Του Παναγιώτη Λιαργκόβα, Πρόεδρος του ΚΕΠΕ και του Εθνικού Συμβουλίου Παραγωγικότητας, Καθηγητής Πανεπιστημίου Πελοποννήσου

Ας δούμε τα πράγματα με τη σειρά. Ο πληθωρισμός, μετά την απότομη άνοδο λόγω των προβλημάτων στην εφοδιαστική αλυσίδα εξαιτίας του κορονοϊού και του πολέμου στην Ουκρανία, έχει αρχίσει να μειώνεται. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι πέφτουν οι τιμές. Απλά ότι ανεβαίνουν με μικρότερη ένταση.

Μάλιστα σε πολλές κατηγορίες αγαθών όπως τα τρόφιμα, οι τιμές εξακολουθούν να ανεβαίνουν σημαντικά, παρά την πτώση των τιμών της ενέργειας.

Η επιμονή της ακρίβειας σε πολλά αγαθά φαίνεται ότι τελικά οφείλεται στο ότι δεν λειτουργούν ανταγωνιστικά οι αγορές.

Η ολιγοπωλιακή συμπεριφορά καταπνίγει τον ανταγωνισμό και περιορίζει τις επιλογές των καταναλωτών, επιτρέποντας στις εταιρείες να χρεώνουν υπέρογκες τιμές. Βασικά αγαθά όπως τα τρόφιμα και η στέγαση αλλά και υπηρεσίες, π.χ τράπεζες και μεταφορές, που είναι θεμελιώδη για την ανθρώπινη ευημερία, γίνονται όλο και πιο απλησίαστα για ένα σημαντικό μέρος του πληθυσμού.

• Καθώς οι τιμές εκτοξεύονται, όσοι βρίσκονται ήδη σε οικονομικά μειονεκτική θέση πλήττονται περισσότερο, ωθώντας τους ακόμη περισσότερο στη φτώχεια. Δηλαδή, ο «πληθωρισμός της απληστίας» διαιωνίζει τον φαύλο κύκλο οικονομικής ανισότητας.
• Καθώς οι πλούσιοι γίνονται πλουσιότεροι, διαθέτουν μεγαλύτερη αγοραστική δύναμη, που τους επιτρέπει να αντέχουν οικονομικά τις διογκωμένες τιμές. Αυτή η ανισότητα βαθαίνει το χάσμα μεταξύ της πλούσιας ελίτ και της υπόλοιπης κοινωνίας, διαβρώνοντας την κοινωνική συνοχή και επιδεινώνοντας τις οικονομικές ανισότητες.

Πέρα από την ακρίβεια, μια ανησυχητική εξέλιξη σχετίζεται με την διόγκωση του ελλείμματος τρεχουσών συναλλαγών. Σε κάποιο βαθμό, αυτό ήταν αναμενόμενο λόγω της αύξησης των τιμών των εισαγομένων.  Όταν όμως το έλλειμμα προσεγγίζει το 10% % του ΑΕΠ (όπως έγινε στο τέλος του 2022), τότε επαναφέρεται ένα δομικό πρόβλημα της οικονομίας που διαβρώνει την ανταγωνιστικότητα και τις αναπτυξιακές προοπτικές της χώρας.

Ένα άλλο μεγάλο ζήτημα είναι η φοροδιαφυγή. Το σημερινό φορολογικό σύστημα είναι άδικο και αναποτελεσματικό. Φορολογεί υπέρμετρα την μισθωτή εργασία, από την οποία αντλεί και τα περισσότερα φορολογικά έσοδα, ενώ αποτυγχάνει παταγωδώς να αντλήσει έσοδα από τους αυτοαπασχολούμενους.

Βασίζεται επίσης σε πολύ υψηλούς συντελεστές έμμεσης φορολογίας ενώ η φοροδιαφυγή έχει γίνει δομικό στοιχείο πλουτισμού (και όχι επιβίωσης) της οικονομικής δραστηριότητας. Σχετικά με την γραφειοκρατία, τα τελευταία χρόνια έγιναν αποφασιστικά βήματα για την επιτάχυνση της ψηφιοποίησης του δημόσιου τομέα. Όμως, χρειάζονται περισσότερα.

