστιος.

Εχει άλλωστε αποτυπωθεί σε διεθνή έρευνα ότι τόσο στην Ελλάδα όσο και στην Κύπρο εντοπίστηκαν πολύ μεγάλη επίπεδα μοναξιάς σε ανθρώπους ηλικίας από 50 μέχρι 90 ετών.

Η Ελλάδα συγκαταλέγεται μεταξύ των χωρών της ΕΕ με υψηλά ποσοστά ατόμων που δηλώνουν ότι αισθάνονται μοναξιά «σχεδόν πάντα» (1 στους 6 πολίτες συνολικά, ανεξαρτήτως ηλικίας).

Τα επίπεδα μοναξιάς στους ανθρώπους άνω των 65 ετών στην Ευρώπη, σύμφωνα με τα ερευνητικά δεδομένα είναι τα ακόλουθα: 47 % δηλώνουν μέτρια μοναξιά, 17 % δηλώνουν έντονη μοναξιά, 36 % δηλώνουν λίγη ή καθόλου μοναξιά

Οι ηλικιωμένοι που ζουν μόνοι τους αντιμετωπίζουν, κατά συνέπεια, μία σειρά από σημαντικούς κινδύνους.

Επιστημονική μελέτη, με δεδομένα του 2025 σε 600 συνολικά ηλικιωμένους, έδειξε ότι η αίσθηση μειωμένης κοινωνικής υποστήριξης ήταν καθοριστικός παράγοντας για την ποιότητα ζωής, ανεξάρτητα από το αν ζούσαν σε οικογενειακό ή θεσμικό περιβάλλον φροντίδας.

Είναι σαφές ότι η μοναξιά σχετίζεται με χαμηλή ποιότητα ζωής και προβλήματα ψυχικής υγείας. Ατομα, δηλαδή, που βιώνουν καθημερινά τη ζωή χωρίς άλλον άνθρωπο στο στενό τους περιβάλλον έχουν χαμηλότερα επίπεδα ευεξίας, ειδικά όταν αντιμετωπίζουν προβλήματα υγείας ή χηρεία.

Ειρήσθω εν παρόδω, η απώλεια του ή της συντρόφου συνιστά ένα μεγάλο πλήγμα για κάθε ηλικιωμένο, πλήγμα το οποίο χρειάζεται έναν ιδιαίτερο χειρισμό.

Η μοναξιά έχει και κάποια “χωρικά” χαρακτηριστικά: Ιδιαίτερα στην τρίτη ηλικία είναι συχνότερη σε μεγάλα αστικά κέντρα λόγω απομάκρυνσης των παιδιών/οικογενειών και πιο ατομικής ζωής — γεγονός που υποστηρίζεται και από διεθνείς δημογραφικές τάσεις για ηλικιωμένους στις πόλεις.

Οι τοπικές αρχές και οργανισμοί κοινωνικής φροντίδας προσπαθούν να αντιμετωπίσουν το πρόβλημα μέσω προγραμμάτων ένταξης, εθελοντικών δράσεων και κοινωνικών κέντρων που ενθαρρύνουν τη συμμετοχή και την αλληλεπίδραση.

Παρά τα μέτρα αυτά, η έλλειψη ολοκληρωμένης στρατηγικής και η περιορισμένη χρηματοδότηση παραμένουν βασικά εμπόδια.

Η αντιμετώπιση της μοναξιάς των ηλικιωμένων απαιτεί συντονισμένη δράση από δημόσιους φορείς, κοινότητες και οικογένειες, προκειμένου να διασφαλιστεί η ποιότητα ζωής τους.

Η πρόκληση παραμένει επίκαιρη και απαιτεί συστηματική παρακολούθηση και αξιολόγηση και πάνω απ’ όλα ένα κοινωνικό κράτος το οποίο θα σέβεται τον εαυτό του και τους πολίτες. Προφανώς απέχουμε πολύ απ’ αυτό το μοντέλο και την επιδίωξη. 

Νίκος Γιαννόπουλος

Ωστόσο, πίσω από αυτή την εικόνα κρύβεται συχνά μια διαφορετική πραγματικότητα, στην οποία πολλοί νέοι δυσκολεύονται να δημιουργήσουν ουσιαστικές διαπροσωπικές σχέσεις.

Έρευνες που έχουν πραγματοποιηθεί τα τελευταία χρόνια επιβεβαιώνουν ότι η μοναξιά αποτελεί αυξανόμενο πρόβλημα για τους νέους στην Ελλάδα.

Σύμφωνα με αυτήν του World Health Organization στο πλαίσιο του προγράμματος Health Behaviour in School-aged Children Study, περίπου το 17% των μαθητών σχολικής ηλικίας στη χώρα δηλώνει ότι αισθάνεται συχνά μοναξιά. 

