Σπύρος Σιδέρης

Σε μια κοινωνία όπου η υποχρεωτική κάλυψη των μαλλιών ισχύει εδώ και δεκαετίες, η δημόσια τηλεοπτική προβολή τέτοιων εικόνων δεν θα μπορούσε να περάσει απαρατήρητη. Ήταν μια ρωγμή στο αυστηρό πλαίσιο ή απλώς μια καλοστημένη σκηνή επικοινωνιακής διαχείρισης;

Τι ισχύει με το χιτζάμπ στο Ιράν

Η χρήση του χιτζάμπ είναι νομικά υποχρεωτική στο Ιράν από το 1979, αμέσως μετά την επικράτηση της επανάστασης που οδήγησε στην ίδρυση της Ισλαμικής Δημοκρατίας του Ιράν. Για δεκαετίες, η παραβίαση του κανόνα μπορούσε να επιφέρει από πρόστιμα έως συλλήψεις. Ωστόσο, τους τελευταίους μήνες –ιδίως στην πρωτεύουσα– αυξάνονται τα περιστατικά γυναικών που κυκλοφορούν χωρίς να καλύπτουν τα μαλλιά τους, σε μια σιωπηρή αλλά ορατή αμφισβήτηση της επιβολής.

Οι συνεντεύξεις και το «για πρώτη φορά»

Η κρατική τηλεόραση μετέδωσε συνεντεύξεις από τις φετινές πορείες, στις οποίες γυναίκες χωρίς μαντίλα δήλωναν στήριξη στις αρχές. Σε μία από τις πιο πολυσυζητημένες στιγμές, μια ανώνυμη γυναίκα, με τα μαλλιά της πιασμένα σε κότσο, εξήγησε ότι συμμετείχε «για να δείξει πως η αντίσταση είναι ζωντανή στο όνομα του Ιράν». Όταν ρωτήθηκε ποιο μήνυμα στέλνει στους «εχθρούς», απάντησε: «Ή θάνατος ή πατρίδα». Η εικόνα αυτή κυκλοφόρησε γρήγορα στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, πυροδοτώντας αντικρουόμενες ερμηνείες.

Κατηγορίες για υποκρισία και το βάρος της μνήμης

Για τους επικριτές του καθεστώτος, η τηλεοπτική προβολή γυναικών χωρίς χιτζάμπ συνιστά ένδειξη υποκρισίας. Το επιχείρημα είναι απλό: πώς είναι δυνατόν να διώκονται καθημερινά γυναίκες για παραβίαση της νομοθεσίας περί ενδυμασίας, ενώ ταυτόχρονα το ίδιο το κράτος να επιλέγει να προβάλλει παρόμοιες εικόνες σε μια εθνική γιορτή;

Στα social media, αρκετοί χρήστες επανέφεραν στη μνήμη την υπόθεση της Μαχσά Αμινί, της νεαρής Κούρδισσας που πέθανε το 2022 ενώ βρισκόταν υπό κράτηση, μετά τη σύλληψή της για παραβίαση του ενδυματολογικού κώδικα. Ο θάνατός της είχε πυροδοτήσει μαζικές διαδηλώσεις, οι οποίες αντιμετωπίστηκαν με εκτεταμένη καταστολή.

«Βαλβίδα αποσυμπίεσης» ή μήνυμα αλλαγής;

Ο Τζέισον Μπρόντσκι, διευθυντής πολιτικής της αμερικανικής οργάνωσης «Ενωμένοι κατά του Πυρηνικού Ιράν», εκτίμησε ότι η προβολή ακάλυπτων γυναικών λειτουργεί ως «βαλβίδα αποσυμπίεσης», τόσο για το εσωτερικό όσο και για το εξωτερικό ακροατήριο. Με άλλα λόγια, πρόκειται –κατά την άποψή του– για μια ελεγχόμενη εικόνα ευελιξίας, που δεν συνεπάγεται απαραίτητα αλλαγή πολιτικής.

Η «βιτρίνα» και η καθημερινή επιβολή

Παρόμοιο τόνο είχε και η δημοσιογράφος και συγγραφέας ιρανικής καταγωγής Γκολινέ Ατάι, η οποία υποστήριξε ότι, παρά τις εικόνες, η επιβολή του υποχρεωτικού χιτζάμπ συνεχίζεται «με πιο ύπουλους τρόπους». Για την ίδια, το καθεστώς ενδιαφέρεται πρωτίστως για την εικόνα και τη βιτρίνα, ιδιαίτερα σε στιγμές αυξημένης διεθνούς προσοχής.

Η διεθνής διάσταση και η πολιτική εκμετάλλευση

Στο μεταξύ, η υπόθεση πήρε και διεθνή διάσταση. Ο επίσημος λογαριασμός της ισραηλινής κυβέρνησης στα περσικά στην πλατφόρμα «Χ» ανάρτησε στιγμιότυπα από τα επίμαχα πλάνα, θέτοντας το ερώτημα γιατί η Μαχσά Αμινί έχασε τη ζωή της, εφόσον εμφανίζονται πλέον γυναίκες χωρίς μαντίλα στην κρατική τηλεόραση. Η πολιτική εκμετάλλευση του θέματος, εντός και εκτός Ιράν, ήταν αναμενόμενη.

Η περίπτωση της Μπούσρα Σέιχ και η «παγίδα» του στιγμιότυπου

Ιδιαίτερη συζήτηση προκάλεσε και η παρουσία της Βρετανίδας μουσουλμάνας σχολιάστριας πακιστανικής καταγωγής Μπούσρα Σέιχ, η οποία δημοσίευσε βίντεο από την Τεχεράνη δηλώνοντας ότι περπάτησε «σε όλη τη συγκέντρωση χωρίς χιτζάμπ».

Η ίδια παρουσίασε την εμπειρία της ως απόδειξη ότι «η πραγματικότητα είναι διαφορετική από την εικόνα που μεταδίδεται στη Δύση».

Ωστόσο, η ιρανή ακτιβίστρια για τα δικαιώματα των γυναικών Μασίχ Αλινετζάντ απάντησε ότι μόνο «ένας αφελής» μπορεί να θεωρήσει μια οργανωμένη κρατική εκδήλωση ως αυθεντικό δείγμα ελευθερίας.

