Σπύρος Σιδέρης

Οι εξελίξεις αυτές αφορούν άμεσα και την Ελλάδα, καθώς επηρεάζουν τη στρατηγική εικόνα από την Ανατολική Μεσόγειο μέχρι τη Μαύρη Θάλασσα, τις ενεργειακές ροές και τις περιφερειακές συμμαχίες.

Η συμφωνία ΗΠΑ – Ιράν και οι νέες ισορροπίες

Κεντρικό θέμα των δηλώσεων του Χακάν Φιντάν ήταν η συμφωνία μεταξύ Ουάσιγκτον και Τεχεράνης, την οποία χαρακτήρισε σημαντικό βήμα προς την αποκλιμάκωση.

Η τουρκική ηγεσία υποστηρίζει ότι η συμφωνία μπορεί να συμβάλει στη δημιουργία ενός πιο σταθερού περιφερειακού περιβάλλοντος, ενώ παράλληλα προειδοποιεί για κινδύνους που θα μπορούσαν να εκτροχιάσουν τη διαδικασία. Η αναφορά του Φιντάν σε πιθανές απόπειρες υπονόμευσης της συμφωνίας αποτυπώνει και τη βαθιά διαφωνία της Άγκυρας με τις επιλογές του Ισραήλ στην περιοχή.

Ωστόσο, πέρα από τη ρητορική, η πραγματική σημασία της συμφωνίας βρίσκεται αλλού. Εάν εφαρμοστεί, θα μπορούσε να επηρεάσει τις αγορές ενέργειας, να μειώσει τους κινδύνους στα Στενά του Ορμούζ και να δημιουργήσει νέες συνθήκες ισορροπίας στη Μέση Ανατολή. Για την Ελλάδα, η εξέλιξη αυτή έχει σημασία καθώς ενδέχεται να επηρεάσει τις ευρύτερες γεωπολιτικές και ενεργειακές εξισώσεις της Ανατολικής Μεσογείου.

Η Άγκυρα θέλει ρόλο, αλλά υπάρχουν όρια

Οι δηλώσεις Φιντάν επιβεβαιώνουν ότι η Τουρκία επιδιώκει να διατηρήσει ανοιχτούς διαύλους επικοινωνίας με όλους τους βασικούς παίκτες της περιοχής και του διεθνούς συστήματος.

Η Άγκυρα συνομιλεί με τη Ρωσία, διατηρεί σχέσεις με τις Ηνωμένες Πολιτείες, αναπτύσσει επαφές με αραβικές χώρες και ταυτόχρονα επιδιώκει να διαδραματίσει ρόλο στις εξελίξεις που αφορούν το Ιράν.

Ωστόσο, η φιλοδοξία αυτή δεν είναι χωρίς αντιφάσεις. Οι σχέσεις της Τουρκίας με τη Δύση παραμένουν σύνθετες, οι σχέσεις της με το Ισραήλ βρίσκονται σε περίοδο έντασης, ενώ η συνεργασία με τη Ρωσία συνυπάρχει με σημαντικές διαφωνίες σε μέτωπα όπως η Ουκρανία, η Συρία και ο Νότιος Καύκασος. Αυτό σημαίνει ότι η αυξημένη διπλωματική κινητικότητα δεν μεταφράζεται αυτομάτως και σε αυξημένη επιρροή.

Η Μαύρη Θάλασσα παραμένει κρίσιμο μέτωπο

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι αναφορές του Τούρκου υπουργού στη Μαύρη Θάλασσα.

Ο Φιντάν έκανε λόγο για την ανάγκη προστασίας της ναυσιπλοΐας και αποφυγής ενεργειών που θα μπορούσαν να επηρεάσουν την ασφάλεια στην περιοχή. Οι δηλώσεις αυτές συνδέονται άμεσα με την πορεία του πολέμου μεταξύ Ρωσίας και Ουκρανίας, αλλά και με τις επιπτώσεις που έχει η σύγκρουση στο εμπόριο, στις μεταφορές και στις ενεργειακές αλυσίδες.

Για την Ελλάδα, η σημασία της Μαύρης Θάλασσας δεν είναι θεωρητική. Η σταθερότητα στην περιοχή επηρεάζει την ευρωπαϊκή οικονομία, τις θαλάσσιες μεταφορές και την ενεργειακή ασφάλεια, ενώ τυχόν νέα κλιμάκωση θα μπορούσε να έχει συνέπειες σε ολόκληρη τη Νοτιοανατολική Ευρώπη.

Ο Νότιος Καύκασος στο επίκεντρο των σχεδιασμών

Ένα ακόμη σημαντικό θέμα των συνομιλιών ήταν οι εξελίξεις στον Νότιο Καύκασο.

Ο Φιντάν αναφέρθηκε θετικά στην πρόοδο που καταγράφεται στις σχέσεις μεταξύ Αζερμπαϊτζάν και Αρμενίας, καθώς και στις προσπάθειες που γίνονται για την ενίσχυση της περιφερειακής συνεργασίας.

Η περιοχή βρίσκεται σε μεταβατική φάση. Από τη μία πλευρά, καταγράφεται πρόοδος στις διαδικασίες εξομάλυνσης. Από την άλλη, παραμένουν ανοιχτά ζητήματα που αφορούν την επιρροή της Ρωσίας, τις φιλοδοξίες της Τουρκίας και τις ισορροπίες ανάμεσα στις περιφερειακές δυνάμεις.

Για την Αθήνα, οι εξελίξεις αυτές έχουν ενδιαφέρον επειδή συνδέονται με τη διαμόρφωση νέων μεταφορικών και ενεργειακών διαδρόμων που ενδέχεται να επηρεάσουν τη γεωοικονομική εικόνα ολόκληρης της περιοχής.

Ενέργεια, Ορμούζ και η μάχη των διαδρόμων

Πίσω από τις περισσότερες περιφερειακές κρίσεις παραμένει η ενέργεια.

Η πιθανή επιστροφή του Ιράν στις διεθνείς αγορές πετρελαίου, η ασφάλεια των Στενών του Ορμούζ, οι ρωσικές εξαγωγές ενέργειας και οι εναλλακτικοί διάδρομοι μεταφοράς συνθέτουν μια σύνθετη εξίσωση με τεράστια οικονομική και στρατηγική σημασία.

