Ο ρωσο-ουκρανικός πόλεμος δημιούργησε νέες συνθήκες και εξακολουθεί να διαμορφώνει την διεθνή πραγματικότητα κάθε εβδομάδα που συνεχίζεται.

• Δεν είναι ένας «νέος Ψυχρός Πόλεμος», όπως πολλοί άκριτα επαναλαμβάνουν, αυτό που χαρακτηρίζει την περίοδο που διανύουμε. Νέος «Ψυχρός Πόλεμος» δεν υφίσταται, αλλά ένα σύνθετο, αναδυόμενο πολυπολικό και πολυκεντρικό σύστημα που είναι δυνητικά πιο επικίνδυνο, εάν δεν αξιοποιηθούν οι δυνητικά θετικές του διαστάσεις ήδη στην παρούσα, επώδυνη μεταβατική περίοδο.     

Στον σημερινό, αργά και με δυσκολία αναδυόμενο πολυπολικό και πολυκεντρικό κόσμο, οι ισχυροί περιφερειακοί δρώντες έχουν αναβαθμισμένο ρόλο, οι περιφερειακές συγκρούσεις είναι πιθανότερες και συχνότερες και κάποιες, τουλάχιστον, από τις συμμαχίες είναι εύπλαστες και εξαρτώμενες από τα επιμέρους ζητήματα και προκλήσεις που ανακύπτουν (γεωπολιτικά, ενεργειακά, διαθέσιμων πόρων, δημογραφικά, μεταναστευτικών ροών, ταυτοτικά, κλπ).

• Στον αναδυόμενο κόσμο, ούτε ο πλανήτης ταυτίζεται με τη Δύση ούτε ο ορθολογική εκτίμηση των εθνικών συμφερόντων παραχωρεί εύκολα τη θέση της σε μια αφηρημένη και σχηματική επίκληση του Καλού εναντίον του Κακού.

Είναι αδύνατον να υιοθετηθεί ο πολιτικός λόγος και η κουλτούρα του (επιδιωκόμενου από κάποιους) νέου διπολισμού στην Ινδία, την Κίνα, τη Νότια Αφρική, τη Νιγηρία, τη Σαουδική Αραβία, την Ινδονησία, την Αργεντινή ή την Βραζιλία. 

Π.χ. η Ινδία δεν έχει κανένα λόγο να επιθυμεί να δει την Ρωσία ταπεινωμένη και άρα ακόμη περισσότερο εγκλωβισμένη στην ασφυκτική αγκαλιά της Κίνας. Παρότι η Ινδία έγινε σταδιακά ένας σημαντικός εταίρος των ΗΠΑ, ο πόλεμος στην Ουκρανία σημαίνει κάτι εντελώς διαφορετικό για το Νέο Δελχί σε σχέση με αυτό που σημαίνει για την Ουάσιγκτον ή το Λονδίνο. Η Ινδία βλέπει τις περιπέτειες της Ρωσίας μέσα από το συνδυαστικό πρίσμα της ανόδου της Κίνας και της αυξανόμενης εξάρτησης της Μόσχας από το Πεκίνο. Η τελευταία εξέλιξη (μια Ρωσία παράρτημα της Κίνας) αποτελεί ανάθεμα για αρκετούς δρώντες και θα έπρεπε βέβαια να αντιμετωπίζεται ως εξόχως προβληματική και για την Ευρώπη.  

Με δυο λόγια, πρέπει να γίνει κατανοητό ότι οι βασικές τάσεις που διαμορφώνονται είναι οι εξής:

• (α) παρά τα φαινόμενα, η Δύση είναι ολοένα και λιγότερο σε θέση να καθορίσει την ατζέντα παγκοσμίως σε έναν αναδυόμενο πολυκεντρικό κόσμο,
• (β) συγκλίσεις και συμμαχίες καθίστανται περισσότερο εύπλαστες και εξαρτώμενες από επιμέρους θεματικές και πεδία συμφερόντων και
• (γ) σε περιπτώσεις συγκρούσεων, τόσο οι σύμμαχοι όσο και οι αντίπαλοι σέβονται κυρίως την σκληρή ισχύ και την ετοιμότητα αυτή να χρησιμοποιηθεί όταν απειλούνται ζωτικά εθνικά συμφέροντα. 

Σε ένα τέτοιο κόσμο, οι πληροφορίες και η σωστή ανάλυσή τους μπορεί να είναι παράγοντες όχι απλά σημαντικοί αλλά κρίσιμοι για την επιβίωση. Είναι π.χ. εντελώς απαραίτητο να γίνει κατανοητό το ευρύτερο πλαίσιο μέσα στο οποίο εξελίσσονται οι σύνθετες σχέσεις Δύσης – Τουρκίας και διαγράφονται τα σενάρια για την Ανατολική Μεσόγειο.