Τι σημαίνει τελικά – και ποια είναι η πραγματικότητα

Πού βρίσκεται, λοιπόν, η αλήθεια; Η πραγματικότητα στο Ιράν είναι πιο σύνθετη από τα στιγμιότυπα μιας τηλεοπτικής μετάδοσης. Από τη μία πλευρά, είναι γεγονός ότι ολοένα και περισσότερες γυναίκες αμφισβητούν έμπρακτα τον υποχρεωτικό χαρακτήρα του χιτζάμπ, ειδικά στα μεγάλα αστικά κέντρα. Από την άλλη, οι νομικές διατάξεις δεν έχουν καταργηθεί, ενώ οι μηχανισμοί επιβολής εξακολουθούν να υφίστανται, έστω και με διαφοροποιημένη ένταση.

Η επιλογή της κρατικής τηλεόρασης να προβάλλει γυναίκες χωρίς κάλυψη κεφαλής μπορεί να ιδωθεί ως ένδειξη τακτικής προσαρμογής: μια προσπάθεια να παρουσιαστεί ένα πρόσωπο μεγαλύτερης ανεκτικότητας, χωρίς όμως να αγγίζονται οι θεμελιώδεις δομές του συστήματος. Στο Ιράν του 2026, η εικόνα και η ουσία δεν ταυτίζονται πάντα – και συχνά κινούνται παράλληλα, χωρίς να συναντώνται.

Για τον εξωτερικό παρατηρητή, η πρόκληση είναι να μην παγιδευτεί ούτε στον απόλυτο κυνισμό ούτε στην αφελή αισιοδοξία. Οι εικόνες των γυναικών χωρίς χιτζάμπ στην κρατική τηλεόραση δεν σημαίνουν απαραίτητα μεταρρύθμιση. Δεν είναι όμως και αμελητέες. Αντικατοπτρίζουν μια κοινωνία σε μετάβαση, όπου οι πιέσεις από τα κάτω και οι υπολογισμοί από τα πάνω συνδιαμορφώνουν ένα πεδίο διαρκούς διαπραγμάτευσης.

Και ίσως εκεί, ανάμεσα στην επίσημη αφήγηση και την κοινωνική πραγματικότητα, να κρύβεται το πραγματικό ερώτημα: πόσο μπορεί να αλλάξει μια κοινωνία πριν αλλάξει και ο νόμος;

Σπύρος Σιδέρης

Από τους φοιτητές του 1999 έως το σύνθημα «Γυναίκα, Ζωή, Ελευθερία», οι διαμαρτυρίες στο Ιράν αποτυπώνουν τη σταδιακή μετατόπιση των διεκδικήσεων από την πολιτική νομιμοποίηση προς την κοινωνική ελευθερία και την καθημερινή αξιοπρέπεια.

Η Ισλαμική Επανάσταση του 1979: Η απαρχή μιας νέας εποχής

Η Ισλαμική Επανάσταση του 1979 υπήρξε τομή στην ιστορία του Ιράν και ολόκληρης της Μέσης Ανατολής. Ξεκίνησε ως ένα μαζικό λαϊκό κίνημα εναντίον του αυταρχικού καθεστώτος του σάχη Μοχάμεντ Ρεζά Παχλαβί, με αιτήματα που συνδύαζαν κοινωνική δικαιοσύνη, εθνική ανεξαρτησία και πολιτικές ελευθερίες. Στην πορεία, όμως, η επανάσταση κατέληξε στη συγκρότηση ενός θεοκρατικού συστήματος, βασισμένου στη θεωρία της Βελαγιάτ ε Φακίχ (εξουσία του ισλαμικού νομομαθούς), υπό την ηγεσία του Αγιατολάχ Ρουχολάχ Χομεϊνί.

Η αποχώρηση του σάχη τον Ιανουάριο του 1979 και η ουδετερότητα του στρατού τον Φεβρουάριο άνοιξαν τον δρόμο για την ίδρυση της Ισλαμικής Δημοκρατίας, μετά από δημοψήφισμα. Ωστόσο, η νέα πολιτική τάξη πραγμάτων δεν έμελλε να εξαλείψει τις κοινωνικές αντιφάσεις· αντίθετα, εγκαινίασε έναν μακρύ κύκλο εντάσεων ανάμεσα στην εξουσία και μεγάλα τμήματα της κοινωνίας.

Οι φοιτητικές εξεγέρσεις του 1999: Η πρώτη ρωγμή

Οι φοιτητικές κινητοποιήσεις του 1999 αποτέλεσαν την πρώτη σοβαρή εσωτερική κρίση του συστήματος μετά τον πόλεμο με το Ιράκ. Αφορμή στάθηκε το κλείσιμο της μεταρρυθμιστικής εφημερίδας «Σαλάμ», όμως τα αιτήματα γρήγορα ξεπέρασαν το ζήτημα της ελευθερίας του Τύπου. Οι διαδηλώσεις, που ξεκίνησαν από το Πανεπιστήμιο της Τεχεράνης, εξελίχθηκαν σε ευρύτερη αμφισβήτηση της κρατικής καταστολής και της πολιτικής ασφυξίας.

Η βίαιη επέμβαση των δυνάμεων ασφαλείας και της παραστρατιωτικής πολιτοφυλακής Μπασίτζ κατέστειλε τις κινητοποιήσεις, αλλά άφησε πίσω της ένα σαφές μήνυμα: η νεολαία του Ιράν δεν ήταν πλέον διατεθειμένη να αποδέχεται σιωπηλά τα όρια που έθετε το σύστημα.

Το Πράσινο Κίνημα του 2009: «Πού είναι η ψήφος μου;»

Το Πράσινο Κίνημα του 2009 υπήρξε η μεγαλύτερη πολιτική πρόκληση για την Ισλαμική Δημοκρατία μετά το 1979. Η αμφισβητούμενη επανεκλογή του Μαχμούντ Αχμαντινετζάντ προκάλεσε μαζικές διαδηλώσεις εκατομμυρίων πολιτών, με κεντρικό σύνθημα το «Πού είναι η ψήφος μου;». Το κίνημα, με ηγετικές μορφές όπως ο Μιρ Χοσεΐν Μουσαβί, εξέφρασε τη διεκδίκηση εκλογικής διαφάνειας και πολιτικής νομιμοποίησης.