Η Τουρκία επιδιώκει να αξιοποιήσει τη γεωγραφική της θέση ως χώρα διέλευσης ενέργειας, όμως δεν είναι η μόνη που διεκδικεί ρόλο. Η Ελλάδα, η Κύπρος, οι χώρες της Ανατολικής Μεσογείου και η Ευρωπαϊκή Ένωση αναζητούν επίσης τρόπους ενίσχυσης της ενεργειακής τους ασφάλειας και διαφοροποίησης των πηγών προμήθειας.

Αυτό σημαίνει ότι η συζήτηση για την ενέργεια δεν αφορά μόνο αγωγούς ή τιμές. Αφορά την ίδια τη γεωπολιτική ισορροπία της ευρύτερης περιοχής.

Περισσότερο από μια διμερή συνάντηση

Η επίσκεψη του Χακάν Φιντάν στη Μόσχα δεν ήταν μια απλή διπλωματική επαφή.

Πραγματοποιήθηκε σε μια περίοδο κατά την οποία η Μέση Ανατολή αναζητά νέα ισορροπία μετά τη συμφωνία ΗΠΑ–Ιράν, ο πόλεμος στην Ουκρανία συνεχίζεται χωρίς ορατό τέλος και ο Νότιος Καύκασος επιχειρεί να περάσει από τη λογική της αντιπαράθεσης στη λογική της συνεργασίας.

Το βέβαιο είναι ότι οι δηλώσεις που έγιναν στη Μόσχα δεν αφορούν μόνο τις σχέσεις Ρωσίας και Τουρκίας. Αντανακλούν τη σταδιακή διαμόρφωση ενός νέου περιφερειακού τοπίου, όπου οι εξελίξεις στη Μέση Ανατολή, στον Καύκασο και στη Μαύρη Θάλασσα αλληλεπιδρούν περισσότερο από ποτέ. Το ερώτημα δεν είναι πλέον αν αλλάζει η γεωπολιτική εξίσωση της περιοχής, αλλά ποιοι θα καταφέρουν να επηρεάσουν τους όρους αυτής της μετάβασης και ποιοι θα βρεθούν αντιμέτωποι με τις συνέπειές της.

Τα drones έπληξαν την Τρίτη δύο πετρελαιοφόρα, εκ των οποίων το ένα ήταν ναυλωμένο από την αμερικανική πετρελαϊκή Chevron, την ώρα που κατευθύνονταν προς τερματικό σταθμό στη ρωσική ακτή της Μαύρης Θάλασσας.

Τα ελληνόκτητα και ελληνικά διαχειριζόμενα πλοία συγκαταλέγονται στους μεγαλύτερους στόλους δεξαμενόπλοιων παγκοσμίως και διαδραματίζουν καθοριστικό ρόλο στο εμπόριο της περιοχής της Μαύρης Θάλασσας, τα ύδατα της οποίας μοιράζονται η Βουλγαρία, η Γεωργία, η Ρουμανία και η Τουρκία, καθώς και οι εμπόλεμες Ρωσία και Ουκρανία.

«Συνιστάται στους υπεύθυνους ασφάλειας των ναυτιλιακών εταιρειών, στους πλοιάρχους και στους αξιωματικούς ασφαλείας των ελληνικών πλοίων να προχωρήσουν σε επικαιροποιημένη εκτίμηση απειλής για τα εμπορικά πλοία που βρίσκονται στη Μαύρη Θάλασσα και στις γειτονικές θαλάσσιες περιοχές», αναφέρει το υπουργείο Ναυτιλίας σε ένα από τα έγγραφα που εκδόθηκαν μετά τις επιθέσεις.

Την ίδια ώρα, το κόστος πολεμικής ασφάλισης για πλοία που πλέουν στη Μαύρη Θάλασσα αυξήθηκε σημαντικά αυτή την εβδομάδα, αντανακλώντας την επιδείνωση του περιβάλλοντος κινδύνου.

Ένα από τα δεξαμενόπλοια που στοχοποιήθηκαν την Τρίτη ήταν το Matilda, το οποίο διαχειρίζεται η ελληνική εταιρεία Thenamaris και δέχθηκε πλήγμα από δύο drones.

Παρότι δεν αναφέρθηκαν τραυματισμοί ή σοβαρές ζημιές στο πλοίο, στέλεχος της Thenamaris δήλωσε ότι η εταιρεία ενίσχυσε άμεσα τα προληπτικά μέτρα ασφαλείας και συνέστησε στα πληρώματα αυξημένη επαγρύπνηση και αποφυγή άσκοπης έκθεσης, κυρίως με περιορισμό της κίνησης στο κατάστρωμα.

Το υπουργείο Ναυτιλίας παραπέμπει, τέλος, τις ναυτιλιακές εταιρείες σε προηγούμενο έγγραφο του Απριλίου 2022, στο οποίο συνιστάται η διατήρηση πρόσθετων μέτρων προστασίας για συγκεκριμένο χρονικό διάστημα, λόγω του αυξημένου κινδύνου στα ρωσικά λιμάνια της Μαύρης Θάλασσας, όπως το Νοβοροσίσκ, το Ταμάν, το Τουάπσε και το Καβκάζ.

Ένα από τα πλοία που δέχθηκαν επίθεση ήταν το «Delta Harmony», το οποίο διαχειρίζεται η ελληνική Delta Tankers. Όπως ανέφεραν οι πηγές, επρόκειτο να φορτώσει πετρέλαιο από την Tengizchevroil, θυγατρική της Chevron.

Στόχος έγινε και το «Delta Supreme», επίσης υπό τη διαχείριση της Delta Tankers, καθώς και το «Matilda», ναυλωμένο από θυγατρική της KazMunayGas και διαχειριζόμενο από την ελληνική Thenamaris.

Σε βίντεο που κυκλοφόρησε στο Telegram από το κανάλι Fighterbomber το πρωί της Τετάρτης (14/01) φέρεται να αποτυπώνεται η στιγμή που μη επανδρωμένο αεροσκάφος εκρήγνυται πάνω στο κατάστρωμα του «Delta Harmony».