Το ζητούμενο δεν είναι να μετατραπεί η έντυπη σε ψηφιακή γραφειοκρατία αλλά να καταργηθεί πλήρως η γραφειοκρατία. Στο ζήτημα της δικαιοσύνης, η μεγάλη αναμονή για εκδίκαση μιας υπόθεσης δυσχεραίνει τις ελληνικές επιχειρήσεις αλλά και την επενδυτική ανταγωνιστικότητα της οικονομίας. Λειτουργεί σε βάρος των φτωχών και υπέρ των πλουσίων, αφού χρειάζεται να έχει κάποιος χρόνο, χρήματα και αντοχές  για να πληρώνει δικηγόρους.

• Η βελτίωση της Υγείας δεν σημαίνει μόνο ποιοτικότερες υπηρεσίες στους πολίτες αλλά και δημιουργία ενός ανθεκτικού κράτους που μπορεί να εξοικονομήσει  δισεκατομμύρια στο ελληνικό ΑΕΠ.
• Η μεταρρύθμιση της Παιδείας με την ενίσχυση της ανεξαρτησίας των δημοσίων πανεπιστημίων, τη λειτουργία μη κρατικών πανεπιστημίων και την εκμετάλλευση του τριγώνου της γνώσης (εκπαίδευση-έρευνα-καινοτομία) μπορεί να φέρει μια νέα γενιά επιστημόνων στη χώρα αλλά και να δώσει σημαντική αύξηση στο ΑΕΠ.
• Η αναβάθμιση του χαμηλού επιπέδου θεσμικής ανάπτυξης της χώρας καταπολεμώντας οπισθοδρομικές πελατειακές νοοτροπίες και διαμορφώνοντας ισχυρούς και αξιόπιστους θεσμούς, που κατοχυρώνουν την αξιοκρατία, τη διαφάνεια και την κοινωνική δικαιοσύνη, μπορεί επίσης να φέρει περισσότερες επενδύσεις.

Όλα αυτά δεν είναι εύκολα ούτε αυτονόητα. Χρειάζεται πολιτική βούληση και εάν χρειαστεί, ρίξεις με λίγες αλλά ισχυρές ομάδες συμφερόντων που προτιμούν την ακινησία για να συνεχίσουν να κερδοσκοπούν εις βάρος των πολλών.

Ο Πρόεδρος του ΚΕΠΕ και του Εθνικού Συμβουλίου Παραγωγικότητας, Καθηγητής Πανεπιστημίου Πελοποννήσου παραθέτει έξι λόγους οι οποίοι σύμφωνα με την ανάλυσή του αποτελούν πηγή ανησυχίας για τη μελλοντική πορεία της ελληνικής οικονομίας.

ΑΚΟΛΟΥΘΕΙ ΑΝΑΛΥΤΙΚΑ ΤΟ ΑΡΘΡΟ:

Η φετινή χρονιά, παρά τα γνωστά προβλήματα της εφοδιαστικής αλυσίδας και του πολέμου στην Ουκρανία, δεν πήγε άσχημα. Ο τουρισμός κατέγραψε ρεκόρ αφίξεων, τα καθαρά έσοδα του κρατικού προϋπολογισμού κατέγραψαν αύξηση €4,8 δισ και η μεγέθυνση της οικονομίας αναμένεται πάνω από το 4%. Στις 20 Αυγούστου η χώρα βγήκε από το καθεστώς ενισχυμένης εποπτείας και βαδίζει στο δρόμο της επιστροφής στην κανονικότητα.