Η καταστολή υπήρξε εκτεταμένη, με συλλήψεις, περιορισμούς στο διαδίκτυο και κατ’ οίκον περιορισμό ηγετών της αντιπολίτευσης. Παρά την υποχώρησή του, το Πράσινο Κίνημα κατέγραψε για πρώτη φορά τη δύναμη της ψηφιακής κινητοποίησης και των κοινωνικών δικτύων στο Ιράν.

Οικονομικές εξεγέρσεις: 2017–2018 και 2019

Από το 2017 και μετά, οι διαμαρτυρίες στο Ιράν απέκτησαν έντονο οικονομικό χαρακτήρα. Η αύξηση της ανεργίας, ο πληθωρισμός και οι διεθνείς κυρώσεις οδήγησαν σε κινητοποιήσεις με σύνθημα «Όχι στην ακρίβεια», οι οποίες εξαπλώθηκαν από την περιφέρεια προς τα μεγάλα αστικά κέντρα.

Το 2019, η αιφνιδιαστική αύξηση της τιμής των καυσίμων πυροδότησε μία από τις πιο βίαιες εξεγέρσεις των τελευταίων δεκαετιών. Οι αρχές απάντησαν με σχεδόν καθολικό μπλακάουτ στο διαδίκτυο και σκληρή καταστολή, με διεθνείς οργανώσεις να κάνουν λόγο για εκατοντάδες νεκρούς.

Η υπόθεση Μαχσά (Τζίνα) Αμινί και το σύνθημα «Γυναίκα, Ζωή, Ελευθερία»

Το 2022, ο θάνατος της Μαχσά (Τζίνα) Αμινί υπό κράτηση της αστυνομίας ηθών, λόγω της υποτιθέμενης μη συμμόρφωσής της με τον υποχρεωτικό χίτζαμπ, πυροδότησε τη βαθύτερη κοινωνική εξέγερση των τελευταίων ετών. Το σύνθημα «Γυναίκα, Ζωή, Ελευθερία» ξεπέρασε τα σύνορα του Ιράν και ανέδειξε το ζήτημα των δικαιωμάτων των γυναικών ως κεντρικό πολιτικό αίτημα.

Οι διαδηλώσεις έλαβαν χαρακτηριστικά πολιτισμικής και υπαρξιακής σύγκρουσης με το καθεστώς, ενώ η καταστολή υπήρξε εκ νέου σφοδρή, με εκατοντάδες νεκρούς και χιλιάδες συλλήψεις.

Ένα διαρκές ερώτημα για το μέλλον

Σχεδόν μισό αιώνα μετά την Ισλαμική Επανάσταση, οι λαϊκές εξεγέρσεις στο Ιράν καταδεικνύουν ότι η κοινωνία παραμένει σε συνεχή διαπραγμάτευση με την εξουσία. Παρότι καμία από αυτές τις κινητοποιήσεις δεν οδήγησε σε ανατροπή του συστήματος, όλες άφησαν αποτυπώματα, μετατοπίζοντας τα όρια του δημόσιου λόγου και της συλλογικής συνείδησης.

Η 22χρονη Αμινί σκοτώθηκε ενώ βρισκόταν υπό κράτηση από την αστυνομία ηθών στις 16 Σεπτεμβρίου 2022, αφού είχε συλληφθεί επειδή φέρεται ότι δεν φορούσε σωστά τη μαντίλα της. Ο θάνατός της προκάλεσε διαδηλώσεις σε όλο το Ιράν και γέννησε το κίνημα «Γυναίκες, Ζωή, Ελευθερία», που συγκλόνισε για μήνες τη χώρα.

Thirty-four women prisoners went on hunger strike in an Iranian prison Sunday to mark two years since protests erupted against clerical authorities, the foundation of Nobel Peace Prize winner Narges Mohammadi said.https://t.co/Nbx6jgWUiX pic.twitter.com/wLLOAhyg8r

— AFP News Agency (@AFP) September 15, 2024

Η Μοχαμαντί, βραβευμένη με Νόμπελ Ειρήνης το 2023, που κρατείται από τον Νοέμβριο του 2021, ανακοίνωσε με ανάρτηση στο Χ ότι ότι «για ακόμη μια φορά, οι γυναίκες στη φυλακή που κρατούνται για πολιτικούς και ιδεολογικούς λόγους στην Εβίν (σ.σ. φυλακή – σωφρονιστικό κέντρο κοντά στην Τεχεράνη) ξεκίνησαν μια απεργία πείνας σε ένδειξη αλληλεγγύης με τον λαό που διαδηλώνει στο Ιράν ενάντια στις καταπιεστικές πολιτικές της κυβέρνησης».

«Σήμερα, 15 Σεπτεμβρίου 2024, 34 γυναίκες πολιτικές κρατούμενες ξεκίνησαν απεργία πείνας για να τιμήσουν τη δεύτερη επετείου του κινήματος «Γυναίκες, Ζωή, Ελευθερία» και τη δολοφονία της Μάχσα (Ζίνα) Αμινί», δήλωσε η Μοχαμαντί σε έναν λογαριασμό στο Χ που διαχειρίζεται η οικογένειά της.

«Επιβεβαιώνουμε τη δέσμευσή μας για την εγκαθίδρυση της δημοκρατίας, της ελευθερίας και της ισότητας και να νικήσουμε του θεοκρατικού δεσποτισμού. Σήμερα, υψώνουμε τη φωνή μας πιο δυνατά και ενισχύουμε την αποφασιστικότητά μας», πρόσθεσε.