Στο πλοίο ξέσπασε πυρκαγιά, αλλά δεν σημειώθηκαν σημαντικές ζημιές. Το τάνκερ παραμένει αξιόπλοο και αποχώρησε από την περιοχή, επιβεβαίωσε εκπρόσωπος της πλοιοκτήτριας εταιρείας, που τόνισε ότι δεν υπήρξαν τραυματισμοί.

To Delta Harmony, επρόκειτο να φορτώσει πετρέλαιο από την Tengizchevroil, ενώ το Matilda, ήταν ναυλωμένο από τη θυγατρική της κρατικής εταιρείας πετρελαίου του Καζακστάν KazMunayGas (KMG) και επρόκειτο να φορτώσει καζακικό πετρέλαιο από το κοίτασμα Karachaganak.

Αξιωματούχος της Thenamaris επιβεβαίωσε στο Reuters ότι το Matilda επλήγη από δύο drones ενώ βρισκόταν σε κατάσταση έρματος, σε απόσταση 30 μιλίων (48 χλμ.) από τις θέσεις πρόσδεσης της CPC. Η KMG επιβεβαίωσε επίσης την επίθεση.

«Δεν υπήρξαν τραυματισμοί και το πλοίο υπέστη μικρές ζημιές στο κατάστρωμα, σύμφωνα με μια αρχική εκτίμηση, οι οποίες είναι πλήρως επισκευάσιμες. Το πλοίο, το οποίο παραμένει αξιόπλοο, απομακρύνεται πλέον από την περιοχή», δήλωσε ο αξιωματούχος της Thenamaris.

Δύο πηγές στον τομέα της ναυτιλιακής ασφάλειας ανέφεραν ότι ξέσπασε φωτιά στο Matilda, η οποία κατασβέστηκε γρήγορα.

Σημειώνεται πως ένα τέταρτο πλοίο, το Freud, υπό τη διαχείριση της ελληνικής TMS, αρχικά αναφέρθηκε ότι είχε επίσης δεχθεί επίθεση. Ωστόσο, η TMS διέψευσε ότι το πλοίο είχε πληγεί.

Δεν ήταν άμεσα σαφές ποιος βρισκόταν πίσω από τα πλήγματα της Τρίτης, ωστόσο η θέση και το φορτίο παραπέμπουν σε χτύπημα από την Ουκρανία. Στις 29 Νοεμβρίου, ουκρανικό drone είχε πλήξει μία από τις τρεις κύριες θέσεις πρόσδεσης της CPC στον τερματικό σταθμό, που βρίσκεται κοντά στο λιμάνι του Νοβοροσίσκ.

Η επίθεση φαίνεται πως έγινε με drones, χωρίς να έχει διευκρινιστεί εάν ήταν θαλάσσια ή εναέρια. Η Caspian Pipeline Consortium (CPC), η κοινοπραξία που διαχειρίζεται τον τερματικό σταθμό όπου τα δεξαμενόπλοια επρόκειτο να φορτώσουν, αρνήθηκε να σχολιάσει την επίθεση.

Ωστόσο, σύμφωνα με οκτώ πηγές που μίλησαν στο Reuters υπό τον όρο της ανωνυμίας λόγω της ευαισθησίας της κατάστασης, τα δεξαμενόπλοια, δύο τύπου Suezmax και ένα τύπου Aframax, χτυπήθηκαν καθ’ οδόν προς τον τερματικό σταθμό Yuzhnaya Ozereyevka, σημείο φόρτωσης περίπου του 80% του καζακικού αργού που προορίζεται για τις διεθνείς αγορές.

Σημειώνεται πως στους μετόχους του αγωγού της CPC, μήκους 1.500 χιλιομέτρων (930 μιλίων), περιλαμβάνονται η KazMunayGas, θυγατρικές της Chevron, η ρωσική Lukoil και η ExxonMobil.

• Οι επιθέσεις σημειώνονται σε μια περίοδο κατά την οποία η πετρελαϊκή παραγωγή του Καζακστάν – το μεγαλύτερο μέρος της οποίας εξάγεται μέσω του συγκεκριμένου τερματικού – κατέρρευσε στις αρχές Ιανουαρίου.

Η παραγωγή πετρελαίου και συμπυκνωμάτων φυσικού αερίου στο Καζακστάν μειώθηκε κατά 35% μεταξύ 1ης και 12ης Ιανουαρίου σε σύγκριση με τον μέσο όρο του Δεκεμβρίου, ανέφερε στο Reuters πηγή με γνώση των σχετικών στοιχείων, προσθέτοντας ότι η πτώση οφειλόταν κυρίως στους περιορισμούς στις εξαγωγές μέσω του τερματικού της Μαύρης Θάλασσας.

Το υπουργείο Ενέργειας του Καζακστάν δήλωσε την Τρίτη ότι η CPC συνεχίζει να εξάγει πετρέλαιο μέσω μίας θέσης πρόσδεσης.

Οι επιθέσεις σε δεξαμενόπλοια στη Μαύρη Θάλασσα θα μπορούσαν να αυξήσουν τόσο το κόστος μεταφοράς όσο και τα ασφάλιστρα για όσους επιδιώκουν να φορτώσουν πετρέλαιο σε ρωσικούς τερματικούς σταθμούς της περιοχής, οι οποίοι διαχειρίζονται πάνω από το 2% του παγκόσμιου αργού πετρελαίου.

Σπύρος Σιδέρης

Η κλιμάκωση στη θάλασσα απειλεί να συμπαρασύρει τα πάντα – από τις ασφαλιστικές καλύψεις στην παγκόσμια ναυτιλία μέχρι τη σταθερότητα των ενεργειακών αγορών – και κυρίως να παραβιάσει μια κόκκινη γραμμή που, παρά τις συγκρούσεις των τελευταίων δύο ετών, όλες οι πλευρές είχαν ως σήμερα αποφύγει: τον στοχευμένο πόλεμο κατά πολιτικών πλοίων σε ουδέτερα ή ξένα χωρικά ύδατα.

