Σπύρος Σιδέρης

Σε μια κοινωνία όπου η υποχρεωτική κάλυψη των μαλλιών ισχύει εδώ και δεκαετίες, η δημόσια τηλεοπτική προβολή τέτοιων εικόνων δεν θα μπορούσε να περάσει απαρατήρητη. Ήταν μια ρωγμή στο αυστηρό πλαίσιο ή απλώς μια καλοστημένη σκηνή επικοινωνιακής διαχείρισης;

Τι ισχύει με το χιτζάμπ στο Ιράν

Η χρήση του χιτζάμπ είναι νομικά υποχρεωτική στο Ιράν από το 1979, αμέσως μετά την επικράτηση της επανάστασης που οδήγησε στην ίδρυση της Ισλαμικής Δημοκρατίας του Ιράν. Για δεκαετίες, η παραβίαση του κανόνα μπορούσε να επιφέρει από πρόστιμα έως συλλήψεις. Ωστόσο, τους τελευταίους μήνες –ιδίως στην πρωτεύουσα– αυξάνονται τα περιστατικά γυναικών που κυκλοφορούν χωρίς να καλύπτουν τα μαλλιά τους, σε μια σιωπηρή αλλά ορατή αμφισβήτηση της επιβολής.

Οι συνεντεύξεις και το «για πρώτη φορά»

Η κρατική τηλεόραση μετέδωσε συνεντεύξεις από τις φετινές πορείες, στις οποίες γυναίκες χωρίς μαντίλα δήλωναν στήριξη στις αρχές. Σε μία από τις πιο πολυσυζητημένες στιγμές, μια ανώνυμη γυναίκα, με τα μαλλιά της πιασμένα σε κότσο, εξήγησε ότι συμμετείχε «για να δείξει πως η αντίσταση είναι ζωντανή στο όνομα του Ιράν». Όταν ρωτήθηκε ποιο μήνυμα στέλνει στους «εχθρούς», απάντησε: «Ή θάνατος ή πατρίδα». Η εικόνα αυτή κυκλοφόρησε γρήγορα στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, πυροδοτώντας αντικρουόμενες ερμηνείες.

Κατηγορίες για υποκρισία και το βάρος της μνήμης

Για τους επικριτές του καθεστώτος, η τηλεοπτική προβολή γυναικών χωρίς χιτζάμπ συνιστά ένδειξη υποκρισίας. Το επιχείρημα είναι απλό: πώς είναι δυνατόν να διώκονται καθημερινά γυναίκες για παραβίαση της νομοθεσίας περί ενδυμασίας, ενώ ταυτόχρονα το ίδιο το κράτος να επιλέγει να προβάλλει παρόμοιες εικόνες σε μια εθνική γιορτή;

Στα social media, αρκετοί χρήστες επανέφεραν στη μνήμη την υπόθεση της Μαχσά Αμινί, της νεαρής Κούρδισσας που πέθανε το 2022 ενώ βρισκόταν υπό κράτηση, μετά τη σύλληψή της για παραβίαση του ενδυματολογικού κώδικα. Ο θάνατός της είχε πυροδοτήσει μαζικές διαδηλώσεις, οι οποίες αντιμετωπίστηκαν με εκτεταμένη καταστολή.

«Βαλβίδα αποσυμπίεσης» ή μήνυμα αλλαγής;

Ο Τζέισον Μπρόντσκι, διευθυντής πολιτικής της αμερικανικής οργάνωσης «Ενωμένοι κατά του Πυρηνικού Ιράν», εκτίμησε ότι η προβολή ακάλυπτων γυναικών λειτουργεί ως «βαλβίδα αποσυμπίεσης», τόσο για το εσωτερικό όσο και για το εξωτερικό ακροατήριο. Με άλλα λόγια, πρόκειται –κατά την άποψή του– για μια ελεγχόμενη εικόνα ευελιξίας, που δεν συνεπάγεται απαραίτητα αλλαγή πολιτικής.

Η «βιτρίνα» και η καθημερινή επιβολή

Παρόμοιο τόνο είχε και η δημοσιογράφος και συγγραφέας ιρανικής καταγωγής Γκολινέ Ατάι, η οποία υποστήριξε ότι, παρά τις εικόνες, η επιβολή του υποχρεωτικού χιτζάμπ συνεχίζεται «με πιο ύπουλους τρόπους». Για την ίδια, το καθεστώς ενδιαφέρεται πρωτίστως για την εικόνα και τη βιτρίνα, ιδιαίτερα σε στιγμές αυξημένης διεθνούς προσοχής.