Thirty-four women prisoners went on hunger strike in an Iranian prison Sunday to mark two years since protests erupted against clerical authorities, the foundation of Nobel Peace Prize winner Narges Mohammadi said.https://t.co/6QaHcXmxKQ

— Narges Mohammadi | نرگس محمدی (@nargesfnd) September 15, 2024

Οι διαδηλώσεις για τον θάνατο της Αμινί, διαδηλώσεις κατά της υποχρεωτικής χρήσης μαντίλας και κατά του θρησκευτικού συντηρητισμού συγκλόνισαν το ιρανικό καθεστώς. Η απάντηση του καθεστώτος ήταν καταστολή και μεθοδικά συντριβή των διαδηλώσεων και του κινήματος: τουλάχιστον 551 άνθρωποι σκοτώθηκαν και χιλιάδες άλλοι συνελήφθησαν, σύμφωνα με μη κυβερνητικές οργανώσεις προάσπισης των ανθρωπίων δικαιωμάτων.

Δέκα άνδρες εκτελέστηκαν επίσης σε υποθέσεις που συνδέονται με το κίνημα «Γυναίκα, Ζωή, Ελευθερία», ο τελευταίος από τους οποίους, ο 34χρονος Γκολαμρέζα Ρασαϊ, που απαγχονίστηκε τον Αύγουστο, λίγες μέρες μετά την ανάληψη των καθηκόντων του νέου προέδρου, Μασούντ Πεζεσκιάν.

Οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων καταγγέλλουν επίσης την αύξηση των εκτελέσεων για κάθε είδους αδικήματα, με σκοπό να σπείρουν φόβο και να αποτρέψουν αντιμαχόμενες φωνές από οποιαδήποτε τάση διαμαρτυριών, διαδηλώσεων κατά του καθεστώτος.

34 political prisoners begin hunger strike in Iran on protest anniversary.
Read more:https://t.co/zzaGUHg74b pic.twitter.com/vJ5LzdjTbJ

— SHAFAQ News (@Shafaqnews) September 15, 2024

Η Ναργκίς Μοχαμαντί, 52 ετών, βραβευμένη με Νόμπελ 2023, ιδιαίτερα για τον αγώνα της κατά της θανατικής ποινής,βρίσκεται στη φυλακή από τον Νοέμβριο του 2021 και έχει περάσει μεγάλο μέρος της τελευταίας δεκαετίας κρατούμενη.

Η Ιρανή ακτιβίστρια καταδικάστηκε τον Ιούνιο σε νέα ποινή φυλάκισης ενός έτους για «προπαγάνδα κατά του κράτους», που προστέθηκε σε έναν μακρύ κατάλογο άλλων κατηγοριών, για τις οποίες καταδικάστηκε σε ποινή κάθειρξης δώδεκα ετών και τριών μηνών, σε 154 μαστιγώματα, δύο χρόνια εξορίας και διάφορες κοινωνικές και ποινικές ποινές.

Κορυφαία διάκριση της Ευρωπαϊκής Ένωσης για τα ανθρώπινα δικαιώματα, το βραβείο αυτό απονεμήθηκε στη νεαρή κουρδικής καταγωγής Ιρανή που απεβίωσε στις 16 Σεπτεμβρίου 2022 σε ηλικία 22 ετών, τρεις ημέρες αφού συνελήφθη από την ιρανική αστυνομία ηθών επειδή δεν φορούσε τη μαντίλα της με τον τρόπο που προβλέπει ο αυστηρός ενδυματολογικός κώδικας που επιβάλλεται στις γυναίκες στο Ιράν.

Ο θάνατός της προκάλεσε μήνες διαδηλώσεων εναντίον των ιρανών πολιτικών και θρησκευτικών ηγετών και η Μαχσά Αμινί έγινε το σύμβολο της μάχης εναντίον της υποχρέωσης των γυναικών να φορούν μαντίλα. Η καταστολή αυτού του κινήματος προκάλεσε εκατοντάδες νεκρούς και χιλιάδες συλλήψεις.

Η οικογένεια της Μαχσά Αμινί προέβλεπε να παρευρεθεί στην απονομή του βραβείου Ζαχάροφ στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο στο Στρασβούργο, όμως δεν μπόρεσε να μεταβεί εκεί, καθώς της επιβλήθηκε την τελευταία στιγμή απαγόρευση να εγκαταλείψει το ιρανικό έδαφος.

«Θα ήθελα να μπορούσα να είμαι παρούσα στην αξιότιμη συνέλευσή σας για να εκπροσωπήσω όλες τις γυναίκες της χώρας μου και να εκφράσω την ευγνωμοσύνη μου για την απονομή του βραβείου Ζαχάροφ», έγραψε η μητέρα της Μαχσά Αμινί, Μοζγκάν Εφτεχαρί, σε μήνυμα που αναγνώστηκε από το δικηγόρο της, Σαλέχ Νικμπάχτ, ο οποίος παρέλαβε το βραβείο Ζαχάροφ εξ ονόματος της οικογένειας.

«Δυστυχώς μας αρνήθηκαν την ευκαιρία αυτή, σε παραβίαση όλων των νομικών και ανθρώπινων κριτηρίων», πρόσθεσε.

Αναφερόμενη στην κόρη της, η Μοζγκάν Εφτεχαρί την συνέκρινε με την Ιωάννα της Λωραίνης, υπογραμμίζοντας πως «η ζωή της αφαιρέθηκε άδικα».

«Είμαι πεπεισμένη ότι το όνομά της, δίπλα σε εκείνο της Ιωάννας της Λωραίνης, θα παραμείνει ένα σύμβολο ελευθερίας», τόνισε.

Καταδίκη της ΕΕ

Καταδικάζοντας την απόφαση του ιρανικού καθεστώτος να εμποδίσει τους συγγενείς της Μαχσά Αμινί να μεταβούν στη Γαλλία, η πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου Ρομπέρτα Μέτσολα δήλωσε πως «ο τρόπος με τον οποίο τους μεταχειρίστηκαν είναι ένα νέο παράδειγμα του τι αντιμετωπίζει καθημερινά ο ιρανικός λαός».

«Το θάρρος και την αποφασιστικότητα των γυναικών του Ιράν στη μάχη τους για τη δικαιοσύνη, την ελευθερία και τα ανθρώπινα δικαιώματα δεν θα τα σταματήσει κανείς. Οι φωνές τους δεν μπορούν να φιμωθούν», υπογράμμισε η Μέτσολα.