Το ποσοστό αυτό δείχνει ότι σχεδόν ένας στους έξι εφήβους βιώνει αυτό το συναίσθημα σε μια περίοδο της ζωής του όπου οι κοινωνικές σχέσεις και η αποδοχή από τους συνομηλίκους έχουν ιδιαίτερη σημασία. Η μοναξιά μπορεί να επηρεάσει αρνητικά την ψυχική υγεία, την αυτοεκτίμηση αλλά και την κοινωνική ανάπτυξη των νέων.

• Παράλληλα, ανάλογες ευρωπαϊκές έρευνες δείχνουν ότι το φαινόμενο δεν περιορίζεται μόνο στην Ελλάδα αλλά παρουσιάζει σημαντική αύξηση σε πολλές χώρες.

Ωστόσο, τα ποσοστά στη χώρα μας εμφανίζονται συχνά υψηλότερα από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο. Υπολογίζεται ότι περίπου το 27% των νέων στην Ελλάδα αναφέρει ότι αισθάνεται έντονη μοναξιά, ποσοστό μεγαλύτερο από αυτό που καταγράφεται σε αρκετές άλλες ευρωπαϊκές κοινωνίες.

Αυτό αν μην τι άλλο καταδεικνύει ότι οι νέοι αντιμετωπίζουν δυσκολίες στη δημιουργία σταθερών κοινωνικών δεσμών, παρά τις πολλαπλές δυνατότητες επικοινωνίας που παρέχει η σύγχρονη τεχνολογία.

Σημαντικό ρόλο σε αυτή την εξέλιξη φαίνεται να παίζει η εκτεταμένη χρήση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης. Παρότι οι πλατφόρμες αυτές διευκολύνουν,, στη θεωρία τουλάχιστον, την επικοινωνία και επιτρέπουν στους χρήστες να αλληλεπιδρούν με ανθρώπους από διαφορετικά μέρη του κόσμου, συχνά ενισχύουν τη σύγκριση με τις ζωές των άλλων.

Οι νέοι εκτίθενται καθημερινά σε εικόνες που παρουσιάζουν μια «ιδανική» πραγματικότητα, γεγονός που μπορεί να δημιουργήσει συναισθήματα μειονεξίας ή απογοήτευσης. Όταν κάποιος αισθάνεται ότι η δική του ζωή δεν ανταποκρίνεται σε αυτά τα πρότυπα, είναι πιθανό να βιώσει απομόνωση και χαμηλή αυτοεκτίμηση.

Επιπλέον, αρκετές μελέτες έχουν δείξει ότι η υπερβολική χρήση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης συνδέεται με προβλήματα ψυχικής υγείας, όπως αυξημένο άγχος, κακή ποιότητα ύπνου και συμπτώματα κατάθλιψης. Σε προηγούμενο ρεπορτάζ του Libre μιλήσαμε επίσης για τις διατροφικές διαταραχές που επίσης πολλές φορές οφείλονται στην υπερβολική χρήση των social media.

Οι νέοι που περνούν πολλές ώρες καθημερινά στο διαδίκτυο συχνά αφιερώνουν λιγότερο χρόνο σε δραστηριότητες που ενισχύουν την πραγματική κοινωνική επαφή, όπως οι συναντήσεις με φίλους, ο αθλητισμός ή οι ομαδικές δραστηριότητες.

• Ως αποτέλεσμα, οι ψηφιακές αλληλεπιδράσεις μπορεί να αντικαταστήσουν τις άμεσες ανθρώπινες σχέσεις, οι οποίες όμως είναι απαραίτητες για την ψυχική ισορροπία.

Παράλληλα, κοινωνικοί και οικονομικοί παράγοντες μπορούν να επιδεινώσουν το πρόβλημα. Οι αυξημένες απαιτήσεις της σύγχρονης ζωής, η αβεβαιότητα για το μέλλον και οι πιέσεις που σχετίζονται με την εκπαίδευση ή την εργασία επηρεάζουν σημαντικά την ψυχολογία των νέων.

Σε αυτό το πλαίσιο, τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης συχνά λειτουργούν ως ένας τρόπος προσωρινής διαφυγής από την καθημερινότητα, χωρίς όμως να αντιμετωπίζουν ουσιαστικά το πρόβλημα της κοινωνικής απομόνωσης. Κάτι σαν υποκατάστατο δηλαδή. 

• Το ερώτημα είναι το ακόλουθο: Διέξοδοι υπάρχουν; 

Είναι αλήθεια ότι σημαντικό ρόλο μπορούν να διαδραματίσουν η οικογένεια και το σχολείο, τα οποία οφείλουν να ενθαρρύνουν την ανοιχτή επικοινωνία και τη δημιουργία υγιών κοινωνικών σχέσεων. Οι νέοι χρειάζονται ένα υποστηρικτικό περιβάλλον στο οποίο θα μπορούν να εκφράζουν τα συναισθήματά τους χωρίς φόβο ή ντροπή.

Την ίδια ώρα, είναι απαραίτητο να προωθηθούν δραστηριότητες που ενισχύουν την άμεση ανθρώπινη επαφή. Μέσα από τέτοιες δραστηριότητες οι νέοι έχουν τη δυνατότητα να συνεργαστούν, να γνωρίσου άλλους ανθρώπους και να αναπτύξουν ουσιαστικούς δεσμούς. 