Η διεθνής διάσταση και η πολιτική εκμετάλλευση

Στο μεταξύ, η υπόθεση πήρε και διεθνή διάσταση. Ο επίσημος λογαριασμός της ισραηλινής κυβέρνησης στα περσικά στην πλατφόρμα «Χ» ανάρτησε στιγμιότυπα από τα επίμαχα πλάνα, θέτοντας το ερώτημα γιατί η Μαχσά Αμινί έχασε τη ζωή της, εφόσον εμφανίζονται πλέον γυναίκες χωρίς μαντίλα στην κρατική τηλεόραση. Η πολιτική εκμετάλλευση του θέματος, εντός και εκτός Ιράν, ήταν αναμενόμενη.

Η περίπτωση της Μπούσρα Σέιχ και η «παγίδα» του στιγμιότυπου

Ιδιαίτερη συζήτηση προκάλεσε και η παρουσία της Βρετανίδας μουσουλμάνας σχολιάστριας πακιστανικής καταγωγής Μπούσρα Σέιχ, η οποία δημοσίευσε βίντεο από την Τεχεράνη δηλώνοντας ότι περπάτησε «σε όλη τη συγκέντρωση χωρίς χιτζάμπ».

Η ίδια παρουσίασε την εμπειρία της ως απόδειξη ότι «η πραγματικότητα είναι διαφορετική από την εικόνα που μεταδίδεται στη Δύση».

Ωστόσο, η ιρανή ακτιβίστρια για τα δικαιώματα των γυναικών Μασίχ Αλινετζάντ απάντησε ότι μόνο «ένας αφελής» μπορεί να θεωρήσει μια οργανωμένη κρατική εκδήλωση ως αυθεντικό δείγμα ελευθερίας.

Τι σημαίνει τελικά – και ποια είναι η πραγματικότητα

Πού βρίσκεται, λοιπόν, η αλήθεια; Η πραγματικότητα στο Ιράν είναι πιο σύνθετη από τα στιγμιότυπα μιας τηλεοπτικής μετάδοσης. Από τη μία πλευρά, είναι γεγονός ότι ολοένα και περισσότερες γυναίκες αμφισβητούν έμπρακτα τον υποχρεωτικό χαρακτήρα του χιτζάμπ, ειδικά στα μεγάλα αστικά κέντρα. Από την άλλη, οι νομικές διατάξεις δεν έχουν καταργηθεί, ενώ οι μηχανισμοί επιβολής εξακολουθούν να υφίστανται, έστω και με διαφοροποιημένη ένταση.

Η επιλογή της κρατικής τηλεόρασης να προβάλλει γυναίκες χωρίς κάλυψη κεφαλής μπορεί να ιδωθεί ως ένδειξη τακτικής προσαρμογής: μια προσπάθεια να παρουσιαστεί ένα πρόσωπο μεγαλύτερης ανεκτικότητας, χωρίς όμως να αγγίζονται οι θεμελιώδεις δομές του συστήματος. Στο Ιράν του 2026, η εικόνα και η ουσία δεν ταυτίζονται πάντα – και συχνά κινούνται παράλληλα, χωρίς να συναντώνται.

Για τον εξωτερικό παρατηρητή, η πρόκληση είναι να μην παγιδευτεί ούτε στον απόλυτο κυνισμό ούτε στην αφελή αισιοδοξία. Οι εικόνες των γυναικών χωρίς χιτζάμπ στην κρατική τηλεόραση δεν σημαίνουν απαραίτητα μεταρρύθμιση. Δεν είναι όμως και αμελητέες. Αντικατοπτρίζουν μια κοινωνία σε μετάβαση, όπου οι πιέσεις από τα κάτω και οι υπολογισμοί από τα πάνω συνδιαμορφώνουν ένα πεδίο διαρκούς διαπραγμάτευσης.