Περισσότεροι από εκατό ευρωβουλευτές είχαν υπογράψει ανοικτή επιστολή για να καταγγείλουν την απόφαση των ιρανικών αρχών, η οποία έχει στόχο, σύμφωνα με τους ευρωβουλευτές αυτούς, να «φιμώσει» την οικογένεια της Μαχσά Αμινί «εμποδίζοντάς την να καταγγείλει τη σκανδαλώδη καταπίεση των δικαιωμάτων των γυναικών, των ανθρώπινων δικαιωμάτων και των θεμελιωδών ελευθεριών από την Ισλαμική Δημοκρατία του Ιράν».

Η απονομή του βραβείου Ζαχάροφ έγινε δύο ημέρες έπειτα από εκείνη του Νόμπελ Ειρήνης στην αγωνίστρια Ναργκίς Μοχαμαντί, η οποία δεν μπόρεσε να μεταβεί στο Όσλο για να το παραλάβει επειδή κρατείται από το 2021 στη φυλακή Εβίν της Τεχεράνης.

Σήμερα στο Κοινοβούλιο του Στρασβούργου δύο Ιρανές αντιπροσώπευσαν το κίνημα «Γυναίκα Ζωή Ελευθερία», που τιμήθηκε επίσης με το βραβείο Ζαχάροφ.

Πρόκειται για την Αφσούν Νατζαφί, η αδελφή της οποίας, η Χαντίς, σκοτώθηκε το Σεπτέμβριο του 2022 στα 22 χρόνια της στη διάρκεια διαδήλωσης προς τιμήν της Μαχσά Αμινί, και για την Μερσεντέχ Σαχινκάρ, η οποία τραυματίσθηκε στο μάτι στη διάρκεια διαδήλωσης εναντίον του ιρανικού καθεστώτος τον Οκτώβριο 2022.

Και οι δύο έφυγαν φέτος από το Ιράν.

«Είμαστε εδώ εξ ονόματος όλων των γυναικών, έχουμε απαυδήσει με το ιρανικό καθεστώς», δήλωσε στη διάρκεια συνέντευξης Τύπου η Μερσεντέχ Χασινκάρ, η οποία ζει πλέον στη Γερμανία.

Η Αφσούν Νατζαφί κάλεσε τη διεθνή κοινότητα να αυξήσει την πίεση στο ιρανικό καθεστώς. Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο έχει υιοθετήσει μη υποχρεωτικές αποφάσεις με τις οποίες έχει καταδικάσει την καταστολή των διαδηλωτών από το ιρανικό καθεστώς.

Πέρυσι με το βραβείο Ζαχάροφ είχε τιμηθεί «ο θαρραλέος ουκρανικός λαός» που αντιμετωπίζει τη ρωσική εισβολή.

«Τους απαγορεύθηκε χθες τα μεσάνυχτα να επιβιβασθούν στην πτήση, με την οποία επρόκειτο να έρθουν στη Γαλλία για να παραλάβουν το βραβείο Ζαχάροφ, καθώς και να εγκαταλείψουν το Ιράν, παρόλο που διέθεταν βίζα», δήλωσε η δικηγόρος Σιρίν Αρντακανί. «Τα διαβατήριά τους κατασχέθηκαν», πρόσθεσε.

Today, on the anniversary of Mahsa Amini's death, her father has been detained. Reuters reports about this, citing a source close to the family. It is noted that "security forces" detained Amjad Amini in the west of Iran.

On September 7, Mahsa Amini's uncle was arrested.

Mahsa… pic.twitter.com/NkT50JyeRg

— Anton Gerashchenko (@Gerashchenko_en) September 16, 2023

Η Μαχσά Αμινί και το κίνημα «Γυναίκα Ζωή Ελευθερία», που κατεστάλη στο αίμα από την εξουσία στο Ιράν, τιμήθηκαν τον περασμένο Οκτώβριο από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο με το βραβείο Ζαχάροφ, την κορυφαία διάκριση της ΕΕ για τα ανθρώπινα δικαιώματα.

Ο θάνατος της Μαχσά Αμινί στις 16 Δεκεμβρίου 2022 σε ηλικία 22 ετών, τρεις ημέρες μετά τη σύλληψή της από την αστυνομία ηθών επειδή δεν φορούσε σωστά τη μαντίλα της, προκάλεσε επί μήνες μεγάλης έκτασης διαδηλώσεις εναντίον των ιρανών πολιτικών και θρησκευτικών ηγετών. Η καταστολή των διαδηλώσεων στοίχισε τη ζωή σε εκατοντάδες ανθρώπους ενώ έγιναν χιλιάδες συλλήψεις.

In a series of exclusive interviews, family and friends of Mahsa Amini, whose death last year ignited huge anti-government protests, described her as an unlikely candidate for global fame because she could have been any young woman living in Iran. https://t.co/gN1jKetAf4

— New York Times World (@nytimesworld) September 16, 2023

«Καθώς οι τελετές απονομής των Νόμπελ πραγματοποιούνται την ίδια στιγμή, οι ιρανικές αρχές ποτέ δεν είχαν κινητοποιηθεί περισσότερο για να μην μπορέσουν οι οικογένειες των θυμάτων να πάρουν το λόγο ενώπιον της διεθνούς κοινότητας», δήλωσε η Αρντακανί.

«Ο βάναυσος φόνος της Ντίνα Μαχσά Αμινί σηματοδότησε μια καμπή», είχε υπογραμμίσει η πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου Ρομπέρτα Μέτσολα κατά την ανακοίνωση του βραβείου.

«Το σύνθημα ‘Γυναίκα Ζωή Ελευθερία’ έγινε κραυγή συσπείρωσης για όλους αυτούς οι οποίοι υπερασπίζονται την ισότητα, την αξιοπρέπεια και την ελευθερία στο Ιράν», είχε προσθέσει.