Η συμμετοχή σε συλλογικές δράσεις μπορεί να συμβάλει σημαντικά στη μείωση του αισθήματος απομόνωσης. Πως όμως οι νέοι θα βγουν από το καβούκι της οθόνης για να συμμετάσχουν στην όποια συλλογικότητα;

Επιπλέον, είναι σημαντικό οι νέοι να χρησιμοποιούν τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης με μέτρο. Εφαρμογές όπως το Instagram, το TikTok και το Facebook μπορούν να αποτελέσουν χρήσιμα εργαλεία επικοινωνίας, όμως δεν πρέπει να αντικαθιστούν τις πραγματικές ανθρώπινες σχέσεις. 

Σ’ αυτό, ειδικά για τους ανήλικους, κομβικό ρόλο παίζουν οι γονείς που επιδιώκουν να βάζουν τα όρια και ελέγχουν την τήρησή τους, όσο το δυνατόν περισσότερο διακριτικά και μετά από προηγούμενη συμφωνία με το παιδί.

Στη θεωρία, κοντολογίς, λύσεις υπάρχουν. Επί του πρακτέου όμως χρειάζονται άψογη σχεδίαση και κρατική αρωγή με κεφάλαια και έξυπνες πολιτικές. 

Σε ένα εκτενές άρθρο στο περιοδικό ο Thompson ξεκινά με ένα περιστατικό που θεωρεί ενδεικτικό της εποχής: στο μεξικανικό μπαρ στη Βόρεια Καρολίνα όπου σύχναζε για χρόνια, πλέον ελάχιστοι κάθονται για μια μπύρα και κουβέντα. Η δουλειά φαίνεται καλύτερη από ποτέ, αλλά το μαγαζί έχει μετατραπεί σε ταχυφαγείο έτοιμου φαγητού που εκτελεί δεκάδες παραγγελίες το λεπτό. Οι πελάτες παραγγέλνουν μέσω εφαρμογής, παραλαμβάνουν από τον πάγκο δίπλα στην κουζίνα, πληρώνουν και φεύγουν. Μια χορογραφία κατανάλωσης που ολοκληρώνεται μέσα σε δευτερόλεπτα — χωρίς καν να ανταλλάσσονται κουβέντες.

Το κατάστημα που άλλοτε άνθιζε από αυθόρμητη κοινωνική επαφή έχει γίνει πλέον ήσυχο σημείο ανταλλαγής δίσκων φαγητού με χρήματα. Οι σερβιτόροι δεν λειτουργούν πια ως «ψυχολόγοι»· τα τραπέζια σπάνια χρησιμοποιούνται ως χώροι κοινωνικής συνεύρεσης ή άτυπα γραφεία. Η Αμερική του Frasier, του Norm και του Sam Malone φαίνεται να χάνεται.

Αλλαγή συνηθειών και η νέα κοινωνική απομόνωση

Τι συνέβη; Ο Thompson μίλησε με τον Rae Mosher, διευθυντή του μετασχηματισμένου μεξικανικού μπαρ, ο οποίος ερμηνεύει τις νέες συνήθειες των πελατών: δεν επιθυμούν αλληλεπίδραση· προτιμούν μια απλή, αποστειρωμένη πράξη κατανάλωσης στη ρουτίνα τους. Γιατί να τους βγάλεις από τη ζώνη άνεσής τους, από τις «φούσκες» κοινωνικής φοβίας και υπερσύνδεσης; Ας τους προσφέρουμε αυτό που θέλουν.

Ο Thompson διατυπώνει μια θεωρία: ένας αόρατος εχθρός —συνδυασμός πανδημίας, κινητών τηλεφώνων και γενικών τάσεων— μας ωθεί να περνάμε όλο και περισσότερο χρόνο στα σπίτια μας, τα οποία έχουν γίνει καταφύγια άνεσης και ψυχαγωγίας. Έτσι ενισχύονται δύο τύποι σχέσεων: οι πολύ κοντινές (οικογένεια, στενοί φίλοι) και οι πολύ μακρινές (δεκάδες ή χιλιάδες διαδικτυακές επαφές). Αυτό που θυσιάζουμε είναι το ενδιάμεσο φάσμα των σχέσεων — γείτονες, συναδέλφους, σερβιτόρους, ανθρώπους που συναντάμε συχνά αλλά δεν ανήκουν στον στενό μας κύκλο.

Η σταδιακή διάβρωση αυτών των «ενδιάμεσων» σχέσεων εξηγεί γιατί πλέον ανταλλάσσουμε απλώς τυπικούς χαιρετισμούς με γνωστά πρόσωπα και γιατί όλο και περισσότεροι παίρνουμε τα γεύματα ή τα ποτά μας μόνοι — συντροφιά με το κινητό ή τον υπολογιστή. Αυτοί οι επιφανειακοί δεσμοί όμως είναι σημαντικοί για τη συνοχή της κοινωνίας. Σε χώρους όπως τα μπαρ γεννήθηκαν πολιτικά κόμματα, δημιουργήθηκαν φιλίες ή ρομαντικές σχέσεις — όλα αντίδοτα στη μοναξιά.

