Παρόλο που όλο και περισσότερες γυναίκες στο Ιράν κυκλοφορούν το τελευταίο διάστημα στους δρόμους και τα καφέ της Τεχεράνης με ακάλυπτο το κεφάλι, αψηφώντας τους κανόνες της υποχρεωτικής ισλαμικής μαντίλας αλλά και της Αστυνομίας Ηθών.

Η Αστυνομία των Ηθών στο Ιράν καθημερινά ασκεί βία σε όποια γυναίκα δεν τη φορά σωστά σύμφωνα με τους δικούς της κανόνες.

Η Ελνάζ, 32χρονη ζωγράφος που ζει στην Τεχεράνη, προειδοποιεί ότι δεν πρέπει να υπάρχουν ψευδαισθήσεις: «Δεν είναι σε καμία περίπτωση ένδειξη αλλαγής εκ μέρους της κυβέρνησης. Καμία πρόοδος δεν έχει γίνει στο θέμα των δικαιωμάτων των γυναικών».

«Παρά τα φαινόμενα, καμία πραγματική αλλαγή δεν έχει γίνει στον τομέα των ατομικών ελευθεριών», επιμένει η Ελνάζ με την οποία το AFP ήρθε σε τηλεφωνική επαφή από το Παρίσι, όπως και με άλλες Ιρανές. Καμία δεν εμφανίζεται με το πραγματικό της όνομα.

Η υποχρέωση της ισλαμικής μαντίλας στον δημόσιο χώρο θεσπίστηκε λίγο μετά την Ισλαμική Επανάσταση του 1979. Όμως η εφαρμογή του κανόνα, πυλώνα της ιρανικής θεοκρατίας, φαίνεται κάπως να έχει χαλαρώσει, τουλάχιστον σε ορισμένες περιοχές της Τεχεράνης και σε άλλες πόλεις.

Η μαζική τάση απαλλαγής από το χιτζάμπ διαμορφώθηκε μετά τις διαδηλώσεις 2022-2023 που προκλήθηκαν από τον θάνατο τον Σεπτέμβριο 2022 της Μάχσα Αμινί που είχε συλληφθεί στην Τεχεράνη για παραβίαση των ενδυματολογικών κανόνων.

Συνεχίσθηκε κατά την διάρκεια του σύντομου πολέμου τον Ιούνιο 2025, κατά την διάρκεια των δυναμικών κινητοποιήσεων του Ιανουαρίου που πνίγηκαν στο αίμα και στην συνέχεια κατά την διάρκεια του πολέμου που ακολούθησε την αμερικανοϊσραηλινή επίθεση κατά του Ιράν στις 28 Φεβρουαρίου.

«Πριν από μόλις τρία χρόνια δεν ήταν παρά όνειρο», δηλώνει η Ζάχρα, 57 ετών, που ζει στο Ισπαχάν.«Δεν την φοράω πια, αλλά θα ήθελα τόσο πολύ να το έχω ζήσει αυτό όταν ήμουν νέα!».

Το βαρύ τίμημα της δήθεν «ελευθερίας»

Η μαντίλα δεν έχει ωστόσο εξαφανισθεί και ορισμένες γυναίκες συνεχίζουν να την φορούν εξ επιλογής. Αν και τα άσπρα βαν της Αστυνομίας των Ηθών που περιπολούσαν στους δρόμους έχουν εξαφανισθεί, οι γυναίκες με ακάλυπτο το κεφάλι μπορούν ανά πάσα στιγμή να κληθούν από τις αρχές. Οι Ιρανές πρέπει να φορούν το χιτζάμπ στις τράπεζες, στα εκπαιδευτικά ιδρύματα και στις διοικητικές υπηρεσίες.

Στα καφέ, πίσω από τα «όμορφα στιγμιότυπα» των γυναικών με ακάλυπτα κεφάλια που βλέπουμε να κυκλοφορούν αυτό το διάστημα, υπάρχει «το μεγάλο τίμημα που έχουν πληρώσει οι μαγαζάτορες», λέει η Νεγκίν, ιδιοκτήτρια καφέ στην Τεχεράνη.