Και ίσως εκεί, ανάμεσα στην επίσημη αφήγηση και την κοινωνική πραγματικότητα, να κρύβεται το πραγματικό ερώτημα: πόσο μπορεί να αλλάξει μια κοινωνία πριν αλλάξει και ο νόμος;

Ο 42χρονος καλλιτέχνης είχε συλληφθεί στα τέλη Αυγούστου από τις ιρανικές αρχές μετά την κυκλοφορία τραγουδιού που αμφισβητούσε την υποχρέωση να φορούν οι γυναίκες μαντίλα. Στη συνέχεια είχε αφεθεί ελεύθερος με εγγύηση μετά την κράτησή του για σχεδόν δύο μήνες στη φυλακή της Εβίν στην Τεχεράνη.

«Ο πελάτης μου, ο Μεχντί Γιαραχί, καταδικάστηκε σε φυλάκιση συνολικά δύο ετών και οκτώ μηνών και σε 74 μαστιγώσεις» από πρωτοβάθμιο δικαστήριο, ανέφερε η δικηγόρος του Ζαχρά Μινουεΐ σε ανάρτησή της στο X.

Οι δικαστικές αρχές ανακοίνωσαν τον Σεπτέμβριο ότι ο καλλιτέχνης κατηγορείται για «διατάραξη της δημόσιας τάξης» και για «παραγωγή και προβολή ταινιών που προσβάλλουν τη δημόσια αιδώ».

Η Μινουεΐ διευκρίνισε ότι ο καλλιτέχνης οφείλει να εκτίσει ποινή φυλάκισης ενός έτους, που είναι η μεγαλύτερη, βάσει της αρχής άθροισης των καταδικαστικών αποφάσεων του ιρανικού δικαίου.

Ο τραγουδιστής είχε κυκλοφορήσει το τραγούδι «Ρουσαριτό» («Η μαντίλα σου» στην περσική γλώσσα) καθώς πλησίαζε η επέτειος από τον θάνατο της νεαρής Ιρανής κουρδικής καταγωγής Μαχσά Αμινί, η οποία πέθανε τον Σεπτέμβριο του 2022 μετά την σύλληψή της από την αστυνομία ηθών με την κατηγορία ότι παραβίασε τον αυστηρό ενδυματολογικό κώδικα που επιβάλλεται στις γυναίκες.

Ο Γιαραχί είχε κυκλοφορήσει το τραγούδι και το βίντεοκλιπ του διάρκειας τριών λεπτών υπέρ της «προαιρετικής χρήσης της μαντίλας», αφιερώνοντάς το στις «θαρραλέες Ιρανές γυναίκες» που μετείχαν στο κύμα αμφισβήτησης.

Ο καλλιτέχνης έχει τιμηθεί με το βραβείο καλύτερου τραγουδιστή της ποπ του φεστιβάλ της Φατζρ, που είναι το σημαντικότερο μουσικό γεγονός της χώρας και διοργανώνεται από την κυβέρνηση.

Το τραγούδι του «Σοροοντέ Ζαν» («Ύμνος στη Γυναίκα», στην περσική γλώσσα), το οποίο κυκλοφόρησε στις αρχές Οκτωβρίου, έγινε ύμνος των διαδηλωτών, κυρίως στα πανεπιστήμια.

Ο καλλιτέχνης έχει επικρίνει επανειλημμένως τις αρχές στις συναυλίες του, κυρίως για διακρίσεις σε βάρος των κατοίκων της επαρχίας Χουζεστάν στην οποία έχει γεννηθεί.

«Το Σάββατο ήρθε ο πατέρας μου να με πάρει από τα ΚΤΕΛ. Με είδε να φοράω μαντήλα. Μου έκανε νόημα να τη βγάλω αλλά του είπα ότι αν δε με δέχεται όπως είμαι, θα φύγω ξανά για την Αγγλία. Όταν φτάσαμε στο σπίτι, συνέχισε να μου λέει ότι αν δεν βγάλω τη μαντήλα, θα μου τη βγάλει εκείνος με το ζόρι. Μου τόνιζε μάλιστα, ότι έχω χάσει τα μυαλά μου που άλλαξα θρησκεία και ότι έχω πάρει τον δρόμο του διαβόλου».

