Του Νίκου Νανούρη

Όπως προκύπτει από τους υπολογισμούς της Ευρωπαϊκής Στατιστικής Αρχής στις περισσότερες χώρες της Ευρώπης, την περίοδο 2019-2022 τα κέρδη αυξήθηκαν ταχύτερα από τους μισθούς. 

Στην Ελλάδα η απόκλιση του ποσοστού κερδοφορίας από τις αυξήσεις μισθών είναι χαώδης κάτι που επισήμανε ο καθηγητής στο Πολυτεχνείο του Μιλάνο, Μάνος Ματσαγγάνης.

Ο κύριος Ματσαγγάνης μίλησε στο libre για τα στοιχεία της έρευνας  προσπαθώντας να αποκρυσταλλώσει τους λόγους που δείχνουν την αντιστρόφως ανάλογη τροχιά που έχει η αύξηση της κερδοφορίας της χώρας μας με τις αυξήσεις μισθών.

Ο καθηγητής αναφέρεται αρχικά στην έρευνα της ΕΚΤ που εδώ και αρκετό καιρό έχει προειδοποιήσει ότι ο πληθωρισμός στην Ευρωζώνη δεν οφείλεται τόσο στις αυξήσεις των μισθών όσο στις αυξήσεις τιμών που δημιουργούνται από την αύξηση του κόστους εκ μέρους των επιχειρήσεων.

Όπως επισημαίνει ‘‘Η κατάσταση σε κάθε ευρωπαϊκή χώρα διαφέρει. Αυτό που έδειξε το διάγραμμα την τριετία 2019-2022, η αύξηση του κόστους εργασίας που περιλαμβάνει ασφαλιστικές εισφορές ανά μονάδα προϊόντος αυξήθηκε μόνο κατά 2% σε τρία χρόνια, κάτω δηλαδή  από τον πληθωρισμό.

Ενώ προσθέτει ότι την ίδια ώρα τα κέρδη ανά μονάδα προϊόντος αυξήθηκαν κατά 17%.

• ”Αυτό ήταν ένα ιδιαίτερο στοιχείο, καθώς μπορεί στις περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες να αυξήθηκαν τα κέρδη παραπάνω από τους μισθούς αλλά στην Ελλάδα είναι μεγάλη η διαφορά. Γι’ αυτό λοιπόν ξεκίνησε μια συζήτηση για τους λόγουςπου υπάρχει η συγκεκριμένη διαφορά”.

Προσπαθώντας να εξηγήσει αυτή τη χαώδη διαφορά, ο καθηγητής κ. Ματσαγγάνης στέκεται στις   μνημονιακές μεταρρυθμίσεις στην Ελλάδα που έδωσαν πολύ μεγαλύτερο βάρος στην αγορά εργασίας όπου αποδυναμώθηκε σε μεγάλο βαθμό η θέση του συνδικάτου και μειώθηκε η κάλυψη των συλλογικών διαπραγματεύσεων.

Το αποτέλεσμα ήταν πολλές συμβάσεις να είναι ατομικές σε συνθήκες μάλιστα υψηλής ανεργίας που συμπίεζε τους μισθούς. Αυτό οδήγησε σε υποτίμηση των μισθών ενώ αντίθετα δεν έγιναν αρκετές ρυθμίσεις στις αγορές προϊόντων με αποτέλεσμα να βλέπουμε την ύπαρξη αρκετών μονοπωλιακών καταστάσεων, όπως στην αγορά καυσίμων και ενέργειας αλλά και στα σούπερ μάρκετ.

Ο κ. Ματσαγγάνης υπογραμμίζει ότι το γεγονός αυτό έχει ως συνέπεια όπου δεν λειτουργεί ο ανταγωνισμός , τα περιθώρια των επιχειρήσεων να αυξάνουν τις τιμές πάνω από το κόστος είναι μεγαλύτερα, σε σχέση με ανταγωνιστικές αγορές που δεν μπορούν να το κάνουν αυτό γιατί θα υπάρχει πρόβλημα με τον ανταγωνιστή.