Τι θα γίνει, όμως, το 2023; Θα καταφέρει η ελληνική οικονομία να πάει το ίδιο καλά με την φετινή χρονιά; Η απάντηση στο ερώτημα αυτό δεν είναι εύκολη και δεν μπορεί να δοθεί με μία μόνο λέξη, γιατί στο υπό διαμόρφωση σκηνικό του 2023 συναντιούνται πολλοί εξωγενείς και ενδογενείς παράγοντες. Ξεχωρίζω 3+3:

(1) ο πόλεμος της Ρωσίας στην Ουκρανία συνεχίζεται. Η πιθανότητα να τελειώσει ή τουλάχιστον η διπλωματία να διαδραματίσει κάποιον ρόλο, δεν είναι ορατή στο αμέσως χρονικό διάστημα. Η καταστροφή είναι αδιάκοπη όσον αφορά στα θύματα, στον εσωτερικό εκτοπισμό και στα εκατομμύρια που αναγκάζονται να εγκαταλείψουν τη χώρα. Η ενεργειακή κρίση συνεχίζεται επίσης, καθώς η Ρωσία συνεχίζει να μειώνει τις ενεργειακές της προμήθειες προς την Ευρώπη. Στόχος της Μόσχας είναι να χρησιμοποιήσει την ενέργεια ως γεωστρατηγικό και πολιτικό όπλο. Καθώς οι τιμές της ενέργειας αυξάνονται, το ίδιο θα κάνουν και οι πιέσεις στις ευρωπαϊκές κυβερνήσεις για να περιορίσουν το κόστος για τους καταναλωτές. Ακόμη και αν τελειώσει ο πόλεμος, οι τιμές της ενέργειας δεν θα επιστρέψουν στα προ κρίσης επίπεδα.

(2) Οι αυξημένες τιμές ενέργειας οδηγούν σε ύφεση τις χώρες της Βόρειας Ευρώπης που έχουν μεγάλη εξάρτηση από τη Ρωσία. Η Bundesbank αναμένει πληθωρισμό περί το 10% το Φθινόπωρο έναντι 8,5% τον Ιούλιο. Διψήφια ποσοστά πληθωρισμού μετρήθηκαν για τελευταία φορά στη Γερμανία πριν από περισσότερα από εβδομήντα χρόνια. Ο πρόεδρος της Γαλλίας Εμανουέλ Μακρόν προχθές προειδοποίησε τους Γάλλους για “τη μεγάλη ανατροπή” που σηματοδοτεί η φετινή επιστροφή από τις θερινές διακοπές, με “το τέλος της αφθονίας”, “των βεβαιοτήτων” και “της ανεμελιάς”. Ύφεση και πληθωρισμός στην ΕΕ σημαίνει ότι τα νοικοκυριά θα αντιμετωπίσουν αυξημένες δαπάνες διαβίωσης που θα τα αναγκάσουν να μειώσουν την κατανάλωση σε αγαθά και υπηρεσίες, κάτι που θα είναι επιζήμιο για τις ελληνικές εξαγωγές και τον τουρισμό της επόμενης χρονιάς.

(3) Η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα θα συνεχίσει να ανεβάζει τα επιτόκια στην προσπάθεια αναχαίτισης του πληθωρισμού. Παράλληλα, οι αγορές θα γίνονται ολοένα και πιο ανήσυχες και οι επενδυτές θα στρέφονται σε ασφαλείς προορισμούς. Ήδη βλέπουμε τις αποδόσεις των ελληνικών 10ετών ομολόγων να προσεγγίζουν πάλι το 4% με τα ιταλικά να ακολουθούν περί το 3,6%. Η ύπαρξη του TPI, δηλαδή του νέου εργαλείου της ΕΚΤ για την προστασία των υπερχρεωμένων χωρών αποτελεί μεν μια ανακούφιση αλλά είναι δύσκολο να εκτιμηθεί αν μπορεί τελικά να είναι αποτελεσματικό.