«Λέει ότι το μετανιώνει αλλά το κάνει ξανά»

Το 23χρονο κορίτσι είχε κάνει σαφές στην οικογένειά της ότι αποφάσισε να γίνει μουσουλμάνα και γι’ αυτό και ακολούθησε τους κανόνες που ορίζει η θρησκεία της και κατά την παραμονή της στην Ελλάδα και συγκεκριμένα, στον Βόλο.

«Την Κυριακή και ενώ όλη η οικογένεια ήμασταν στο σπίτι και περιμέναμε επισκέψεις, φόρεσα ξανά την μαντήλα, επειδή θα έμπαινε ξένος κόσμος στο σπίτι. Κάποια στιγμή βγήκα στην βεράντα και με ακολούθησε ο πατέρας μου. Μου είπε ότι η μαντήλα είναι ντροπή και του απάντησα ότι ντροπή για την οικογένειά είναι ο ίδιος και ντροπή είναι που δεν τον έχω βάλει στην φυλακή με τόσα που έχει κάνει».

Ο 50χρονος άνδρας, βγήκε εκτός εαυτού. Τα όσα άκουσε να του λέει η κόρη του, τον εξαγρίωσαν και άρχισε με μανία να τη χτυπά.

«Με χτυπούσε με γροθιές στο πρόσωπο για περίπου 10 με 20 λεπτά. Του έλεγα να σταματήσει γιατί δεν έβλεπα και φώναζα βοήθεια. Αλλά εξακολουθούσε να με χτυπάει. Η αντίδρασή του ήταν ζωώδης. Ο πατέρας μου είναι βίαιος και έχει ανάλογη συμπεριφορά εδώ και χρόνια. Λέει ότι μετανιώνει μετά από κάθε πράξη βίας, αλλά εξακολουθεί να κάνει τα ίδια. Έχει σηκώσει ξανά χέρι πάνω μου, όταν ήμουν ανήλικη, αλλά εξακολουθεί να χτυπάει την μητέρα μου και τον ανήλικο αδελφό μου».

«Όταν τον είδα να τη χτυπά, μπήκα στη μέση»

Τις φωνές του κοριτσιού άκουσε η μητέρα του. Προσπάθησε να τη γλιτώσει από τα χέρια του πατέρα, όμως, εκείνος άρχισε να χτυπά και τη γυναίκα του.

«Η κόρη μας, μας ενημέρωσε πριν έρθει στην Ελλάδα, ότι άλλαξε θρησκεία και ο πατέρας της, της είπε να μην έρθει. Προειδοποίησα τον σύζυγο μου, ότι όταν δει την κόρη μας, να μην νευριάσει και να την δεχτεί όπως είναι. Όταν τον είδα να τη χτυπά, μπήκα στη μέση να τους χωρίσω και άρχισε να χτυπά και εμένα. Δεν είναι η πρώτη φορά. Με έχει χτυπήσει ξανά, τόσο εμένα, όσο την κόρη μας αλλά και τον 13χρονο γιο μας. Η συμπεριφορά του αυτή είναι μόνιμη. Αλλά πρώτη φορά έγινε καταγγελία στην Αστυνομία», είπε η σύζυγος του δράστη.

Ο 50χρονος πατέρας και σύζυγος, κάθισε στο εδώλιο του κατηγορούμενου. Εμφανίστηκε στο δικαστήριο χωρίς δικηγόρο, δικάστηκε και καταδικάστηκε σε φυλάκιση 3 ετών και 3 μηνών χωρίς αναστολή και χωρίς η έφεση να έχει αναστέλλουσα δύναμη. Κρατείται και θα οδηγηθεί τις επόμενες ώρες στη φυλακή.

Ο ίδιος λέει πως είναι υπερβολές αυτά που λέει η κόρη του και η γυναίκα του, ενώ είπε πως δηλώνει άθεος και δεν έχει πρόβλημα με τις θρησκείες.

Η Μαχσά Αμινί επισκεπτόταν την ιρανική πρωτεύουσα μαζί με την οικογένειά της όταν την συνέλαβε, την Τρίτη, η αστυνομία επειδή δεν κάλυπτε τα μαλλιά της με το χιτζάμπ.

Το BBC προσθέτει ότι η Αμίνι ξυλοκοπήθηκε μέσα σε φορτηγάκι της Αστυνομίας όταν την συνέλαβαν, καταγγελία που αρνούνται οι Αρχές.