• Στο αναδυόμενο πλαίσιο, και ενώ οι ευρωατλαντικές σχέσεις παραμένουν απαραίτητες και ανεκτίμητες, η Ευρώπη θα πρέπει να εστιαστεί σε πρακτικές που αντανακλούν την πραγματική κατανόηση δυο ουσιαστικών παραμέτρων.

Πρώτον ότι, όπως προαναφέρθηκε, ο πλανήτης δεν ταυτίζεται με τη Δύση.

Και δεύτερον, ότι η Ευρώπη δεν ταυτίζεται συνολικά με την Αμερική.

Όσο αυτές οι δυο παράμετροι δεν αντανακλώνται στις ευρωπαϊκές στρατηγικές, το μέλλον της Ευρώπης θα είναι μετέωρο και εν πολλοίς απρόβλεπτο.

*Ο Κώστας Α. Λάβδας είναι Καθηγητής στο Πάντειο Πανεπιστήμιο και έχει διατελέσει, μεταξύ άλλων, Senior Research Fellow στο London School of Economics, αντιπρύτανης του Πανεπιστημίου Κρήτης και κάτοχος της Έδρας Ελληνικών και Ευρωπαϊκών Σπουδών «Κωνσταντίνος Καραμανλής» στο Fletcher School of Law and Diplomacy του Πανεπιστημίου Tufts στις ΗΠΑ.

Του Νίκου Παπαδημητρίου 

Ιδού τι μας δήλωσαν, ξεκινώντας από τον κ. Λάβδα, καθηγητή Ευρωπαϊκής Πολιτικής στο Πάντειο Πανεπιστήμιο:

«Και τα τρία βασικά σενάρια που παραθέτω εδώ εν συντομία, προϋποθέτουν ότι η πανδημία τιθασεύεται μέχρι το φθινόπωρο του 2021 μέσω μαζικού εμβολιασμού και πολιτικών περιορισμού της εξάπλωσης της. Προϋποθέτουν, επίσης, ότι τα μέτρα στήριξης της ελληνικής οικονομίας θα έχουν τα αναμενόμενα αποτελέσματα. Κάθε άλλη εκδοχή που προκύπτει από προβλήματα διαχείρισης της πανδημίας ή/και σημαντικής επιδείνωσης των οικονομικών μεγεθών ενδέχεται να συνδυαστεί με άλλες, πρόσθετες και πάντως χειρότερες παραλλαγές των σεναρίων που σχολιάζουμε.

Με αυτές τις προϋποθέσεις, το καλό σενάριο για το 2021 είναι να αποτελέσει έναν ευνοϊκό προθάλαμο του 2022. Παγιώνεται μια περισσότερο συστηματική και πολυεπίπεδη ευρωατλαντική συνεννόηση, η Ουάσιγκτον καθιστά σαφές στην Άγκυρα ότι η γεωπολιτική σημασία της Τουρκίας δεν δικαιολογεί τον αποσταθεροποιητικό ρόλο της και η Αθήνα εντείνει τον επιτυχή συντονισμό της τόσο σε πολυμερές επίπεδο (ΕΕ, ΝΑΤΟ) όσο και μέσω διμερών, τριμερών και τετραμερών σχημάτων με τις ΗΠΑ, την Γαλλία, την Αίγυπτο, το Ισραήλ, τα Εμιράτα και φυσικά την Κύπρο. Σε αυτό το πλαίσιο, η Ελλάδα προχωρά σε ένα έξυπνο εξοπλιστικό πρόγραμμα με στρατηγική στόχευση. Ξεκινούν οι διερευνητικές επαφές με συγκεκριμένη ατζέντα την οριοθέτηση υφαλοκρηπίδας και ΑΟΖ και η ΕΕ ξεκινά την αναζήτηση ενός νέου πλαισίου σχέσεων με την Τουρκία.

Το κακό σενάριο μας φέρνει αντιμέτωπους με θεμελιώδη διλήμματα που αναφέρονται στην επιβίωση της Ελλάδας σε μια δύσκολη και επικίνδυνη γειτονιά. Η Τουρκία επιταχύνει την αναθεωρητική της προσέγγιση, οι γέφυρες της Άγκυρας με τη νέα αμερικανική διοίκηση υπογραμμίζουν εκ νέου τη σημασία της Τουρκίας για το ΝΑΤΟ, οι μεγάλες μεταναστευτικές ροές και η εργαλειοποίησή τους από την Τουρκία επιστρέφουν ενισχυόμενες, η πίεση για λύση δυο κρατών στην Κύπρο καθίσταται αφόρητη και η ΕΕ παραμένει κατακερματισμένη σε σχέση με τις εξωτερικές προκλήσεις. Η ώσμωση του τουρκικού καθεστώτος με κράτη και κινήματα που ασπάζονται το ριζοσπαστικό πολιτικό Ισλάμ εξελίσσεται περαιτέρω ενώ παράλληλα η Άγκυρα εξακολουθεί να επιτυγχάνει τη συνέχιση του ιδιότυπου ρόλου της μεταξύ Ανατολής και Δύσης.   