Επίσης  εξηγεί ότι η πολιτική της κυβέρνησης έδωσε έμφαση στην ανάκαμψη της οικονομίας με κινητήριο δύναμη τον ιδιωτικό τομέα.

• ”Μερικές φορές αυτό έγινε παραπάνω από το φυσιολογικό με πολλές επιχειρήσεις να αυξάνουν τις τιμές χωρίς αυτό να δικαιολογείται από αύξηση του κόστους”, αναφέρει χαρακτηριστικά.

Ένας άλλος λόγος που συνέβαλε στην αύξηση της κερδοφορίας των επιχειρήσεων σύμφωνα με τον κύριο Ματσαγγάνη είναι η σημαντική μείωση των ασφαλιστικών εισφορών των ελεύθερων επαγγελματιών.

Ακόμη το υψηλό ποσοστό των κερδών μπορεί να οφείλεται και στην αύξηση της φοροδιαφυγής. Όπως σημειώνει ο κ. Ματσαγγάνης, ”όπου υπάρχουν ατομικές επιχειρήσεις και αυτοαπασχόληση, υπάρχει και φοροδιαφυγή, ένα φαινόμενο για το οποίο δείχνει το κράτος να έχει σηκώσει τα χέρια ψηλά.

• Σε ερώτηση πως το χάσμα που παρατηρείται στα κέρδη και στις αυξήσεις των  μισθών  πως μπορεί να συρρικνωθεί , ο κύριος Ματσαγγάνης στέκεται στο παραγωγικό μοντέλο το οποίο δεν μπορεί να αλλάξει από τη μια μέρα στην άλλη.

Επισημαίνει, επίσης ότι ”Η έκθεση Πισσαρίδη που έγινε δεκτή από τον πρωθυπουργό, καλούσε την κυβέρνηση να καταργήσει τα αντικίνητρα που εμποδίζουν τις επιχειρήσεις να μεγαλώνουν. Μια μικροσκοπική επιχείρηση δεν μπορεί να καινοτομήσει,άρα για να εξυγιανθεί το παΟραγωγικό μοντέλο χρειάζονται μεγαλύτερες επιχειρήσεις”.

Ο καθηγητής και Επικεφαλής του Παρατηρητηρίου Ελληνικής και Ευρωπαϊκής Οικονομίας στο ΕΛΙΑΠΕΜΠ εξηγεί ότι ‘‘η κυβέρνηση έκανε λάθος από οικονομικής απόψεως ακολουθώντας μια πολιτική που ευνοεί τους ελεύθερους επαγγελματίες . Με αυτό τον τρόπο καταλήγει ότι ”εμποδίζεται η μετάβαση σε ένα υγιές παραγωγικό μοντέλο, και διαιωνίζεται μια κατάσταση που είναι τροχοπέδη για την ανάπτυξη.  Άρα έχουμε μια συνθήκη προβληματική από οικονομικής απόψεως αλλά αρκετά προσοδοφόρα από πολιτική σκοπιά. Αυτή η σύγκρουση δημιουργεί δυσκολίες στην αλλαγή του παραγωγικού μοντέλου”.

ΑΝΑΛΥΤΙΚΑ ΤΟ ΑΡΘΡΟ:

«Σε υψηλά επίπεδα, όπως αναμενόταν, διαμορφώνονται τα ονομαστικά τιμολόγια ρεύματος για τον Σεπτέμβριο που ανακοινώνουν από αργά χθες το βράδυ οι προμηθευτές. Το ενδιαφέρον στρέφεται τώρα στο ύψος της επιδότησης που θα ανακοινώσει η κυβέρνηση για τον επόμενο μήνα, με την οποία επιδιώκεται η διατήρηση των τελικών τιμών καταναλωτή κοντά στο επίπεδο του Αυγούστου» (Καθημερινή, 21 Αυγούστου 2022)