«Δυνάμεις ασφαλείας έθεσαν υπό κράτηση τον Αμτζάντ Αμινί σήμερα και τον οδήγησαν και πάλι στο σπίτι του αφού τον προειδοποίησαν να μην προχωρήσει σε κινήσεις που θα σηματοδοτούν την επέτειο θανάτου της κόρης του», ανέφερε το Δίκτυο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του Κουρδιστάν (KHRN).

Supporters of an exiled Iranian opposition group marched in Brussels on the eve of the first anniversary of the death of 22-year-old Kurdish Iranian woman Mahsa Amini, which sparked months of anti-government protests in Iran https://t.co/0QYtGeuv5v pic.twitter.com/KHmmrNhYcm

— Reuters (@Reuters) September 16, 2023

Ο θάνατος της Αμινί πέρυσι, ενώ βρισκόταν υπό κράτηση, προκάλεσε μήνες αντικυβερνητικών διαδηλώσεων που κλιμακώθηκαν στη μεγαλύτερη έκφραση αμφισβήτησης προς τις ιρανικές αρχές εδώ και χρόνια.

«Έκανα σαφές την περασμένη εβδομάδα ότι θα ξεκινήσουμε ένα άλλο πακέτο κυρώσεων, ότι θα εξετάσουμε πώς μπορούμε επίσης να κατατάξουμε τους Φρουρούς της Επανάστασης στον κατάλογο των τρομοκρατικών οργανώσεων», τόνισε η Μπέρμποκ σε συνέντευξη στον τηλεοπτικό σταθμό ARD.

Τα σχόλιά της έρχονται αφότου ο επικεφαλής των Φρουρών της Επανάστασης προειδοποίησε τους διαδηλωτές ότι το Σάββατο θα είναι η τελευταία μέρα που θα κατέβουν στους δρόμους, σε μια ένδειξη ότι οι δυνάμεις ασφαλείας ενδέχεται να εντείνουν την ήδη σκληρή καταστολή των εκτεταμένων ταραχών.

Το ιρανικό καθεστώς βρίσκεται εδώ και εβδομάδες αντιμέτωπο με ένα πρωτοφανές κύμα λαϊκής δυσαρέσκειας και εκτεταμμένες διαδηλώσεις που προκάλεσε ο θάνατος της Μάχσα Αμίνι.

Η Γερμανία την περασμένη εβδομάδα δήλωσε ότι αυστηροποιεί τους περιορισμούς εισόδου στο Ιράν πέρα από το ήδη ανακοινωθέν πακέτο κυρώσεων της ΕΕ.

Η επικεφαλής της γερμανικής διπλωματίας ανέφερε επίσης ότι δεν διεξάγοντος επί του παρόντος διαπραγματεύσεις για την πυρηνική συμφωνία μεταξύ του Ιράν και της Δύσης.

Νέες διαδηλώσεις σε όλη τη χώρα παρά τις προειδοποιήσεις των Φρουρών της Επανάστασης

Αψηφώντας την προειδοποίηση των Φρουρών της Επανάστασης, νέες διαδηλώσεις πραγματοποιήθηκαν σήμερα στο Ιράν, ενάμιση μήνα μετά από το ξέσπασμα του κύματος διαμαρτυρίας που πυροδότησε ο θάνατος της Μασχά Αμινί.

Φοιτητές συγκεντρώθηκαν το Σάββατο το βράδυ και σήμερα Κυριακή σε πολλές ιρανικές πόλεις, αψηφώντας τον αρχηγό των Φρουρών της Επανάστασης, Στρατηγό Χοσεΐν Σαλαμί, ο οποίος το Σάββατο προειδοποίησε τους διαδηλωτές: «Μην βγείτε ξανά στους δρόμους».

Το Ιράν συγκλονίζεται από ένα κίνημα διαμαρτυρίας μετά τον θάνατο της 16ης Σεπτεμβρίου της 22χρονης Ιρανής Κούρδισσας Μασχά Αμινί, η οποία πέθανε τρεις ημέρες μετά τη σύλληψή της στην Τεχεράνη από την αστυνομία ηθών επειδή δεν τηρούσε τον αυστηρό ενδυματολογικό κώδικα.

Στο αρχικό σύνθημα «γυναίκα, ζωή, ελευθερία» προστέθηκαν, κατά τη διάρκεια των διαδηλώσεων, που οι αρχές καταστέλλουν σκληρά, συνθήματα ανοιχτά εναντίον της Ισλαμικής Δημοκρατίας που ιδρύθηκε το 1979.

Σήμερα, δυνάμεις ασφαλείας εκτόξευσαν δακρυγόνα και άνοιξαν πυρ εναντίον φοιτητών στο Σαναντάι, την πρωτεύουσα της επαρχίας του Κουρδιστάν από την οποία καταγόταν η Αμινί.

Ένα βίντεο που αναρτήθηκε στο διαδίκτυο από την οργάνωση ανθρωπίνων δικαιωμάτων Hengaw δείχνει πυκνό λευκό καπνό να υψώνεται στον ουρανό πάνω από το κτίριο μιας επαγγελματικής σχολής, με τους φοιτητές να φωνάζουν «Ελευθερία, ελευθερία».

Σε άλλο βίντεο που αναρτήθηκε στο Twitter από την οργάνωση που έχει έδρα τη Νορβηγία, φαίνεται ένα κορίτσι να τραυματίζεται στο χέρι από σκάγια. Πυροβολισμοί ακούστηκαν κατά τη διάρκεια διαδήλωσης στο Πανεπιστήμιο του Κουρδιστάν, σύμφωνα με το Hengaw. Το Γαλλικό Πρακτορείο δεν μπόρεσε να εξακριβώσει αμέσως αυτές τις εικόνες.

Διαδηλώσεις πραγματοποιήθηκαν επίσης αυτό το Σαββατοκύριακο στις πανεπιστημιουπόλεις της Τεχεράνης, του Κερμάν (νοτιοανατολικά), του Κερμανσάχ

(βορειοδυτικά), του Μαζανταράν (βόρεια) και της Μασχάντ, της δεύτερης πόλης του Ιράν, σύμφωνα με βίντεο που κοινοποιήθηκαν σε μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Σύμφωνα με τη ΜΚΟ Iran Human Rights (IHR), με έδρα το Όσλο, πραγματοποιήθηκαν διαδηλώσεις χθες Σάββατο σε περισσότερα από 50 πανεπιστήμια και ιδρύματα τριτοβάθμιας εκπαίδευσης σε όλη τη χώρα.