Η τουρκική προειδοποίηση: “Δεν θα επιτρέψουμε απειλές στη δική μας περιοχή”

Ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν, σε μια από τις πιο σαφείς τοποθετήσεις του από την έναρξη του πολέμου, μίλησε για «επιθέσεις που δεν μπορούν να δικαιολογηθούν με κανέναν τρόπο» μέσα στην τουρκική ΑΟΖ, υπογραμμίζοντας ότι «οι επιθέσεις στην ΑΟΖ μας δεν μπορούν να θεωρηθούν ανεκτές», ότι «η ασφάλεια της ναυσιπλοΐας, της ζωής και του περιβάλλοντος βρίσκεται σε άμεσο κίνδυνο» και ότι η ρωσοουκρανική σύγκρουση έχει πλέον φτάσει «σε σημείο να απειλεί ανοιχτά την ασφάλεια στη Μαύρη Θάλασσα». Η Άγκυρα επισημαίνει πως έχει ήδη απευθύνει τις απαραίτητες προειδοποιήσεις σε όλες τις πλευρές, διαμηνύοντας ότι δεν πρόκειται να επιτρέψει η δική της ΑΟΖ να μετατραπεί σε ζώνη ανεξέλεγκτων στρατιωτικών επιχειρήσεων.

Η τουρκική στάση έχει ιδιαίτερη σημασία, καθώς η Τουρκία είναι ο κύριος ρυθμιστής των Στενών, σύμφωνα με το καθεστώτος της Σύμβασης του Μοντρέ, ο μόνος παράγοντας που συνομιλεί ταυτόχρονα με τη Μόσχα και το Κίεβο και μια χώρα με τεράστιο εμπορικό όγκο στη Μαύρη Θάλασσα, που δεν μπορεί να επιτρέψει μακροχρόνια αποσταθεροποίηση. Η προειδοποίηση Ερντογάν δεν αφορά μόνο την προστασία των τουρκικών συμφερόντων, αλλά εκπέμπει και ένα σαφές μήνυμα ότι η Άγκυρα δεν θα δεχθεί «εξαγωγή του πολέμου» στη θαλάσσια περιοχή όπου διατηρεί καθοριστικό ρόλο, θεσμικό και οικονομικό.

Τα χτυπήματα της Παρασκευής: γιατί είναι διαφορετικά από ό,τι έχει προηγηθεί

Σύμφωνα με ρωσικές και διεθνείς πηγές, ουκρανικά μη επανδρωμένα θαλάσσια σκάφη χτύπησαν δύο δεξαμενόπλοια, (σήμερα αναφέρθηκε και τρίτη επίθεση) τα Virat και Kairos, που κατευθύνονταν προς το Νοβοροσίσκ, σε σημείο ιδιαίτερα κοντά στο τουρκικό παράκτιο μέτωπο. Επιθέσεις σε πλοία δεν είναι κάτι καινούργιο: το 2023 είχε χτυπηθεί δεξαμενόπλοιο κοντά στο Κερτς, η Ρωσία έχει πλήξει κατά καιρούς εμπορικά σκάφη σε ουκρανικά λιμάνια, ενώ πλοίο με τουρκική σημαία είχε πρόσφατα δεχθεί πυρά στο Ισμαήλ. Αυτό, όμως, που δεν είχε συμβεί μέχρι σήμερα ήταν μια στοχευμένη επίθεση σε εμπορική ναυτιλία εν πλω, εκτός κλασικών εμπόλεμων ζωνών και τόσο κοντά σε ξένα χωρικά ύδατα.

Αυτή η ποιοτική αναβάθμιση της βίας στη θάλασσα είναι που «αλλάζει τα πάντα». Δεν πρόκειται απλώς για παράπλευρες απώλειες ή για χτυπήματα στην εγγύς ζώνη των λιμανιών, αλλά για μια κίνηση που αμφισβητεί de facto την ασφάλεια της εμπορικής ναυσιπλοΐας σε μια από τις πιο κρίσιμες θαλάσσιες αρτηρίες της Ευρασίας.

Η ανάγνωση της Μόσχας: “Προβοκάτσια για να καταρρεύσουν οι ειρηνευτικές προσπάθειες”

Ρωσικά μέσα ενημέρωσης και αναλυτές υποστηρίζουν ότι η επίθεση έχει στόχο να προκαλέσει αντίδραση της Μόσχας, να ανατρέψει την – όπως λένε – «ευνοϊκή για τη Ρωσία» τροχιά που αποδίδουν στο νέο ειρηνευτικό σχέδιο Τραμπ και να δικαιολογήσει τη συνέχιση των ουκρανικών επιθέσεων σε ρωσικές υποδομές. Στα ρωσικά κοινωνικά δίκτυα καταγράφονται εκκλήσεις για σκληρή απάντηση, ωστόσο η ρωσική ηγεσία φαίνεται, τουλάχιστον προς το παρόν, να αποφεύγει τις πιο δραματικές κινήσεις.

Ο λόγος είναι απλός: μια μεγάλη κλιμάκωση στη θάλασσα μπορεί να πλήξει πρώτα από όλα τη ρωσική οικονομία, η οποία εξαρτάται σε τεράστιο βαθμό από τις εξαγωγές μέσω της Μαύρης Θάλασσας. Η Μόσχα καλείται να ισορροπήσει ανάμεσα στην ανάγκη να αποτρέψει περαιτέρω χτυπήματα στον «σκιώδη» στόλο των δεξαμενόπλοιων που συνδέονται με τις εξαγωγές της, και στο ρίσκο να οδηγήσει η ίδια τη σύγκρουση σε μια ανεξέλεγκτη ναυτική κρίση.

Το επικίνδυνο σενάριο: η Ρωσία να μπλοκάρει πλήρως την ουκρανική ναυτιλία

Οι ρωσικές δυνατότητες στη θάλασσα είναι δεδομένες: διαθέτει μη επανδρωμένα θαλάσσια σκάφη αλλά και μεγάλο οπλοστάσιο πυραύλων, έχει την τεχνική ικανότητα να βυθίσει συστηματικά πλοία που κατευθύνονται σε ουκρανικά λιμάνια και μπορεί, αν το αποφασίσει, να ανακοινώσει ναυτικό αποκλεισμό της Ουκρανίας σε διεθνή ύδατα κάτι για το οποίο απείλησε ευθέως ο Πούτιν. Αν η Μόσχα προχωρήσει τελικά σε μια ανακοίνωση τύπου «απαγόρευσης εισόδου πλοίων σε ουκρανικά λιμάνια χωρίς άδεια της Ρωσίας», το εμπορικό ρεύμα προς την Οδησσό και άλλα λιμάνια θα σταματήσει, η ουκρανική οικονομία θα υποστεί καταστροφικό πλήγμα και η ασφάλεια στη Μαύρη Θάλασσα θα υποβαθμιστεί δραματικά.