Η μοναξιά στις ΗΠΑ: Στατιστικά-σοκ

Για την Allie Volpe, ειδικό στην κοινωνική υγεία στο περιοδικό Vox, καμία γενιά Αμερικανών δεν έχει περάσει τόσο χρόνο μόνη της όσο η σημερινή. Κομβικό στοιχείο είναι ότι ένας στους τέσσερις Αμερικανούς τρώει μόνος κάθε μέρα ή σχεδόν κάθε μέρα — αύξηση 53% από το 2003.

Η τάση αυτή είναι τόσο έντονη ώστε η Παγκόσμια Έκθεση Ευτυχίας του ΟΗΕ αφιέρωσε ειδικό κεφάλαιο στο φαινόμενο. Συχνά τρώμε μόνοι επειδή το επιλέγουμε — ακόμη κι αν βρισκόμαστε στη «μοναχική πολυκοσμία» της ψηφιακής επικοινωνίας.

Αυτή η επιλογή έχει συνέπειες. Ο Jan-Emmanuel De Neve, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης και συντάκτης του δείκτη ευτυχίας, σημειώνει ότι υπάρχει «άμεση συσχέτιση ανάμεσα στη μοναξιά και τη δυστυχία». Η αυτοεπιβαλλόμενη μοναξιά μπορεί να φαίνεται βραχυπρόθεσμα ικανοποιητική αλλά τελικά οδηγεί σε συναισθηματική ανισορροπία.

Οι πιο ευτυχισμένες χώρες παγκοσμίως παραμένουν η Φινλανδία, η Δανία, η Ισλανδία και η Σουηδία — εκεί όπου η επιδημία μοναξιάς έχει προχωρήσει λιγότερο. Σύμφωνα με τον John Helliwell (έτερο συντάκτη του δείκτη), το ποσοστό των Φινλανδών που τρώνε σε παρέα αυξήθηκε τα τελευταία χρόνια.

Ευτυχισμένες χώρες & ο ρόλος της κοινότητας

Η Φινλανδία ξεχωρίζει επίσης ως η χώρα όπου είναι πιο πιθανό να βρεις κάποιον να σου επιστρέψει το χαμένο πορτοφόλι σου. Όπως λέει ο Helliwell, ένα ισχυρό κράτος πρόνοιας κάνει τους πολίτες πιο ευτυχισμένους αλλά δεν εγγυάται ότι θα δειπνήσεις μαζί με συναδέλφους ή ότι ένας άγνωστος θα σου επιστρέψει κάτι χαμένο· αυτά εξαρτώνται από την ύπαρξη ατόμων με αίσθημα κοινότητας.

Αυτό το στοιχείο —ο πλούτος και η συχνότητα των κοινωνικών επαφών— εξηγεί γιατί χώρες όπως η Costa Rica και το Μεξικό βρίσκονται για πρώτη φορά στην κορυφαία δεκάδα της ευτυχίας. Αντίθετα, οι ΗΠΑ έπεσαν στην 24η θέση κυρίως επειδή οι κάτω των 30 ετών (όσοι περνούν περισσότερο χρόνο στα social media) δηλώνουν λιγότερο ευτυχισμένοι από ποτέ.

Είναι δελεαστικό να πιστέψουμε ότι οι Κοσταρικανοί και οι Μεξικανοί είναι πιο ευτυχισμένοι επειδή τρώνε μαζί. Ωστόσο ο De Neve τονίζει πως η ευτυχία εξαρτάται από πολλούς παράγοντες — οι απλοϊκές ερμηνείες δεν αρκούν.

Η μοναξιά στην Ιβηρική: Τι συμβαίνει στην Ισπανία;

Πώς μεταφράζεται αυτή η παγκόσμια τάση στην Ισπανία; Σε μια χώρα με 277.000 μπαρ, όπου κανείς δεν μένει μακριά από μια κρύα μπύρα, θα περίμενε κανείς περισσότερη κοινωνικότητα.

Όμως πρόσφατα δεδομένα (μελέτη της HSBC για το 2024) δείχνουν ότι οι Ισπανοί αισθάνονται σήμερα πιο μόνοι από ποτέ — κυρίως οι άνω των 65 ετών, κάτι που αποδίδεται στη μακροζωία της ισπανικής κοινωνίας. Το νέο στοιχείο είναι ότι πλέον ένας στους τέσσερις νέους αισθάνεται μοναξιά ή έντονη μοναξιά· τρεις στους τέσσερις δηλώνουν ότι γνωρίζουν κάποιον συνομήλικό τους που υποφέρει από ανεπιθύμητη μοναξιά.