«Είχαμε σκληρή μεταχείριση επί πολλά χρόνια και αυτό συνεχίζεται και σήμερα. Μας κλείσανε πολλές φορές, μας επέβαλαν πρόστιμα, χρειάστηκε να λαδώσουμε (…) Και αυτό που με εξοργίζει ακόμη περισσότερο είναι όταν αυτό το αποκαλούν”ελευθερία” και λένε ότι οι γυναίκες είναι πιο ελεύθερες», λέει η 34χρονη γυναίκα.

Τα δικαιώματα των γυναικών παραμένουν περιορισμένα στο Ιράν, υπό την μέγγενη μίας εξουσίας που συνέλαβε δεκάδες χιλιάδες ανθρώπους κατά τις διαδηλώσεις του Ιανουαρίου που πνίγηκαν στο αίμα και χιλιάδες ακόμη κατά την διάρκεια του τελευταίου πολέμου, σύμφωνα με τις οργανώσεις προάσπισης των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.

Σύμφωνα με την Διεθνή Αμνηστία, η «γενικευμένη αντίσταση» στο υποχρεωτικό χιτζάμπ έχει ασκήσει πίεση επί του καθεστώτος τα τελευταία χρόνια.

Οι ιρανικές αρχές συνέχισαν να επιβάλλουν «την υποχρεωτική μαντίλα στους χώρους εργασίας, στα πανεπιστήμια και άλλα δημόσια ιδρύματα, εκθέτοντας έτσι τα κορίτσια και τις γυναίκες που αντιστέκονται σε παρενοχλήσεις, σε επιθέσεις, σε αυθαίρετες συλλήψεις, σε επιβολή προστίμων και στον αποκλεισμό από την εργασία και την εκπαίδευση», σύμφωνα με την Διεθνή Αμνηστία.

Η κατάσταση δεν είναι ίδια σε ολόκληρη τη χώρα

Πλέον, μπορούμε να δούμε εικόνες με γυναίκες χωρίς χιτζάμπ στην κρατική τηλεόραση υπό τον όρο ότι υποστηρίζουν την Ισλαμική Δημοκρατία και καταγγέλλουν τους εχθρούς του Ιράν.

«Όλο και περισσότερες γυναίκες ξεπερνούν τον φόβο τους κάθε μέρα και τολμούν να βγουν χωρίς χιτζάμπ. Το φαινόμενο γενικεύεται. Αλλά δεν βλέπω καμία αλλαγή στο σύστημα διακυβέρνησης», εξηγεί η 39χρονη Σαχραζάντ, νοικυρά.

«Τίποτε δεν έχει αλλάξει, εκτός των βίντεο των νεαρών γυναικών που εμφανίζονται μπροστά στις κάμερες ενημερωτικών τηλεοπτικών σταθμών χωρίς χιτζάμπ και φωνάζουν: “Ο ηγέτης μου, ο ηγέτης, θα θυσιαζόμουν γι’ αυτόν”».

Η κατάσταση δεν είναι ίδια σε ολόκληρη τη χώρα. Στο Μασχάντ, μεγάλη πόλη του ανατολικού Ιράν που φιλοξενεί έναν από τους ιερότερους τόπους του σιιτικού ισλάμ, οι κανόνες είναι αυστηρότεροι, εξηγεί η Μάχσα, 32χρονη φοιτήτρια.

«Πριν από τον πόλεμο των 12 ημερών (τον Ιούνιο), δεν μας άφηναν να μπούμε πουθενά χωρίς χιτζάμπ. Τώρα, μας αφήνουν, αλλά δεν βλέπουμε το ίδιο επίπεδο αλλαγής με την Τεχεράνη αυτά τα τρία τελευταία χρόνια».

Στο Ισφαχάν, που θεωρείται μία από τις πιο συντηρητικές πόλεις του Ιράν, η Φαρνάζ, 41 ετών, διηγείται πώς προσήχθη στο δικαστήριο τον Απρίλιο για παραβίαση του κανόνα για το χιτζάμπ.

«Εδώ και μερικές μέρες, αρχίζουν να κλείνουν καφέ εξαιτίας του χιτζάμπ. Εδώ έχουμε να κάνουμε και με την κυβέρνηση και με τον πληθυσμό. Όπως πριν, σε ορισμένες συνοικίες, οι άνθρωποι σου κάνουν παρατηρήσεις, σε παρενοχλούν. Δεν υπάρχει μόνο η Αστυνομία των Ηθών…».