Μέχρι σήμερα η Ρωσία δεν έφτασε σε αυτό το σημείο, κυρίως επειδή φοβόταν τα αντίποινα: ότι η Ουκρανία θα στοχεύσει σε ρωσικά εμπορικά πλοία, πλήττοντας τον τεράστιο όγκο ρωσικού εμπορίου στη Μαύρη Θάλασσα. Αν όμως οι ουκρανικές επιθέσεις σε πλοία που συνδέονται με ρωσικά λιμάνια συνεχιστούν και καταστούν συστηματικές, η εύθραυστη ισορροπία αποτροπής μπορεί να ανατραπεί, με τη Μόσχα να επιλέγει μια πολύ πιο επιθετική στρατηγική στη θάλασσα.

Αν η θάλασσα γίνει εμπόλεμη ζώνη: ποιος χάνει, ποιος κερδίζει

Αν η σύγκρουση μεταφερθεί σε πλήρη κλίμακα στη θάλασσα, το αποτέλεσμα θα είναι σχεδόν προδιαγεγραμμένο: πάγωμα των ασφαλιστικών καλύψεων, εκτόξευση των ναύλων και πιθανή παύση της εμπορικής ναυτιλίας σε ολόκληρη τη Μαύρη Θάλασσα. Αυτό θα πλήξει πρώτα και κύρια την Ουκρανία, που δεν έχει άλλη έξοδο στη θάλασσα, αλλά και τη Ρωσία, η οποία εξαρτά σε μεγάλο βαθμό την οικονομία της από τις θαλάσσιες εξαγωγές.

Η Τουρκία κινδυνεύει να δει τα Στενά και τον ρόλο της στο διεθνές εμπόριο να παραλύουν, ενώ η Βουλγαρία και η Ρουμανία, με κρίσιμες ενεργειακές ροές μέσω της Μαύρης Θάλασσας, θα βρεθούν αντιμέτωπες με σοβαρές αναταράξεις. Στο κάδρο μπαίνει και η παγκόσμια αγορά ενέργειας, λόγω του όγκου και της σημασίας των δεξαμενόπλοιων που κυκλοφορούν στην περιοχή.

Με απλά λόγια, κανείς δεν κερδίζει από τη μεταφορά του πολέμου στη θάλασσα. Η κλιμάκωση της βίας στην επιφάνεια της Μαύρης Θάλασσας λειτουργεί ως κλασικό παράδειγμα ενός σεναρίου όπου κάθε πλευρά χάνει κάτι ζωτικό: έλεγχο, έσοδα, ασφάλεια, πολιτικό κεφάλαιο.

Τα σενάρια που κυκλοφορούν

Στο διπλωματικό και αναλυτικό παρασκήνιο συζητούνται ήδη τέσσερις βασικές εκδοχές. Η πρώτη είναι ένα σενάριο ελεγχόμενης κλιμάκωσης, όπου η Ρωσία απαντά περιορισμένα, η Τουρκία εντείνει τον έλεγχο των Στενών και της δικής της ΑΟΖ και η κατάσταση, μετά από μια περίοδο έντασης, σταθεροποιείται.

Η δεύτερη εκδοχή αφορά ένα σενάριο πλήρους μπλοκαρίσματος των ουκρανικών λιμανιών, με τη Μόσχα να ανακοινώνει ουσιαστικά αποκλεισμό και το Κίεβο να πολλαπλασιάζει τα χτυπήματά του σε ρωσικά πλοία, οδηγώντας την ασφάλεια στη θάλασσα σε σχεδόν πλήρη κατάρρευση.

Η τρίτη εκδοχή περιγράφει μια «γενικευμένη ναυτική κρίση», όπου οι επιθέσεις επεκτείνονται και σε ουδέτερες ζώνες, η εμπορική ναυτιλία παραλύει και απαιτείται διεθνής παρέμβαση, με την Άγκυρα να αναλαμβάνει αναγκαστικά πρωταγωνιστικό ρόλο ως εγγυητής της διέλευσης από τα Στενά.

Τέλος, υπάρχει και το σενάριο μιας έμμεσης επαναφοράς στις διαπραγματεύσεις, στο οποίο η κλιμάκωση λειτουργεί ως εργαλείο πίεσης για συμβιβασμό, ενισχύοντας τη ρητορική Ερντογάν – αλλά και άλλων ηγετών – υπέρ μιας «άμεσης λήξης του πολέμου», προτού η Μαύρη Θάλασσα μετατραπεί σε παγίδα χωρίς έξοδο για όλους.

Το πλοίο MIDVOLGA-2 ανέφερε ότι δέχθηκε επίθεση σε απόσταση 129 χιλιομέτρων στα ανοικτά των τουρκικών ακτών, αλλά δεν ζήτησε βοήθεια και συνεχίζει να πλέει προς το τουρκικό λιμάνι της Σινώπης, γνωστοποίησε μέσω του X η τουρκική Διεύθυνση Ναυτιλιακών Υποθέσεων.

Δεν έκανε γνωστές άλλες λεπτομέρειες σχετικά με την επίθεση.

Την περασμένη Παρασκευή, ουκρανικά μη επανδρωμένα σκάφη επιφανείας έπληξαν στη Μαύρη Θάλασσα δύο δεξαμενόπλοια στα οποία έχουν επιβληθεί κυρώσεις και τα οποία κατευθύνονταν σε ρωσικό λιμάνι για να φορτώσουν πετρέλαιο που προοριζόταν για ξένες αγορές, καθώς το Κίεβο προσπαθεί να συσσωρεύσει πίεση στη ρωσική πετρελαϊκή βιομηχανία.