Το φαινόμενο σχετίζεται συχνά με εμπειρίες διάκρισης ή bullying στο σχολείο· επίσης όσοι χρησιμοποιούν περισσότερο διαδίκτυο ή social media έχουν μεγαλύτερη πιθανότητα να νιώσουν μόνοι και να παραπονιούνται για έλλειψη «πραγματικών» σχέσεων.

Άλλα στοιχεία επιβεβαιώνουν την ίδια τάση: στην Ισπανία οι ενήλικοι χωρίς σύντροφο (20,68 εκατ.) ξεπερνούν πλέον τους παντρεμένους (20,1 εκατ.). Παρότι πολλοί βρίσκονται σε άτυπες σχέσεις, τα στοιχεία δείχνουν σαφή στροφή προς λιγότερες σταθερές συμβιώσεις.

Η διαρκής έρευνα νοικοκυριών της ισπανικής στατιστικής υπηρεσίας δείχνει ότι πάνω από 4.584.200 Ισπανοί ζουν μόνοι τους — κυρίως άνω των 65 ετών (25%), αλλά τα ποσοστά αυξάνονται σε όλες τις ηλικίες. Πολλοί δηλώνουν ότι έχουν περάσει σχεδόν όλη την ενήλικη ζωή τους μόνοι.

Mια νέα πραγματικότητα μοναξιάς;

Το καθοριστικό ίσως στοιχείο είναι το ποσοστό όσων τρώνε τακτικά μόνοι: πλέον ξεπερνά το 20%, πλησιάζοντας τα αμερικανικά επίπεδα (25%). Μπορεί να έχουν περάσει 43 χρόνια από την έκδοση του The Invention of Solitude του Paul Auster, όμως στη σημερινή υπερσυνδεδεμένη πραγματικότητα επανακαθορίζουμε τη μοναξιά — ακόμη κι εκεί όπου υπάρχουν εκατοντάδες χιλιάδες μπαρ.

Πηγή: elpais.com

Προηγούμενες μελέτες έχουν αποκαλύψει ισχυρές συσχετίσεις μεταξύ της κοινωνικής απομόνωσης, της μοναξιάς και της αυξημένης θνησιμότητας, αλλά ορισμένα αποτελέσματα ήταν αμφιλεγόμενα, σύμφωνα με τη μελέτη που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό «Nature Human Behaviour».

Αυτά τα αντικρουόμενα αποτελέσματα θα μπορούσαν να οφείλονται στο γεγονός ότι οι έρευνες επικεντρώνονται μόνο σε μια συγκεκριμένη ομάδα ή περιοχή, δήλωσε ο Τούρχαν Κάνλι, Καθηγητής Νευροεπιστήμης στο Τμήμα Ψυχολογίας του Πανεπιστημίου Stony Brook της Νέας Υόρκης, ο οποίος δεν συμμετείχε στη μελέτη.

Η νέα δημοσίευση, ωστόσο, είναι μια μετα-ανάλυση 90 μελετών που είχαν εξετάσει τη σχέση μεταξύ της μοναξιάς, της κοινωνικής απομόνωσης και του πρόωρου θανάτου σε περισσότερους από 2 εκατομμύρια ενήλικες. Οι συμμετέχοντες στη μελέτη παρακολουθήθηκαν για διάστημα από έξι μήνες έως 25 χρόνια.

Οι άνθρωποι που βίωναν κοινωνική απομόνωση είχαν 32% υψηλότερο κίνδυνο πρόωρου θανάτου από οποιαδήποτε αιτία σε σχέση με εκείνους που δεν ήταν κοινωνικά απομονωμένοι. Οι συμμετέχοντες που ανέφεραν ότι ένιωθαν μοναξιά είχαν 14% περισσότερες πιθανότητες να πεθάνουν πρόωρα από εκείνους που δεν αισθάνονταν μοναξιά.

Η κοινωνική απομόνωση, όπως ορίζεται από τη νέα μετα-ανάλυση, συμβαίνει όταν κάποιος έχει αντικειμενική έλλειψη επαφής με άλλους ανθρώπους είτε επειδή ο κοινωνικός του κύκλος είναι μικρός είτε επειδή ζει μόνος του.

Η μοναξιά, από την άλλη πλευρά, αναφέρεται στην υποκειμενική δυσφορία που νιώθουν οι άνθρωποι όταν δεν είναι ικανοποιημένοι από τις κοινωνικές του σχέσεις επειδή δεν καλύπτουν την ανάγκη του για σύνδεση ή οικειότητα, σύμφωνα με τη μετα-ανάλυση.

Η κοινωνική απομόνωση ή η μοναξιά μπορεί να θεωρηθεί μια μορφή στρες, εκτιμά ο Κάνλι.

«Όλοι νιώθουμε μοναξιά κάποες φορές, αλλά όταν αυτό το συναίσθημα είναι μόνιμο, μπορεί να λειτουργήσει ως μια μορφή χρόνιου στρες, το οποίο είναι επιβλαβές», εξήγησε. «Ένας τρόπος με τον οποίο μπορεί να συμβεί αυτό είναι μέσω των ορμονών του στρες που επηρεάζουν αρνητικά το σώμα».