Είναι απαραίτητο να υπενθυμίσουμε στα (κατά τεκμήριο) φιλελεύθερα στελέχη του οικονομικού επιτελείου της κυβέρνησης το αλφαβητάρι της οικονομίας της αγοράς; Όπως μάλλον γνωρίζουν και οι ίδιοι, οι τιμές ενσωματώνουν πολύτιμες πληροφορίες, που επιτρέπουν στη ζήτηση και στην προσφορά να ισορροπούν. Η αλλοίωση των τιμών, μέσω επιδοτήσεων ή φόρων κατανάλωσης, επιβάλλεται σε ειδικές συνθήκες, π.χ. όταν οι τιμές δεν περιλαμβάνουν το κόστος εξωτερικών επιδράσεων, θετικών (όπως η διάδοση της καινοτομίας) ή αρνητικών (όπως η μόλυνση του περιβάλλοντος). Σε όλες τις άλλες περιπτώσεις, η κυβέρνηση που επιλέγει να επιδοτήσει τις τιμές αλλοιώνει το σινιάλο, προκαλώντας σύγχυση στους καταναλωτές και στους παραγωγούς, και δυσχεραίνοντας την εξισορρόπηση των δυνάμεων της αγοράς.

Αυτό ακριβώς κάνει από την αρχή της ενεργειακής κρίσης η ελληνική κυβέρνηση: Δαπανά τεράστια ποσά για επιδοτήσεις τιμών, σε μια απέλπιδα προσπάθεια να περιορίσει τη δυσαρέσκεια των καταναλωτών εν μέσω (;) προεκλογικής περιόδου.

Το πρόβλημα της κυβέρνησης είναι ότι αυτή η πολιτική δεν είναι βιώσιμη.

Για τρεις λόγους:

• Ο πρώτος είναι δημοσιονομικός. Το κόστος των επιδοτήσεων (περίπου 700 εκατ. ευρώ μόνο για τον Ιούλιο) είναι απλώς εξωφρενικό. Σε ετήσια βάση, θα φτάσει το 5% του ΑΕΠ, δηλ. θα ξεπεράσει τη δημόσια δαπάνη για την Υγεία ή για την Παιδεία. Εάν οι τιμές αυξηθούν και άλλο, το ίδιο θα συμβεί και με το κόστος των επιδοτήσεων (εάν η κυβέρνηση επιμείνει στη σημερινή πολιτική). Αυτά τα χρήματα η χώρα δεν τα έχει – και αν τα είχε θα όφειλε να τα ξοδεύει καλύτερα. Με αυτόν το ρυθμό, η έξοδος από την οικονομική επιτήρηση κινδυνεύει να αποδειχθεί σύντομη παρένθεση.
• Ο δεύτερος λόγος είναι κοινωνικός. Με πρόσχημα τη φοροδιαφυγή, που θολώνει την εικόνα για τις πραγματικές οικονομικές δυνατότητες των καταναλωτών, η κυβέρνηση επέλεξε οι επιδοτήσεις τιμών να είναι «οριζόντιες». Κατά συνέπεια, όσο μεγαλύτερο σπίτι (ή/και όσο περισσότερα σπίτια) διαθέτει κανείς, τόσο περισσότερο ρεύμα καταναλώνει, και τόσο περισσότερο ενισχύεται από το δημόσιο ταμείο. Ίσως είναι συμπτωματικό ότι οι πλέον ωφελημένοι τείνουν να υποστηρίζουν το κυβερνών κόμμα. Σε κάθε περίπτωση, πρόκειται για τυπικό παράδειγμα ιδιοποίησης του δημοσίου χρήματος από ομάδα πίεσης με δυσανάλογα μεγάλη πολιτική ισχύ. Ένας πραγματικός φιλελεύθερος οφείλει να νιώθει την ίδια αποστροφή για μια τόσο σκανδαλώδη προσοδοθηρία, είτε πρόκειται για το ΔΣ της ΓΕΝΟΠ–ΔΕΗ είτε για όσους δροσίζουν το θηριώδες εξοχικό τους στη Μύκονο με την ευγενική χορηγία όλων των υπολοίπων.
• Ο τρίτος λόγος είναι γεωπολιτικός (και περιβαλλοντικός). Όπως και εάν εξελιχθεί ο πόλεμος στην Ουκρανία, η εποχή της φτηνής ενέργειας από τη Ρωσία έχει παρέλθει οριστικά. Επιπλέον, για να έχουμε την παραμικρή ελπίδα να παραδώσουμε στα παιδιά μας και στα παιδιά τους έναν πλανήτη που να μην είναι εντελώς αβίωτος, θα πρέπει να μειώσουμε την κατανάλωση ενέργειας, ιδίως όταν αυτή προέρχεται από ορυκτά καύσιμα. Για να το πετύχουμε, θα πρέπει όλοι (καταναλωτές, κατασκευαστές, καινοτόμοι επιχειρηματίες) να εξοικονομούμε ενέργεια. Για να έχουμε κίνητρο να το κάνουμε, θα πρέπει να επιτραπεί στις τιμές να φτάσουν στο επίπεδο που υπαγορεύουν οι συνθήκες της αγοράς, δηλ. να αυξηθούν πολύ. Μόνο έτσι θα κατεβάσουμε τον θερμοστάτη, θα βάλουμε ηλιακό θερμοσίφωνα, θα χτίζουμε σπίτια με καλύτερη μόνωση, θα αρχίσουμε να βλέπουμε χωρίς παρωπίδες τα πλεονεκτήματα της ανεμογεννήτριας.