Σύμφωνα με άλλη κάτοικο του Ισφαχάν, την Μαριάμ, 35 ετών, «αν έχεις κοινωνική ή οικονομική δραστηριότητα, περιμένουν από σένα να φοράς το χιτζάμπ».

Κανείς δεν είναι σε θέση να πει αν αυτή η ενδυματολογική ανεκτικότητα θα διαρκέσει. «Πληρώσαμε βαρύ τίμημα για να φθάσουμε εδώ», εξηγεί η 57χρονη Ζάχρα αναφερόμενη στην καταστολή των διαδηλώσεων του 2022 με εκατοντάδες νεκρούς. «Προς το παρόν, η προσοχή τους είναι στραμμένη στον πόλεμο. Αλλά μετά, ποιος ξέρει τι θα κάνουν;».

Ο συνασπισμός τριών κεντρώων κομμάτων, το ÖVP, το SPÖ και το Neos, υπό την ηγεσία των συντηρητικών, λέει ότι ο νόμος αποτελεί «σαφή δέσμευση για την ισότητα των φύλων», αλλά οι επικριτές λένε ότι θα τροφοδοτήσει τα αντιμουσουλμανικά αισθήματα στη χώρα και θα μπορούσε να είναι αντισυνταγματικός.

Το μέτρο θα ισχύει για κορίτσια τόσο σε δημόσια όσο και σε ιδιωτικά σχολεία.

Οι όροι του νέου νόμου σημαίνουν ότι τα κορίτσια κάτω των 14 ετών θα απαγορεύεται να φορούν «παραδοσιακές μουσουλμανικές» μαντίλες, όπως χιτζάμπ ή μπούρκα.

Εάν ένας μαθητής παραβιάσει την απαγόρευση, πρέπει να έχει μια σειρά συζητήσεων με τις σχολικές αρχές και τους νόμιμους κηδεμόνες του. Εάν υπάρχουν επαναλαμβανόμενες παραβάσεις, πρέπει να ειδοποιηθεί ο οργανισμός παιδικής και νεανικής πρόνοιας.

Ως έσχατη λύση, οι οικογένειες ή οι κηδεμόνες θα μπορούσαν να τιμωρηθούν με πρόστιμο έως και 800 ευρώ.

Μέλη της κυβέρνησης λένε ότι πρόκειται για την ενδυνάμωση των νεαρών κοριτσιών, υποστηρίζοντας ότι σκοπός είναι η προστασία τους «από την καταπίεση».

Η επίσημη Ισλαμική Κοινότητα στην Αυστρία, η IGGÖ, δήλωσε ότι η απαγόρευση παραβιάζει τα θεμελιώδη δικαιώματα και θα διχάσει την κοινωνία.

Σε ανακοίνωσή της στην ιστοσελίδα της, αναφέρει ότι «αντί να ενδυναμώνει τα παιδιά, θα στιγματίζονται και θα περιθωριοποιούνται».

Το IGGÖ δήλωσε ότι θα επανεξετάσει «τη συνταγματικότητα του νόμου και θα λάβει όλα τα απαραίτητα μέτρα».

Μια δοκιμαστική περίοδος θα ξεκινήσει τον Φεβρουάριο του 2026, με την απαγόρευση να τίθεται σε πλήρη ισχύ τον επόμενο Σεπτέμβριο – στην έναρξη της νέας σχολικής χρονιάς.

«Αυτές που δεν σέβονται τον νόμο, δεν επιτρέπεται να εργαστούν», δήλωσε ο υπουργός Πολιτισμού και Ισλαμικού Προσανατολισμού Μοχάμαντ Μεχντί Εσμαϊλί ύστερα από υπουργικό συμβούλιο.

Ο υπουργός επιβεβαίωσε τις προτάσεις που έγιναν μία ημέρα νωρίτερα από τον αρμόδιο για της υπηρεσίας κινηματογράφου, τον Χαμπίμπ Ιλ Μπεϊγκί, σύμφωνα με τον οποίο πάνω από 12 ηθοποιοί δεν μπορούν πλέον να λάβουν μέρος σε γυρίσματα διότι δεν σεβάστηκαν τον νόμο για την χιτζάμπ.