Οι συγγραφείς της μελέτης εξέτασαν επίσης τους δεσμούς μεταξύ της μοναξιάς, της κοινωνικής απομόνωσης και του πρόωρου θανάτου σε άτομα με καρδιαγγειακή νόσο και καρκίνο του μαστού ή του παχέος εντέρου.

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΤΗ ΣΥΝΕΧΕΙΑ ΤΟΥ ΑΡΘΡΟΥ ΣΤΟ AnatropiNews.gr

Η μείωση όμως, της γονιμότητας (κυρίως δε η αύξηση της ατεκνίας) και της θνησιμότητας σε συνδυασμό με τις αλλαγές στη σύσταση και διάλυση των συμβιώσεων (αύξηση της αγαμίας και των διαζυγίων) θα επηρεάσουν και τη δομή και σύνθεση στο μέλλον των νοικοκυριών των ηλικιωμένων.

Θα αυξηθούν ειδικότερα όχι μόνον οι 65 ετών και άνω συνολικά, αλλά και το πλήθος αυτών που στην καλύτερη των περιπτώσεων θα έχουν έναν πολύ περιορισμένο αριθμό ατόμων στο «στενό» οικογενειακό τους περιβάλλον, ενώ στη χειρότερη περίπτωση θα βρεθούν μόνοι. Έτσι, ακόμη κι αν υποθέσουμε ότι οι υφιστάμενοι οικογενειακοί δεσμοί δεν ατονήσουν τις επόμενες δεκαετίες και με δεδομένο ότι η οικογένεια σήμερα υποκαθιστά το κράτος πρόνοιας, το διακύβευμα είναι προφανές.

Πρόκειται για κάποια από τα στοιχεία και συμπεράσματα που αναφέρονται στο 15o τεύχος της σειράς «FlashNews», ένα ψηφιακό δελτίο που δημιουργήθηκε στο πλαίσιο του χρηματοδοτούμενου από το ΕΛΙΔΕΚ και υλοποιούμενου στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας Ερευνητικού Προγράμματος «Δημογραφικά Προτάγματα στην Έρευνα και Πρακτική στην Ελλάδα».

Ο συγγραφέας του άρθρου αυτού (ο καθηγητής και επιστημονικός υπεύθυνος του προαναφερθέντος προγράμματος κ. Βύρων Κοτζαμάνης) εξετάζει κάποιες από τις επιπτώσεις των πρόσφατων δημογραφικών εξελίξεων στο οικογενειακό περιβάλλον των 65 ετών και άνω και ειδικότερα από πόσα άτομα θα αποτελείται το «στενό» οικογενειακό περιβάλλον των γυναικών που έχουν γεννηθεί στις αρχές της δεκαετίας του 1980 όταν υπερβούν τα 65 έτη, και, πόσο διαφοροποιημένο αυτό θα είναι από το αντίστοιχο όσων γεννήθηκαν 60 χρόνια νωρίτερα, στις αρχές της δεκαετίας του 1920 -η ίδια άσκηση θα μπορούσε φυσικά να γίνει και για τους άνδρες, τα συμπεράσματα ελάχιστα θα διαφοροποιούνταν αναφέρει ο κ. Κοτζαμάνης.

Συνοψίζοντας τα πορίσματα της έρευνάς του, ο κ. Κοτζαμάνης αναφέρει ότι οι γυναίκες που γεννήθηκαν στις αρχές της δεκαετίας του 1920 είχαν συνήθως τρία αδέλφια, από τα οποία ένα ή δυο απεβίωσαν πριν αυτές συμπληρώσουν τα 65 τους έτη. Οι περισσότερες από τις γυναίκες αυτές επιβίωσαν των δύσκολων συνθηκών της πρώτης μετά τη γέννησή τους εικοσαετίας που χαρακτηριζόταν από μια εξαιρετικά υψηλή βρεφική, παιδική και νεανική θνησιμότητα, με αποτέλεσμα 60-70% από αυτές να επέζησε μέχρι τα 65 τους. Οι γυναίκες αυτές παντρευτήκαν σχεδόν όλες (οι 9 στις 10) πριν από το 1955 με άνδρα κατά μέσο όρο 5 χρόνια μεγαλύτερό τους, και ελάχιστες χώρισαν. Όλες σχεδόν -εκτός από λίγες άτεκνες- έκαναν τα παιδιά τους (2,5 κατά μέσο όρο) πριν από το 1960, και, συμπληρώνοντας γύρω από το 1985 τα 65 τους έτη, είχαν, αυξημένες πιθανότητες να ζήσουν αλλά 15-17 χρόνια, το μεγαλύτερο τμήμα εκ των οποίων χωρίς τους συζύγους τους (αυτοί θα αποβιώσουν νωρίτερα καθώς ήταν κατά 5 χρόνια μεγαλύτεροί τους και είχαν ταυτόχρονα και μικρότερο προσδόκιμο ζωής). Οι γυναίκες αυτές φθάνοντας στα 65 τους είχαν συνήθως ήδη απωλέσει και τους δυο γεννηθέντες πριν από το 1900- γονείς τους. Είχαν όμως συνήθως εν ζωή 2-3 παιδιά λίγο μικρότερα των 30 ετών που ήταν σχεδόν όλα παντρεμένα (9 στα 10) και που το κάθε ένα από αυτά είχε ήδη -ή θα αποκτούσε σύντομα- ένα ή δυο παιδιά. Οι γυναίκες αυτές που είχαν γεννηθεί στις αρχές της δεκαετίας του 1920, στα μισά τουλάχιστον χρόνια της εναπομείνασας μετά τα 65 έτη ζωής τους ήταν χήρες με 2-3 παιδιά και 4-6 εγγόνια ηλικίας συνήθως 10-20 ετών. Το πολύ στενό οικογενειακό τους περιβάλλον περιλάμβανε επομένως στα τελευταία και πλέον δύσκολα χρόνια της ζωής τους 6-9 άτομα.