Ενδιάμεσο σενάριο θα αποτελούσε η επανάληψη της γνωστής πολιτικής διπλωματικών ελιγμών και αναθεωρητικής στοχοπροσήλωσης που εφαρμόζει η Άγκυρα. Με την αναγκαία όμως επισήμανση ότι και το σενάριο αυτό θα μπορούσε να οδηγήσει σε επιδείνωση εάν η προσπάθεια επίτευξης τετελεσμένων συνεχιζόταν και εντεινόταν. Π.χ. οι περιοχές του τουρκολιβυκού μνημονίου ή και άλλες μπορεί να αποτελέσουν πεδία ερευνητικής ή και εξορυκτικής δραστηριότητας.           

Μια θεμελιώδης επισήμανση είναι, συμπερασματικά, επιβεβλημένη. Ο χρόνος ευνοεί την ανάδειξη της σχετικής υπεροχής της θεσμικά ωριμότερης Ελλάδας απέναντι σε μια Τουρκία που γίνεται περισσότερο αυταρχική, θεσμικά απαξιωμένη και εισέρχεται σε φάση βαθύτερης και απρόβλεπτης οικονομικής και κοινωνικής κρίσης. Δεν υπάρχει κανένα ουσιαστικό επιχείρημα υπέρ της επιπόλαιης άποψης ότι είναι προς το συμφέρον της Ελλάδας μια ‘λύση’ το συντομότερο δυνατό. Αυτό που αξίζει να προσπαθήσουμε, είναι η διαμόρφωση των συνθηκών για μια βιώσιμη ειρήνη σε μια δύσκολη γειτονιά. Θα πάρει χρόνο», συμπεραίνει καταλήγοντας ο Κώστας Λάβδας.

Ξεκινώντας αντίστροφα, από το χειρότερο σενάριο, ο κ. Φίλης, εκτελεστικός διευθυντής του Ινστιτούτου Διεθνών Σχέσεων του Πάντειου Πανεπιστημίου και αναλυτής διεθνών θεμάτων του ΑΝΤ1, επισημαίνει:

«Στο κακό σενάριο δεν προχωράμε με τις διερευνητικές, επέρχεται πολύ γρήγορα το ‘ναυάγιο’ σε αυτές και η Τουρκία δεν αισθάνεται κάποια ιδιαίτερη πίεση από τους ευρωπαίους. Η νέα αμερικανική διοίκηση είναι σε αναζήτηση ταυτότητας στην εξωτερική πολιτική και κυρίως προσπαθεί να διορθώσει τα λάθη της προηγούμενης, και η Ανατολική Μεσόγειος δεν είναι εκ των πραγμάτων στις προτεραιότητες. Το αποτέλεσμα είναι να αφήνεται χώρος στην Τουρκία να προβεί σε ενέργειες όχι μόνο προκλητικές και επιθετικές αλλά σε ενέργειες που αμφισβητούν ευθέως ελληνικά κυριαρχικά δικαιώματα, όπως η αποστολή σεισμογραφικού σκάφους δυτικότερα του 28^ου μεσημβρινού, όπερ σημαίνει ότι θα βρεθεί μέσα σε οριοθετημένη πλέον, υφαλοκρηπίδα και ΑΟΖ, οριοθετημένη από τη συμφωνία μας με την Αίγυπτο.

Σε μια τέτοια περίπτωση τα πράγματα θα είναι πάρα πολύ αρνητικά, γιατί η ελληνική πλευρά είναι υποχρεωμένη να αντιδράσει. Δεν μιλάμε για σεισμικό σκάφος σε περιοχή που δεν έχει οριοθετηθεί, όπως είναι τώρα, που εμείς θεωρούμε ότι είναι δική μας υφαλοκρηπίδα και ΑΟΖ, και η Τουρκία θεωρεί ότι είναι δική της. Ένα σενάριο είναι να δούμε γεωτρητικό σκάφος εκεί που ήταν το ‘Ορούτς Ρέις’, το οποίο δεν είναι απίθανο -και εκεί πρέπει να δούμε τι και πώς μπορεί να συμβεί. Ναι μεν δηλαδή σε περιοχή που δεν έχει οριοθετηθεί, αλλά το πρόβλημα είναι ότι το γεωτρητικό προκαλεί μόνιμη βλάβη όχι μόνο στο βυθό αλλά και σε σχέση με τα κυριαρχικά δικαιώματα. Σενάριο που επίσης θα μας οδηγήσει σε κάποια κρίση.