(4) Ας έρθουμε όμως τώρα και στα δικά μας. Η πρώτη πηγή ανησυχίας είναι το ενδεχόμενο πολιτικής αστάθειας. Η οικονομία δεν λειτουργεί σε συνθήκες πολιτικού κενού. Αντίθετα επηρεάζει και επηρεάζεται από τις πολιτικές εξελίξεις. Όταν δεν υπάρχει πολιτική σταθερότητα, αυξάνεται η αβεβαιότητα και αποθαρρύνονται οι επενδύσεις. Δυστυχώς, οι πολιτικές εξελίξεις είναι τέτοιες, που δεν προοιωνίζουν τον σχηματισμό κυβέρνησης από ένα κόμμα, ενώ η πολιτική τοξικότητα που έχει διαμορφωθεί το τελευταίο διάστημα θέτει αμφιβολίες ακόμη και για την δυνατότητα σχηματισμού κυβέρνησης από πολλά κόμματα.

(5) Η προεκλογική περίοδος, που έχει ήδη ξεκινήσει, αλλά και το ενδεχόμενο σχηματισμού μιας αδύναμης κυβέρνησης θέτουν εμπόδια στην επίτευξη ενός άλλου στόχου, που αφορά την προσδοκία για πρωτογενές πλεόνασμα 1% του ΑΕΠ και συναφώς την απόκτηση της επενδυτικής βαθμίδας μέσα στο πρώτο εξάμηνο του 2023. Τα εμπόδια αυτά μεγαλώνουν από τις (αναγκαστικές ως ένα βαθμό) επιδοματικές πολιτικές που ακολουθούνται σε όλη την Ευρώπη για την προστασία των νοικοκυριών και τω επιχειρήσεων από τον ενεργειακό Αρμαγεδδώνα.

Τα στοιχεία του Ινστιτούτου Bruegel δείχνουν πακέτα στήριξης €280 δισ. στους κόλπους της Ε.Ε με την Ελλάδα να έρχεται πρώτη, αγγίζοντας το 3,7% του ΑΕΠ.  Ακολουθεί η Ιταλία με 2,8% και η Γερμανία με 1,7% του ΑΕΠ. Πόσο μπορεί μια χώρα να επιδοτήσει την κατανάλωση του ηλεκτρικού, ειδικά αν το φυσικό αέριο φτάσει στα €300 ανά μεγαβατώρα; Μπορούμε να αντέξουμε 6 μήνες επιδότηση;  

Αλλά ακόμη και αν αντέξουμε, τα επιδόματα που δίνονται επί μακρόν, και χωρίς εισοδηματικά κριτήρια κάνουν ζημιά στην οικονομία. Δίνουν λάθος μηνύματα στην αγορά, οι καταναλωτές και οι παραγωγοί εθίζονται και δυσκολεύουν μετέπειτα τον οποιοδήποτε εξορθολογισμό δαπανών από τους κυβερνώντες. Ενέχουν επίσης τον κίνδυνο της δημιουργίας μιας προσοδοθηρικής συμπεριφοράς: «εφόσον παίρνω επιδότηση όταν έχω χαμηλό (επίσημο) εισόδημα, γιατί να προσπαθήσω να το αυξήσω; Μήπως με συμφέρει ο συνδυασμός επιδότησης και μαύρης εργασίας;»

Έτσι παγιώνεται μια αντίληψη, με βασικό χαρακτηριστικό τα αντιπαραγωγικά κίνητρα. Στον αντίποδα βρίσκονται αυτοί που δημιουργούν υψηλά εισοδήματα και φορολογούνται υπέρμετρα λόγω της υψηλής προοδευτικότητας του φορολογικού συστήματος.

(6) Τέλος, υπάρχουν πολλά στοιχεία που δείχνουν την υπολειτουργία και αναποτελεσματικότητα του κράτους σε ορισμένους τομείς.  Παρά το γεγονός ότι έγιναν πολλές μεταρρυθμίσεις τα τελευταία χρόνια, αυτές δεν κατάφεραν να αναστρέψουν σημαντικά τη σχετική θέση της χώρας. Αναφέρομαι ειδικότερα στην γραφειοκρατία, τη φοροδιαφυγή, την διαφθορά και τη δικαιοσύνη, όπου η Ελλάδα εμφανίζει τις χειρότερες επιδόσεις σε σύγκριση με τις άλλες χώρες της Ευρωζώνης.