Οι εγγονές τους, οι γυναίκες δηλαδή που γεννήθηκαν στις αρχές της δεκαετίας του 1980 θα έχουν συνήθως ένα ή δυο αδέλφια, και 9 στις 10 από αυτές θα ξεπεράσουν τα 65 χρόνια. Τρεις στις τέσσερεις θα κάνουν έναν πρώτο γάμο κατά μέσο όρο γύρω στα 30 τους με έναν άνδρα κατά 3 χρόνια μεγαλύτερό τους, οι περισσότερες (δυο στις τρεις) δεν θα χωρίσουν και θα φέρουν στον κόσμο ένα ή το πολύ δυο παιδιά (όλα σχεδόν μετά το 2010). Όλες σχεδόν αυτές οι έγγαμες γυναίκες, καταλήγειο κ. Κοτζαμάνης, θα ξεπεράσουν τα 65 τους χρόνια μετά το 2045, έχοντας αυξημένες πιθανότητες να ζήσουν άλλα 25 έτη, εκ των οποίων δυο στις τρεις με τον σύζυγό τους (αν δεν έχουν χωρίσει), έναν σύζυγο που θα αποβιώσει συνήθως μια επταετία πριν από αυτές.

Επομένως, στα πρώτα χρόνια της μετά τα 65 ζωής τους θα έχουν συνήθως γύρω τους ένα ή δυο παιδιά μικρότερα συνήθως των 30 ετών (αλλά πιθανότατα όχι ακόμη εγγόνια), ενώ θα διανύσουν τα περισσότερα από τα εικοσιπέντε περίπου εναπομείναντα χρόνια τους με τον ηλικιωμένο σύζυγο-σύντροφό τους (όσες φυσικά έχουν), τα παιδιά τους – που την ίδια περίοδο θα είναι θα είναι πλέον σε «ώριμη» ηλικία-και τα 2-3 ανήλικα εγγόνια τους.

Επομένως, την τελευταία περίοδο της ζωής τους το «στενό» τους περιβάλλον θα αποτελείται από 2-5 άτομα, πολύ λιγότερα από τα 6-9 που είχαν γύρω τους στα τελευταία χρόνια της ζωής τους οι γυναίκες με την ίδια οικογενειακή κατάσταση που γεννήθηκαν εξήντα χρόνια πριν. Τα δε παιδιά των γυναικών αυτών, για τη μεγαλύτερη περίοδο ανάμεσα στα εξηκοστά πέμπτα γενέθλια της μητέρας τους και τον θάνατό της, θα έχουν, ταυτόχρονα, μη ενήλικα τέκνα και δυο εν ζωή γονείς (εκ των οποίων ο ένας πιθανότατα με προβλήματα υγείας). Σε αντίθεση επομένως, με τα παιδιά όσων γεννήθηκαν στις αρχές της δεκαετίας του 1920, θα έχουν συχνά την ευθύνη της φροντίδας τόσο των υπερήλικων γονιών τους όσο και των ανήλικων τέκνων τους για μια μεγαλύτερη περίοδο.

Μια σημαντική μειοψηφία όμως των γυναικών που γεννήθηκαν λίγο μετά το 1980 δεν θα έχει παιδιά (μια στις τέσσερεις). Οι γυναίκες αυτές, ένα τμήμα των οποίων δεν θα έχει πιθανότατα και σύντροφο ή σύζυγο, θα ζήσουν εφόσον δεν έκαναν παιδιά είτε μόνες τους είτε με τον επίσης ηλικιωμένο –εάν έχουν–σύντροφο ή σύζυγο. Το «στενό» οικογενειακό τους περιβάλλον θα περιλαμβάνει επομένως, στην καλύτερη των περιπτώσεων μόνον αυτόν (εάν υπάρχει και για όσο ζει).