Ο Τούρκος πρόεδρος Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν δήλωσε χθες, Δευτέρα, ότι οι επιθέσεις σε εμπορικά πλοία στη Μαύρη Θάλασσα είναι απαράδεκτες, σε μια προειδοποίηση «προς όλες τις εμπλεκόμενες πλευρές».

Πηγές του πρακτορείου UNN αναφέρουν ότι η επιχείρηση σχεδιάστηκε και υλοποιήθηκε από τη 13η Κεντρική Διεύθυνση Στρατιωτικής Αντικατασκοπείας σε συνεργασία με το Ουκρανικό Πολεμικό Ναυτικό, πλήττοντας δύο δεξαμενόπλοια που ανήκουν στον ρωσικό σκιώδη στόλο.

Τα αναβαθμισμένα Sea Baby, όπως σημειώνεται, διαθέτουν μεγαλύτερη αυτονομία και ενισχυμένες πολεμικές κεφαλές, επιτρέποντας πλήγματα σε μεγάλη απόσταση. Βίντεο που κυκλοφόρησαν στα social media αποτυπώνουν τη στιγμή της προσέγγισης των drones και τα χτυπήματα στα πλοία, με το UNN να υπογραμμίζει ότι και τα δύο δεξαμενόπλοια υπέστησαν σοβαρές ζημιές και τέθηκαν εκτός λειτουργίας.

Τα δεξαμενόπλοια KAIRO και VIRAT, τα οποία μεταφέρουν ρωσικό πετρέλαιο, έχουν τη δυνατότητα να μετακινούν φορτία αξίας σχεδόν 70 εκατ. δολαρίων. Και τα δύο βρίσκονται σε καθεστώς δυτικών κυρώσεων, καθώς συνεχίζουν τη μεταφορά ρωσικού πετρελαίου παρά το εμπάργκο που επιβλήθηκε μετά τη ρωσική εισβολή του 2022.

Χθες το βράδυ, η τουρκική Διεύθυνση Θαλάσσιων Υποθέσεων (DGM) δημοσιοποίησε εικόνες στις οποίες το KAIRO φαίνεται να έχει τυλιχθεί στις φλόγες, με πυκνό μαύρο καπνό να υψώνεται πάνω από το πλοίο. Η DGM διευκρίνισε πως οι δεξαμενές του ήταν άδειες, πέρα από τα καύσιμα του ίδιου του πλοίου, και πως είχε αποπλεύσει με προορισμό το ρωσικό λιμάνι Νοβοροσίσκ.

Το πρωί του Σαββάτου, ο σημαντικός τερματικός σταθμός πετρελαίου κοντά στο Νοβοροσίσκ ανέστειλε τη λειτουργία του, καθώς επίθεση μη επανδρωμένου σκάφους επιφανείας προκάλεσε ζημιές σε ένα από τα τρία αγκυροβόλια του. Η εταιρεία διαχείρισης μίλησε για «στοχευμένη τρομοκρατική επίθεση».

Παρά την ένταση των πληγμάτων, οι τουρκικές αρχές αναφέρουν ότι δεν έχει εντοπιστεί μέχρι στιγμής θαλάσσια ρύπανση γύρω από το KAIROS. Ομάδα ειδικών περιβάλλοντος και δύτες θα μεταβεί στο σημείο μόλις ολοκληρωθεί η κατάσβεση της πυρκαγιάς στο πλοίο.

Η επίθεση αυτή αναδεικνύει τη σημασία των πετρελαϊκών εξαγωγών για τη Ρωσία, καθώς οι έσοδα από το πετρέλαιο αποτελούν τη βασική πηγή χρηματοδότησης του πολέμου. Με πυραύλους κρουζ Neptune και μη επανδρωμένα αεροσκάφη, οι ουκρανικές δυνάμεις στόχευσαν κρίσιμες πετρελαϊκές υποδομές, προκαλώντας σοβαρές ζημιές σε τερματικούς σταθμούς και αγωγούς.

Η Ρωσία, μέσω της εταιρείας Transneft, αναγκάστηκε να αναστείλει τις προμήθειες πετρελαίου προς το λιμάνι, ενώ και η Κοινοπραξία Αγωγών της Κασπίας ανέστειλε προσωρινά τις φορτώσεις από το γειτονικό τερματικό σταθμό, Γιούζναγια Οζερέεβκα.

Η διαταραχή αυτή στην εξαγωγή πετρελαίου δημιουργεί σοβαρές ανησυχίες για την παγκόσμια προμήθεια και ενισχύει τις διεθνείς πιέσεις στις τιμές του αργού, με τις τιμές του πετρελαίου να ανεβαίνουν άνω του 2%.

Η επίθεση αυτή έδειξε τη στρατηγική σημασία της Ουκρανίας να πλήξει τις ρωσικές πετρελαϊκές υποδομές και να περιορίσει την ικανότητα της Ρωσίας να χρηματοδοτεί τον πόλεμο. Η καταστροφή των υποδομών αυτών έχει άμεσες συνέπειες, καθώς πλήττει έναν από τους βασικούς πυλώνες της ρωσικής οικονομίας.

Στο ίδιο πλαίσιο, η Ουκρανία συνέχισε να στοχεύει και άλλες στρατηγικές εγκαταστάσεις, όπως διυλιστήρια και αποθήκες καυσίμων, προσπαθώντας να αναχαιτίσει τη στρατιωτική μηχανή της Ρωσίας.

Οι Ρώσοι αξιωματούχοι αναφέρουν ζημιές σε λιμάνια, σιτηρά και εμπορευματοκιβώτια στο Νοβοροσίσκ, ενώ ένα πλοίο που ήταν ελλιμενισμένο στο λιμάνι υπέστη ζημιές, με τρία μέλη του πληρώματος να τραυματίζονται.

Η καταστροφή αυτή, σύμφωνα με τους τοπικούς αξιωματούχους, απαιτεί άμεση ανταπόκριση και αποκατάσταση των ζημιών, με περισσότερους από 170 ανθρώπους και 50 μονάδες εξοπλισμού να αναλαμβάνουν δράση για την κατάσβεση πυρκαγιών και την αποκατάσταση των υποδομών.