Για τους λόγους αυτούς, όλοι οι διεθνείς οργανισμοί (η Παγκόσμια Τράπεζα, το ΔΝΤ, ο ΟΟΣΑ) συνιστούν στις κυβερνήσεις να αποφεύγουν τις επιδοτήσεις τιμών. Το πρόβλημα είναι ότι οι επιδοτήσεις είναι τόσο εθιστικές που η κατάργησή τους προκαλεί βίαιες αντιδράσεις. Ιδίως όταν είναι απότομη, και όταν δεν συνοδεύεται από τις απαραίτητες εισοδηματικές ενισχύσεις των πιο ευάλωτων καταναλωτών. Όπως με κάθε τι το εθιστικό, είναι προτιμότερο να απέχει κανείς εντελώς.

«Και τι να γίνει; Να αφήσουμε τους λογαριασμούς να ξεφύγουν;»

Δεν είναι πολύ δύσκολο να σχεδιάσει κανείς μια εναλλακτική απάντηση στην ενεργειακή κρίση. Η ιταλική κυβέρνηση του Μάριο Ντράγκι, ήδη πριν από την κυβερνητική κρίση, έθεσε σε εφαρμογή ένα σχέδιο με βασικούς πυλώνες (1) την έκτακτη φορολόγηση των έκτακτων κερδών (windfall profit tax) των εταιρειών παροχής και διανομής ενέργειας, (2) τη μείωση του ΦΠΑ στην ενέργεια (το μόνο οριζόντιο μέτρο), και (3) τη χορήγηση στοχευμένων εισοδηματικών ενισχύσεων στους πιο αδύναμους καταναλωτές. Παραλείπονται ως αυτονόητα τα συνοδευτικά μέτρα: η στροφή στις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας με πόρους του Ταμείου Ανάπτυξης, ο περιορισμός της άσκοπης κατανάλωσης στα δημόσια κτίρια κτλ.

Στα καθ’ ημάς, το μόνο σίγουρο είναι ότι η εμμονή της κυβέρνησης στην επιδότηση των τιμών ενέργειας δεν είναι απλώς ανεύθυνη δημοσιονομικά, άδικη κοινωνικά, και κοντόφθαλμη περιβαλλοντικά: Έχει επίσης κοντινή ημερομηνία λήξης. Γι’ αυτό, ο προφανής, ανομολόγητος αντίλογος («εκλογές έρχονται») δεν στέκει – εκτός βέβαια εάν δεχθούμε ότι το εκλογικό σώμα είναι πολύ πιο ελαφρόμυαλο από ό,τι μέχρι τώρα νομίζαμε.

Πράγματι, δεν θέλει και πολύ μυαλό για να καταλάβει κανείς ότι από την επομένη των εκλογών οι επιδοτήσεις θα αρχίσουν να «μαζεύονται». Μια στοιχειωδώς επαρκής αντιπολίτευση, αντί να πλειοδοτεί σε υποσχέσεις, θα καλούσε την κυβέρνηση να σοβαρευτεί. Τώρα, όχι μετά τις εκλογές.