Συμπερασματικά, τονίζει στο Αθηναϊκό-Μακεδονικό Πρακτορείο Ειδήσεων ο κ. Κοτζαμάνης, θνησιμότητα, γονιμότητα, σύσταση και διάλυση των συμβιώσεων, εσωτερική και εξωτερική μετανάστευση τις τελευταίες δεκαετίες διαμόρφωσαν το σημερινό δημογραφικό μας τοπίο. Η συζήτηση στη χώρα μας επικεντρώνεται κυρίως στη γήρανση και στην χαμηλή γεννητικότητα/γονιμότητά σε εθνικό επίπεδο ως και στις άμεσες επιπτώσεις τους. Δεν έχει κατανοηθεί ακόμη η σημασία της αδράνειας των δημογραφικών δομών που θα επηρεάσει σε μεγάλο βαθμό και το μέλλον, σημειώνει. Δεν μας έχουν προβληματίσει επίσης, ούτε η εξαιρετικά διαφοροποιημένη χωρικά ταχύτητα της επερχόμενης γήρανσης ούτε οι άλλες -εκτός από αυτές που σχετίζονται με την αγορά εργασίας- επιπτώσεις της, όπως οι μη αναστρέψιμες μεσοπρόθεσμα αλλαγές της δομής των νοικοκυριών και των οικογενειών των ηλικιωμένων. Αλλαγές που θα οδηγήσουν -ιδιαίτερα δε στα αστικά κέντρα- σε όλο και περισσότερα άτομα 65 ετών και άνω που θα βρεθούν την τελευταία περίοδο της ζωής του είτε μόνα είτε με πολύ λιγότερα απ’ ό,τι στο παρελθόν άτομα στο στενό συγγενικό τους περιβάλλον.

 Όμως, ακόμη και αν πιστεύουμε ότι οι υφιστάμενοι οικογενειακοί δεσμοί δεν θα ατονήσουν ιδιαίτερα τις αμέσως επόμενες δεκαετίες, δεν είναι δεδομένο ότι η οικογένεια θα συνεχίσει να υποκαθιστά σε τέτοιο βαθμό -όπως το κάνει ακόμη-το κράτος πρόνοιας. Αν δεν προετοιμασθούμε έγκαιρα για τις επερχόμενες και στον τομέα αυτό αλλαγές και συνεχίζουμε να θεωρούμε ως μη «παραγωγικές» δραστηριότητες και υπηρεσίες για τους ηλικιωμένους και τους υπερήλικες, θα βρεθούμε πολύ γρήγορα μπροστά σε αδιέξοδα. Επομένως, και στον τομέα αυτό, προσαρμογή στις αναμενόμενες αλλαγές (pre-activity) και ενεργές δράσεις (pro-activity) θα πρέπει να αντικαταστήσουν τις στάσεις αναμονής, καταλήγει.

” Οι ασθενείς με Covid νοιώθουν τεράστια μοναξιά”, αναφέρει περιγράφοντας τις πολύ δύσκολες ώρες στους θαλάμους νοσηλείας. “Σας παρακαλώ να προσέχετε για να μην τα ζήσει κανείς όλα αυτά”, καταλήγει στην συγκλονιστική του περιγραφή.

Αναλυτικά γράφει:

Η ΕΜΛΑ (Ειδική Μονάδα Λοιμώξεων Αναπνευστικού) είναι τμήμα θετικών covid-19 με 22 κρεβάτια.Εκτός των δυσκολιών του χώρου,προσωπικού,υλικών,stress κλπ θέλω να σας τονίσω 2 πράγματα που ίσως δεν γνωρίζετε..
Οι ασθενείς με covid(+) εκτός των συμπτωμάτων (πυρετός,δύσπνοια,αγωνία,άγχος για την εξέλιξη της νόσου) έχουν τεράστια ΜΟΝΑΞΙΑ !
Βρίσκονται σε ένα θάλαμο αποκομμένοι από συγγενείς και φίλους.Ούτε το πρόσωπο κ τα χαρακτηριστικά των γιατρών και νοσηλευτών δεν βλέπουν για να πάρουν δύναμη και ζεστασιά από ένα χαμόγελο.Μένει μόνο η φωνή και η καλή συμπεριφορά.
Τα πράγματα είναι χειρότερα στους υπερήλικες που δεν έχουν πρόσβαση σε τηλέφωνο και internet.
Κάτι άλλο σοκαριστικό συμβαίνει όταν ‘’φύγει’’ κάποιος ασθενής.Μπαίνει σε ειδικό σάκο ασφαλείας ο οποίος απαγορεύεται να ανοιχθεί.Οι συγγενείς δεν μπορούν να αποχαιρετήσουν τον δικό τους άνθρωπο,βλεποντάς τον και όπως του αξίζει.
Δεν τα γράφω αυτά για να σας τρομοκρατήσω.
Τα γράφω γιατί τα ζω και με έχουν συγκλονίσει !
Σας παρακαλώ να προσέχετε για να μη ζήσει κανένας τέτοιες στιγμές.
Ευχαριστώ πολύ !