Η ΕΕ παρουσίασε την Τετάρτη μια νέα στρατηγική για τη Μαύρη Θάλασσα, η οποία θα επιτρέψει στην περιοχή να μεταφέρει καλύτερα βαρύ στρατιωτικό εξοπλισμό, καθώς η ρωσική απειλή απειλεί την Ανατολική Ευρώπη, γράφει το Politico.

«Η ασφάλεια στη Μαύρη Θάλασσα είναι ζωτικής σημασίας και για την ευρωπαϊκή ασφάλεια», δήλωσε η επικεφαλής της διπλωματίας της ΕΕ Κάγια Κάλλας σε συνέντευξη Τύπου, προσθέτοντας ότι αυτή τη στιγμή υπονομεύεται από τον ολοκληρωτικό πόλεμο του Κρεμλίνου στην Ουκρανία και τις υβριδικές επιθέσεις σε θαλάσσιες υποδομές.

Η στρατηγική αποτελεί επίσης απάντηση στις «γεωπολιτικές προκλήσεις» σε έναν κόσμο όπου «οι εξαρτήσεις οπλίζονται», δήλωσε η Μάρτα Κος, επίτροπος για τη διεύρυνση της ΕΕ. Η Μαύρη Θάλασσα αποτελεί γέφυρα προς τον Νότιο Καύκασο και την Κεντρική Ασία και ζωτική αρτηρία για το εμπόριο ενέργειας και τροφίμων, είπε.

Η περιοχή της Μαύρης Θάλασσας έχει αποσταθεροποιηθεί από την εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία, καθώς η μεγάλης κλίμακας χρήση ναρκών και οι στρατιωτικές ενέργειες εμπόδισαν τη ροή αγαθών. Ξεχωριστά, οι χώρες της Ανατολικής Ευρώπης φοβούνται περαιτέρω επιθετικότητα από τη Μόσχα πέρα ​​από την Ουκρανία και θέλουν να ενισχύσουν τις αμυντικές τους δυνατότητες.

Η Ρουμανία και η Βουλγαρία είναι οι χώρες της ΕΕ στις ακτές της Μαύρης Θάλασσας και το μπλοκ θα επενδύσει στην αναβάθμιση των περιφερειακών υποδομών, όπως λιμάνια, σιδηρόδρομοι και αεροδρόμια, για τη διαχείριση βαρέος στρατιωτικού εξοπλισμού. Αυτό θα βοηθήσει να διασφαλιστεί ότι «τα στρατεύματα μπορούν να βρίσκονται εκεί που χρειάζονται όταν χρειάζονται», δήλωσε η Κάλλας.

Τζιτζικώστας: 75 δισ. το κόστος για την αναβάθμιση των υποδομών

Προηγουμένως, ο Ευρωπαίος Επίτροπος Μεταφορών Απόστολος Τζιτζικώστας δήλωσε ότι θα κοστίσει περίπου 75 δισεκατομμύρια ευρώ για την αναβάθμιση των υποδομών μεταφορών για στρατιωτική χρήση σε όλη την Ευρώπη.

Η ΕΕ σχεδιάζει επίσης να δημιουργήσει έναν Κόμβο Θαλάσσιας Ασφάλειας της Μαύρης Θάλασσας, ο οποίος θα χρησιμεύσει ως το σύστημα έγκαιρης προειδοποίησης της Ευρώπης στην περιοχή. Η Κάλλας δήλωσε ότι ο κόμβος θα αυξήσει την επίγνωση της κατάστασης και θα βοηθήσει την ΕΕ να προστατεύσει τις κρίσιμες υποδομές της. Η τοποθεσία του κόμβου, το λειτουργικό του μοντέλο και το κόστος δεν έχουν ακόμη καθοριστεί, πρόσθεσε.

Μια άλλη κίνηση ασφαλείας είναι η αυξημένη παρακολούθηση της ξένης ιδιοκτησίας λιμένων και άλλων βασικών εγκαταστάσεων, δήλωσε η Κάλλας.

«Συνεργασία με αξιόπιστους εταίρους»

Στο εμπόριο, η ΕΕ θα αναπτύξει νέους ενεργειακούς διαδρόμους, μεταφορικές συνδέσεις και ψηφιακές υποδομές με περιφερειακούς εταίρους, σύμφωνα με την Κος. Το μπλοκ θα επενδύσει επίσης στην ετοιμότητα των παράκτιων κοινοτήτων και της θαλάσσιας οικονομίας για την αντιμετώπιση των περιβαλλοντικών ζημιών που σχετίζονται με τον πόλεμο και την αντιμετώπιση των κινδύνων της κλιματικής αλλαγής.

«Σε όλο τον κόσμο, οι χώρες αναζητούν πλέον συνεργασία με αξιόπιστους και προβλέψιμους εταίρους, όπως είναι η ΕΕ», δήλωσε η Kos. «Τέτοιες συνεργασίες θα μας κάνουν συλλογικά πιο ασφαλείς και θα δημιουργήσουν επιχειρηματικές ευκαιρίες για όλους».

Η Επιτροπή υπογράμμισε την Ουκρανία, τη Μολδαβία, τη Γεωργία, την Τουρκία, την Αρμενία και το Αζερμπαϊτζάν ως εταίρους με τους οποίους θέλει να σφυρηλατήσει στενότερους δεσμούς μέσω της νέας στρατηγικής.

Σπύρος Σιδέρης

Για τις ΗΠΑ, η διασφάλιση της ασφαλούς ναυσιπλοΐας στη Μαύρη Θάλασσα αποτελεί στρατηγικό στόχο, καθώς προστατεύει τις εμπορικές ροές προς την Ουκρανία και τη Δύση, αποτρέποντας παράλληλα τη χρήση πολιτικών πλοίων για στρατιωτικούς σκοπούς.  

Από την πλευρά της, η Ρωσία κέρδισε την ένταξη στη συμφωνία ρήτρας που απαγορεύει τέτοιες χρήσεις, προφανώς στοχεύοντας στον έλεγχο των φορτίων που καταλήγουν στα ουκρανικά λιμάνια. Επιπλέον, η Μόσχα εξασφάλισε την υπόσχεση των ΗΠΑ να βοηθήσουν στην αποκατάσταση της πρόσβασης της Ρωσίας στη διεθνή αγορά γεωργικών προϊόντων και λιπασμάτων, γεγονός που θα μπορούσε να ενισχύσει σημαντικά την οικονομία της. 