Ο αδελφός της είπε στον ιστότοπο IranWire ότι, ενώ την περίμενε έξω από το αστυνομικό τμήμα, είδε ένα ασθενοφόρο να φεύγει, μεταφέροντας την αδελφή του στο νοσοκομείο. Τον ενημέρωσαν ότι υπέστη καρδιακή ανακοπή και εγκεφαλικό και ότι ήταν σε κώμα. Τελικά, την Παρασκευή η Αμινί έφυγε από τη ζωή.

«Δεν είχαν περάσει ούτε δύο ώρες από τη σύλληψή της μέχρι τη μεταφορά της στο νοσοκομείο», είχε δηλώσει πριν πεθάνει η αδελφή του ενώ πρόσθεσε ότι θα προσφύγει στη Δικαιοσύνη.

Η αστυνομία της Τεχεράνης στην ανακοίνωσή της επιβεβαίωσε ότι η Αμινί συνελήφθη μαζί με άλλες γυναίκες για να τους δώσουν «οδηγίες» για τον ενδυματολογικό κώδικα. «Αντιμετώπισε αιφνιδίως καρδιολογικό πρόβλημα και μεταφέρθηκε αμέσως σε νοσοκομείο, με τη συνεργασία της αστυνομίας και της υπηρεσίας επειγόντων περιστατικών», προστίθεται.

Η οικογένειά της λέει πάντως ότι η 22χρονη δεν είχε κανένα πρόβλημα υγείας που να δικαιολογεί το «αιφνίδιο καρδιολογικό πρόβλημα».

Ο “1500tasvir”, ένας λογαριασμός σε δίκτυο κοινωνικής δικτύωσης που καταγράφει τις παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων από την ιρανική αστυνομία, ανάρτησε στο Twitter μια φωτογραφία που δείχνει τη νεαρή γυναίκα, διασωληνωμένη, στο νοσοκομείο.

«Η κατάσταση της Μαχσά Αμινί είναι ένα παράδειγμα σκόπιμου εγκλήματος. Η συστηματική καταπίεση των γυναικών στο Ιράν, υπό το πρόσχημα της εφαρμογής του νόμου για τη μαντίλα, είναι έγκλημα», κατήγγειλε ο ακτιβιστής για την ελευθερία της έκφρασης Χοσεΐν Ροναγί.

Πριν ανακοινωθεί ο θάνατός της, η ιρανική προεδρία ανέφερε ότι ο πρόεδρος Εμπραχίμ Ραΐσί ανέθεσε στο υπουργείο Εσωτερικών να ερευνήσει την υπόθεση.

Ο μεταρρυθμιστής πολιτικός Μαχμούντ Σαντεγί, πρώην βουλευτής, κάλεσε τον ανώτατο θρησκευτικό ηγέτη Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ, να καταγγείλει τον θάνατο της Αμινί. «Τι λέει ο ανώτατος ηγέτης, που δικαίως κατήγγειλε την αμερικανική αστυνομία για τον θάνατο του Τζορτζ Φλόιντ, για τη μεταχείριση της Μαχσά Αμινί από την ιρανική αστυνομία;» έγραψε στο Twitter.

Το 2020 ο Χαμενεΐ είχε δηλώσει ότι ο θάνατος του Φλόιντ κατά τη διάρκεια της σύλληψής του από αστυνομικούς αποκάλυψε «την αληθινή φύση» της αμερικανικής ηγεσίας.

Μετά την Ισλαμική Επανάσταση, το 1979, οι γυναίκες, Ιρανές και ξένες, ανεξαρτήτως θρησκεύματος, είναι υποχρεωμένες να κυκλοφορούν με καλυμμένο το κεφάλι και το σώμα.

Ο ζήλος των αρχών για την εφαρμογή του νόμου χαλάρωσε επί προεδρίας του μετριοπαθούς Χασάν Ροχανί και πολλές Ιρανές, στις μεγάλες πόλεις, αφήνουν να φαίνονται τα μαλλιά τους. Τους τελευταίους μήνες, αφότου ανέλαβε την προεδρία ο υπερσυντηρητικός Εμπραχίμ Ραϊσί, έχουν πολλαπλασιαστεί οι επεμβάσεις της αστυνομίας για την εφαρμογή του νόμου.

Πηγή: ΑΠΕ-ΜΠΕ