«Δεν μπορούν πλέον να εμφανιστούν σε νέα ταινία», δήλωσε, διευκρινίζοντας ότι οι ταινίες στις οποίες έχουν συμμετάσχει μπορεί να κυκλοφορήσουν για να μην επηρεαστούν οικονομικά οι εταιρίες παραγωγής.

Ηθοποιοί και διασημότητες έχουν εμφανιστεί χωρίς μαντίλα στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης μετά το κίνημα διαμαρτυρίας που πυροδοτήθηκε από τον θάνατο, στις 16 Σεπτεμβρίου 2022, της Μαχσά Αμινί, μιας νεαρής γυναίκας 22 ετών που έχασε τη ζωή της μετά τη σύλληψή της για παραβίαση του αυστηρού ενδυματολογικού κώδικα που ισχύει στο Ιράν.

Μεταξύ των ηθοποιιών στις οποίες απαγορεύθηκε να εργαστούν είναι η Ταρανέχ Αλιντουστί, η Καταγιούν Ριαχί και η Φατεμέχ Μοταμέντ-Αριά, σύμφωνα με την ιστοσελίδα της εφημερίδας Hamshahri.

Η Ταρανέχ Αλιντουστί, που συνελήφθη και παρέμεινε προσωρινά υπό κράτηση το 2022, είναι μια από τις πιο γνωστές ηθοποιούς που ζουν ακόμα στο Ιράν. Γνωστή για τους ρόλους της σε ταινίες του σκηνοθέτη Ασγκάρ Φαρχαντί, είχε αναρτήσει στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης μια φωτογραφία της χωρίς μαντίλα και ένα μήνυμα στα κουρδικά υποστηρίζοντας το κίνημα Γυναίκα-Ζωή-Ελευθερία.

Η προειδοποίηση του Γκολαμχουσεΐν Μοχσενί Ετζέι έρχεται έπειτα από τη δήλωση του υπουργείου Εσωτερικών την Πέμπτη που ενίσχυσε τον υποχρεωτικό νόμο της κυβέρνησης για το χιτζάμπ.

«Η αποκάλυψη ισοδυναμεί με εχθρότητα προς τις αξίες (μας)», ανέφερε ο Ετζέι. Οσες «διαπράττουν τέτοιες ανώμαλες πράξεις θα τιμωρούνται» και «θα διώκονται χωρίς έλεος», είπε, χωρίς να πει τι συνεπάγεται η τιμωρία.

Ο πρόεδρος του Ανωτάτου Δικαστηρίου του Ιράν είπε ότι οι αστυνομικοί ήταν «υποχρεωμένοι να αναφέρουν ενώπιον της Δικαιοσύνης προφανή εγκλήματα και κάθε είδους ανωμαλία που αντίκειται στον θρησκευτικό νόμο και εμφανίζεται δημόσια».

Όλο και περισσότερες Ιρανές βάζουν στην άκρη τις μαντίλες, ιδίως από τον θάνατο της 22χρονης Μαχσά Αμινί κι εντεύθεν, που συνελήφθη από την αστυνομία ηθικής τον περασμένο Σεπτέμβριο. Η κουρδικής καταγωγής νεαρή είχε τεθεί υπό κράτηση για φερόμενη παραβίαση του κανόνα περί υποχρεωτικότητας του χιτζάμπ.

Παρά ταύτα, κινδυνεύοντας να συλληφθούν επειδή αψηφούν τον υποχρεωτικό κώδικα ενδυμασίας, οι γυναίκες εμφανίζονται ευρέως χωρίς μαντίλα σε εμπορικά κέντρα, εστιατόρια, καταστήματα και δρόμους σε όλη τη χώρα. Βίντεο με ακάλυπτες γυναίκες που αντιστέκονται στην αστυνομία ηθικής έχουν κατακλύσει τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.

Σύμφωνα με τον ισλαμικό νόμο της Σαρία του Ιράν, που επιβλήθηκε μετά την επανάσταση του 1979, οι γυναίκες είναι υποχρεωμένες να καλύπτουν τα μαλλιά τους και να φορούν μακριά, φαρδιά ρούχα για να καλύπτουν τις φιγούρες τους. Οι παραβάτες έχουν αντιμετωπίσει δημόσια επίπληξη, πρόστιμα ή συλλήψεις.