Οι Βασικές Παράμετροι της Συμφωνίας 

Σύμφωνα με την ανακοίνωση του Λευκού Οίκου, οι δύο πλευρές συμφώνησαν στα εξής: 

• Ασφαλής ναυσιπλοΐα στη Μαύρη Θάλασσα και αποκλεισμός της χρήσης βίας στη θαλάσσια περιοχή. 

• Απαγόρευση της χρήσης εμπορικών πλοίων για στρατιωτικούς σκοπούς, προφανώς μετά από απαίτηση της Ρωσίας. 

• Στήριξη της Ρωσίας στην εξαγωγή γεωργικών προϊόντων και λιπασμάτων, μέσω διευκολύνσεων στη ναυτική ασφάλιση, τη χρήση λιμένων και τα διεθνή συστήματα πληρωμών. 

• Ανάπτυξη μηχανισμού απαγόρευσης χτυπημάτων στις ενεργειακές υποδομές της Ουκρανίας και της Ρωσίας, ως βήμα προς μια συνολικότερη κατάπαυση του πυρός. 

Διαφορετικές Αναγνώσεις από Ουάσινγκτον, Μόσχα και Κίεβο 

Παρά τις κοινές ανακοινώσεις, υπάρχουν σημαντικές διαφοροποιήσεις στις θέσεις των εμπλεκομένων. Η Ουκρανία εξέδωσε ξεχωριστή δήλωση, που περιλαμβάνει την δέσμευση της Ουάσινγκτον να διευκολύνει την ανταλλαγή κρατουμένων και την επιστροφή παιδιών που έχουν εκτοπιστεί βίαια – κάτι που απουσιάζει από τη ρωσική εκδοχή.

Επιπλέον, το Κίεβο κατέστησε σαφές ότι οποιαδήποτε κίνηση ρωσικών στρατιωτικών πλοίων πέραν της ανατολικής Μαύρης Θάλασσας θα θεωρηθεί απειλή, κάτι που δεν αναφέρεται στις δηλώσεις των ΗΠΑ ή της Ρωσίας. 

Από την πλευρά της, η Ρωσία επιβεβαίωσε ότι συμφωνεί στην εκεχειρία στη Μαύρη Θάλασσα, αλλά μόνο υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις, όπως η άρση κυρώσεων σε ρωσικές τράπεζες και εταιρείες του αγροτικού τομέα, καθώς και η αποκατάσταση της λειτουργίας του ρωσικού χρηματοπιστωτικού συστήματος μέσω SWIFT. Επιπλέον, η Μόσχα ανακοίνωσε ότι η απαγόρευση χτυπημάτων σε ενεργειακές υποδομές θα ισχύσει από τις 18 Μαρτίου 2025 και για 30 ημέρες, με δυνατότητα παράτασης, ενώ η Ουάσινγκτον και το Κίεβο δεν έθεσαν σαφές χρονοδιάγραμμα. 

Οικονομικές και Γεωπολιτικές Επιπτώσεις 

Για τη Ρωσία, η άρση των κυρώσεων στις εξαγωγές γεωργικών προϊόντων είναι κρίσιμη, καθώς οι εξαγωγές τροφίμων αποτελούν βασικό πυλώνα της οικονομίας της. Αν η Ουάσινγκτον δεχθεί να προχωρήσει σε αυτή τη διευκόλυνση, η Μόσχα θα μπορούσε να θεωρήσει τη συμφωνία μεγάλη επιτυχία. 

Αντίθετα, η Ουκρανία δεν φαίνεται να αποκομίζει αντίστοιχα οφέλη. Οι περιορισμοί στη ναυσιπλοΐα προς τα λιμάνια της είχαν ήδη μειωθεί πριν από τη συμφωνία, ενώ η απαγόρευση χτυπημάτων στις ενεργειακές υποδομές είναι προσωρινή και ενδέχεται να μην καλύπτει άλλες κρίσιμες υποδομές. Επιπλέον, η απαίτηση της Ρωσίας για έλεγχο των φορτίων προς την Ουκρανία θα μπορούσε να θέσει νέους περιορισμούς στο εμπόριο της χώρας. 

Η Διπλωματική Διάσταση: Μια Πλατφόρμα για Ευρύτερες Συζητήσεις; 

Η διάρκεια των διαπραγματεύσεων – που ξεπέρασε τις 12 ώρες – υποδηλώνει ότι οι συνομιλίες αφορούσαν περισσότερα από μια απλή συμφωνία για τη Μαύρη Θάλασσα. Είναι πιθανό ότι εξετάζονται και άλλες παράμετροι για μια συνολική ειρηνευτική διαδικασία στην Ουκρανία. 

• Το αν οι συμφωνίες αυτές θα υλοποιηθούν στην πράξη εξαρτάται από πολλούς παράγοντες. Το γεγονός ότι η Ρωσία συνδέει την εκεχειρία με την άρση των κυρώσεων δημιουργεί ερωτήματα για το κατά πόσο οι ΗΠΑ θα δεχθούν τέτοιους όρους.  

Ταυτόχρονα, η Ουκρανία εμφανίζεται διστακτική στο να αποδεχθεί οποιαδήποτε συμφωνία που δίνει στη Ρωσία μεγαλύτερο έλεγχο στη ναυσιπλοΐα και το ενεργειακό πεδίο. 

Αυτό που είναι σίγουρο είναι ότι οι συζητήσεις συνεχίζονται, με όλες τις πλευρές να επιδιώκουν να κερδίσουν όσο το δυνατόν περισσότερα, τόσο σε στρατιωτικό όσο και σε οικονομικό επίπεδο. Το αν η συμφωνία αυτή θα αποτελέσει το πρώτο βήμα για μια συνολικότερη ειρηνευτική διαδικασία ή αν θα καταλήξει σε ακόμα ένα διπλωματικό αδιέξοδο, μένει να φανεί.