«Κάθε θάνατος ακολουθείται από χίλιους ανθρώπους!» φώναζαν οι διαδηλωτές στην κηδεία ενός διαδηλωτή το Σάββατο στο Αράκ, νοτιοδυτικά της πρωτεύουσας, σύμφωνα με εικόνες που μετέδωσε το διαδικτυακό μέσο 1500tasvir. Αυτό το μέσο ενημέρωσης υποστηρίζει ότι η συγκέντρωση διαλύθηκε με δακρυγόνα.

Η καταστολή των διαδηλώσεων σε όλο το Ιράν έχει προκαλέσει τον θάνατο τουλάχιστον 160 ανθρώπων, μεταξύ των οποίων περίπου 20 παιδιά, σύμφωνα με απολογισμό που έδωσε την Παρασκευή η IHR. Επιπλέον, 93 άνθρωποι σκοτώθηκαν σε διαδηλώσεις στο Ζαντεχάν, στην επαρχία Σιστάν – Μπαλουχιστάν (νοτιοανατολικά), που προκλήθηκαν στις 30 Σεπτεμβρίου μετά τον βιασμό μιας νεαρής κοπέλας που αποδόθηκε σε αστυνομικό, σύμφωνα με το IHR.

Στο Σαγκέζ, τη γενέτειρα της Μασχά Αμινί στην επαρχία του ιρανικού Κουρδιστάν, αστυνομικοί με πολιτικά ρούχα «επιτέθηκαν σε ένα κολέγιο και απήγαγαν φοιτητές» που διαδήλωναν, ανέφερε η Hengaw.

Σύμφωνα με το IHR, χιλιάδες άνθρωποι έχουν συλληφθεί στο Ιράν από την έναρξη της καταστολής, μεταξύ των οποίων δημοσιογράφοι, φοιτητές, δικηγόροι και περισσότεροι από 500 ακτιβιστές της κοινωνίας των πολιτών. Σήμερα Κυριακή, περισσότεροι από 300 Ιρανοί δημοσιογράφοι και φωτορεπόρτερ υπέγραψαν κοινή δήλωση επικρίνοντας τη σύλληψη συναδέλφων τους, ανέφεραν τοπικά μέσα ενημέρωσης.

Η εφημερίδα Sazandegi, που τάσσεται υπέρ μεταρρυθμίσεων στη χώρα, ανακοίνωσε ότι «περισσότεροι από 20 δημοσιογράφοι βρίσκονται ακόμη υπό κράτηση», ειδικά στην πρωτεύουσα, ενώ η Ένωση Δημοσιογράφων της Τεχεράνης απέρριψε ως «παράνομη» και «σε σύγκρουση με την ελευθερία» του Τύπου την «προσέγγιση ασφαλείας» από τις αρχές.

Οι Ιρανοί ηγέτες συνεχίζουν να επιρρίπτουν την ευθύνη στους «εχθρούς» του Ιράν, συμπεριλαμβανομένων των ΗΠΑ και του Ισραήλ, και κατηγορούν τους δημοσιογράφους ότι «έχουν εκπαιδευτεί» με στόχο την ανατροπή του καθεστώτος. Σήμερα το απόγευμα ο πρόεδρος του Ιράν Εμπραχίμ Ραϊσί, σύμφωνα με κρατικά μέσα ενημέρωσης, δήλωσε πως η ασφάλεια είναι η κόκκινη γραμμή του Ιράν και η χώρα δεν θα επιτρέψει σε εχθρούς της να την υπονομεύσουν. «Η ασφάλεια είναι η κόκκινη γραμμή της Ισλαμικής Δημοκρατίας και δεν θα επιτρέψουμε στον εχθρό να εφαρμόσει με οποιονδήποτε τρόπο τα σχέδιά του για να υπονομεύσει αυτό το πολύτιμο εθνικό στοιχείο», είπε ο Ραΐσι.

Σύμφωνα με τοπικά μέσα ενημέρωσης, οι υπηρεσίες ασφαλείας δημοσίευσαν μια αναφορά την Παρασκευή, αναφερόμενη στη δημοσιογράφο Ελάχε Μοχαμάντ της εφημερίδας Sazandegi και στον φωτογράφο Νιλουφάρ Χαμεντί της εφημερίδας Shargh, που βοήθησαν στη δημοσιοποίηση της υπόθεσης της Μασχά Αμινί και έκτοτε κρατούνται επί εβδομάδες.

Διαδηλώσεις αλληλεγγύης στο κίνημα διαμαρτυρίας στο Ιράν διοργανώνονται τακτικά σε πολλές χώρες. Στην Οτάβα, ο Καναδός πρωθυπουργός Τζάστιν Τριντό πραγματοποίησε πορεία το Σάββατο για να στηρίξει τις «γυναίκες στο Ιράν». Και στο Βερολίνο, σήμερα, τρεις άνδρες τραυματίστηκαν όταν άνγωστοι επιτέθηκαν σε διαδηλωτές υπέρ της δημοκρατίας κοντά στην ιρανική πρεσβεία.

«Η ασφάλεια είναι η κόκκινη γραμμή της Ισλαμικής Δημοκρατίας και δεν θα επιτρέψουμε στον εχθρό να εφαρμόσει με οποιονδήποτε τρόπο τα σχέδιά του για να υπονομεύσει αυτό το πολύτιμο εθνικό στοιχείο», είπε ο Ραΐσι.

Οι διαδηλώσεις συνεχίζονται στο Ιράν μετά τον θάνατο στις 16 Σεπτεμβρίου της Μαχσά Αμινί, μιας 22χρονης Κούρδισσας ιρανικής καταγωγής, τρεις ημέρες μετά τη σύλληψή της από την αστυνομία ηθών στην Τεχεράνη γιατί παραβίασε, σύμφωνα με την αστυνομία, τον αυστηρό ενδυματολογικό κώδικα της Ισλαμικής Δημοκρατίας για τις γυναίκες, που τους επιβάλλει να φορούν μαντίλα.