Περιγράφοντας τη μαντίλα ως «ένα από τα πολιτισμικά θεμέλια του ιρανικού έθνους» και «μία από τις βασικές αρχές της Ισλαμικής Δημοκρατίας», η ανακοίνωση του υπουργείου Εσωτερικών την Πέμπτη ανέφερε ότι δεν θα υπάρξει «υποχώρηση ή ανοχή» για το θέμα.

Το υπουργείο κάλεσε, δε, τους απλούς πολίτες να τα βάζουν με τις «ασκεπείς» γυναίκες. Τέτοιες οδηγίες έχουν τις προηγούμενες δεκαετίες ενθαρρύνει τους σκληροπυρηνικούς να επιτίθενται στις γυναίκες δίχως εκείνοι να τιμωρούνται.

«Αν έχεις το θάρρος, έλα, ας το θέσουμε σε δημοψήφισμα (…) Ας πάρει το έθνος την απόφαση», δήλωσε ο πρόεδρος της Τουρκίας απευθυνόμενος στον ηγέτη του μεγαλύτερου κόμματος της αντιπολίτευσης του Λαϊκού Ρεπουμπλικανικού Κόμματος (CHP) Κεμάλ Κιλιτσντάρογλου, ο οποίος έχει προτείνει την εισαγωγή νόμου που θα εγγυάται το δικαίωμα στην ισλαμική μαντίλα.

Η συζήτηση για την ισλαμική μαντίλα αναζωπυρώθηκε πρόσφατα καθώς πλησιάζουν οι προεδρικές και βουλευτικές εκλογές του 2023.

Χώρα με κατά πλειονότητα μουσουλμανικό πληθυσμό, αλλά με σύνταγμα που θεσπίζει τον κοσμικό χαρακτήρα του κράτους, η Τουρκία υπήρξε επί δεκαετίες μια χώρα όπου η ισλαμική μαντίλα ήταν απαγορευμένη στις δημόσιες υπηρεσίες, τα σχολεία και τα πανεπιστήμια, καθώς και σε ορισμένους χώρους όπως το κοινοβούλιο και οι στρατιωτικοί χώροι.

Οι απαγορεύσεις σχετικά με την μαντίλα ήρθησαν το 2013 από την κυβέρνηση Ερντογάν.

Αντίθετα με ό,τι συνέβαινε στην δεκαετία του 1990, όταν το ζήτημα προκαλούσε έντονες συζητήσεις, καμία πολιτική κίνηση δεν προτείνει σήμερα την απαγόρευση της μαντίλας στην Τουρκία.

«Εχουμε κάνει λάθη σχετικά με την μαντίλα στο παρελθόν (…) Είναι καιρός να αφήσουμε πίσω αυτό το θέμα για να σταματήσει να κρέμεται στα χείλια των πολιτικών», είχε δηλώσεις στις αρχές του Οκτωβρίου ο Κεμάλ Κιλιτσντάρογλου.

Σύμφωνα με τους πολιτικούς αναλυτές, ο Κιλιτσντάρογλου ήθελε να δείξει με τον τρόπο αυτόν στους συντηρητικούς ψηφοφόρους του Κόμματος Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης AKP ότι δεν έχουν τίποτε να φοβηθούν σε περίπτωση αλλαγής στην εξουσία.

Απέναντι στην απόπειρα αυτή της αντιπολίτευσης να κερδίσει ψήφους συντηρητικών, ο Ερντογάν απάντησε στις αρχές Οκτωβρίου καλώντας τον πολιτικό του αντίπαλο σε τροποποίηση του συντάγματος.

«Υπάρχει διάκριση απέναντι στις καλυμμένες ή στις μη καλυμμένες σήμερα στις δημόσιες υπηρεσίες; Στα σχολεία; Οχι. (…) Αυτό το καταφέραμε», είπε σήμερα ο Ερντογάν.

«Προσεχώς θα στείλουμε το κοινοβούλιο την τροποποίηση του συντάγματος (…) Αλλά, αν αυτό δεν μπορεί να επιλυθεί στο κοινοβούλιο, ας το θέσουμε στην έγκριση του λαού».