Το κίνημα διαμαρτυρίας επεκτάθηκε τις τελευταίες ημέρες σε σχολεία σε όλη τη χώρα και, σύμφωνα με βίντεο που κοινοποιήθηκαν στο διαδίκτυο, μαθητές φώναξαν αντικυβερνητικά συνθήματα και μαθήτριες έβγαλαν τη μαντίλα τους σε ένδειξη διαμαρτυρίας.

“Οι ταραχές είναι το προϊόν των ομάδων προβληματισμού στις Ηνωμένες Πολιτείες και την Αγγλία και έχουν επεκταθεί στις σχολικές μας αίθουσες”, δήλωσε ο αρχηγός των Φρουρών της Επανάστασης, στρατηγός Χοσέιν Σαλαμί, τον οποίο επικαλείται το Sepah News, η επίσημη ιστοσελίδα των Φρουρών.

“Σήμερα ο εχθρός άνοιξε ένα νέο πεδίο εισβολής πολιτισμικής, πολιτικής και ασφαλείας (…) είναι το πιο σύνθετο πεδίο πολέμου όπου ο εχθρός έχει σοβαρή παρουσία”, κατηγόρησε ο Σαλαμί.

Τη Δευτέρα, η UNICEF εξέφρασε τη “μεγάλη ανησυχία” της μετά τις πληροφορίες που κάνουν λόγο για “παιδιά και εφήβους που σκοτώθηκαν, τραυματίστηκαν και συνελήφθησαν” στο Ιράν. Όμως σήμερα, ο υπουργός Παιδείας του Ιράν, Γιουσέφ Νουρί, διέψευσε τη σύλληψη μαθητών κατά τη διάρκεια των διαδηλώσεων.

Επίσης σήμερα, ο Ιρανός πρόεδρος Εμπραχίμ Ραϊσί κατηγόρησε τον Αμερικανό ομόλογό του ότι “υποκινεί το χάος” μετά την υποστήριξη του Τζο Μπάιντεν στις διαδηλώσεις που πραγματοποιούνται στη χώρα.

Ο ανώτατος ηγέτης, ο αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ, ο οποίος έχει τον τελευταίο λόγο στα μεγάλα πολιτικά ζητήματα του κράτους, έχει κατηγορήσει επανειλημμένα τις ΗΠΑ, το Ισραήλ και τους “πράκτορές” τους ότι υποκίνησαν το κίνημα διαμαρτυρίας.

Το γεγονός πως η 22χρονη Αμινί πέθανε ενώ είχε συλληφθεί από την Αστυνομία Ηθών επειδή δεν φορούσε σωστά την μαντίλα της έχει προκαλέσει κύμα αναταραχών από Ιρανούς που αγωνίζονται για τα θεμελιώδη δικαιώματά τους. Μέχρι στιγμής 30 άνθρωποι έχουν σκοτωθεί στις διαδηλώσεις ενώ η χώρα βρίσκεται αντιμέτωπη με την πιο σοβαρή πρόκληση των τελευταίων ετών. 

Ωστόσο, ο θάνατος της Μαχσά Αμινί έρχεται να προστεθεί σε μια ήδη δύσκολη περίοδο που διανύει η χώρα. Οι Ιρανοί αισθάνονται κουρασμένοι και απελπισμένοι από την συστηματική διαφθορά της πολιτικής ελίτ, την αυξανόμενη φτώχεια, τον πληθωρισμό που έχει ξεπεράσει το 50%, το αδιέξοδο στις συνομιλίες για τα πυρηνικά και την έλλειψη κοινωνικής και πολιτικής ελευθερίας, σύμφωνα με το BBC.

Σύμφωνα με το Ερευνητικό Ινστιτούτο του Οργανισμού Κοινωνικής Ασφάλισης του Ιράν, τουλάχιστον 25 εκατομμύρια Ιρανοί ζούσαν κάτω από το όριο της φτώχειας μέχρι τον Ιούνιο του 2021. Ωστόσο, ο αριθμός αυτός αναμένεται να έχει αυξηθεί. Την ίδια ώρα, η ίδια η κοινωνία και οι απαιτήσεις της φαίνεται πως έχουν αλλάξει. Το κύριο σύνθημα των διαδηλωτών είναι «Γυναίκα, Ζωή, Ελευθερία», οι οποίοι ζητούν περισσότερη ισότητα.

«Το γεγονός ότι πολλοί άνδρες συμμετέχουν στις διαδηλώσεις μαρτυρά ότι η κοινωνία έχει στραφεί σε πιο προοδευτικές απαιτήσεις», υποστηρίζει ο Mehrdad Darvishpour, Ιρανός κοινωνιολόγος στο BBC.

«Είμαστε μάρτυρες της γέννησης ενός μεγα-κινήματος», προσθέτει ο Mehrdad  Darvishpour και καταλήγει πως δεν υπάρχει επιστροφή από αυτό.

Ο θάνατος της 22χρονης έχει ταράξει ακόμη και ορισμένους από τους σκληροπυρηνικούς υποστηρικτές της κυβέρνησης. Πολλοί από αυτούς, συμπεριλαμβανομένων ορισμένων κληρικών, αμφισβητούν τις βίαιες τακτικές που χρησιμοποιούνται από την Αστυνομία Ηθων κατά των γυναικών. Έτσι, η κυβέρνηση έχει δύο επιλογές: Είτε να αλλάξει τους αυστηρούς κανόνες της για το χιτζάμπ που αποτελούν μέρος της ταυτότητας της Ισλαμικής Δημοκρατίας – αν και κάτι τέτοιο μπορεί να ενθαρρύνει τους διαδηλωτές να συνεχίσουν μέχρι να φτάσουν στο τελικό τους αίτημα για αλλαγή καθεστώτος – είτε να μην αλλάξει τίποτα και να συνεχιστεί η βίαιη καταστολή που μπορεί για λίγο να κατευνάσει τις αναταραχές, αλλά θα ρίξει λάδι στη ολοένα αυξανόμενη οργή των πολιτών.