Όμως, μέσα στο 2021 θα έχουμε και Κυπριακό, δηλαδή θα γίνει κάποια στιγμή Πενταμερής, και στο κακό σενάριο η Τουρκία επιμένει στη διχοτόμηση και οδηγούμαστε σε μια κατάσταση απόλυτου αδιεξόδου με ό,τι αυτό συνεπάγεται και για τις ελληνοτουρκικές σχέσεις.

Το ενδιάμεσο σενάριο είναι να έχουμε αυξομείωση των εντάσεων αλλά να έχουμε και διαβουλεύσεις. Χωρίς κλιμάκωση των εντάσεων που αναφέρθηκε πριν αλλά χωρίς να είναι η κατάσταση κανονική. Στο σενάριο αυτό όμως αλλάζουν οι συντελεστές, δηλαδή και η ΕΕ πρέπει να πάρει κάποια μέτρα και οι ΗΠΑ να βάλουν ένα STOP στην Τουρκία γιατί διακυβεύονται δικά της συμφέροντα αν αποσταθεροποιηθεί περαιτέρω η περιοχή. Στο σενάριο αυτό η Τουρκία χωρίς να ευθυγραμμιστεί με τη Δύση, αν μη τι άλλο καταλαβαίνει ότι δεν την… παίρνει να κάνει πολλά.

Στο καλύτερο σενάριο ξεκινούν οι διερευνητικές -δεν μπορεί κανείς, ρεαλιστικά μιλώντας, να περιμένει να οδηγήσουν σε κάποιο θετικό αποτέλεσμα, αλλά κερδίζεται χρόνος, επικρατεί ένα μορατόριουμ ενεργειών που σημαίνει ότι για όσο καιρό συζητούμε η Τουρκία δεν πάει σε ενέργειες, όπως αποστολή πλωτού γεωτρύπανου, σεισμικού σκάφους κ.ο.κ. Το Κυπριακό στο πολύ καλό σενάριο, αλλά μακριά από την πραγματικότητα, με μεγάλο βαθμό επισφάλειας, δεν επηρεάζει αρνητικά τις ελληνοτουρκικές σχέσεις. Επίσης έχουμε την έναρξη της περιφερειακής διάσκεψης που γίνεται όχι με τους όρους της Τουρκίας αλλά με τους όρους της Ελλάδας και της Ε.Ε. στη λογική του σεβασμού του Δικαίου της Θάλασσας. Σε αυτήν την περίπτωση η Τουρκία προφανώς θα είναι σε δύσκολη θέση σε σχέση με τις υπόλοιπες χώρες της περιοχής.

Υπάρχει μια σειρά παραμέτρων επίσης, όπως το τι θα γίνει στο Ισραήλ με τις εκλογές, τι θα γίνει μεταξύ ΗΠΑ και Τουρκίας και σε σχέση με Ρωσία και Κίνα, τι θα γίνει με την Αίγυπτο και γενικά ο αραβικός κόσμος αν θα περάσει κάποιες διακυμάνσεις, και κατά πόσο εμείς θα διατηρήσουμε τις σχέσεις με τις χώρες του Κόλπου. Ακόμη, τι θα γίνει με τη Γαλλία, πώς θα τοποθετηθεί η Ε.Ε., αν θα πάρει πρωταγωνιστικό ρόλο, αν θα παραμείνει ένα βήμα πίσω από τους Αμερικανούς. Αν ΗΠΑ και ΕΕ ευθυγραμμισθούν στην πολιτική τους στην Ανατολική Μεσόγειο και η Τουρκία κληθεί να διαλέξει στρατόπεδο. Τέλος, ο παράγων οικονομία, πώς θα λειτουργήσει η οικονομική κρίση σε Ελλάδα και Τουρκία –και αυτό είναι σε εξέλιξη καθώς συναρτάται από την πορεία της πανδημίας», σημειώνει κλείνοντας ο Κωνσταντίνος Φίλης.

Του Κώστα Α. Λάβδα

Σε αυτό το πλαίσιο, η Επιτροπή δημιούργησε στις 19/3/2020 το πρώτο στρατηγικό απόθεμα ιατρικού εξοπλισμού (όπως οι αναπνευστήρες) με σκοπό να βοηθήσει τις χώρες της ΕΕ που θα καταθέσουν σχετικά αιτήματα στο πλαίσιο της πανδημίας.

Υπάρχει επίσης από το 2013, στο πλαίσιο της κοινής πολιτικής για τη διαχείριση κρίσεων, η απόφαση που παρέχει το πλαίσιο σχεδιασμού του συντονισμού και της αντίδρασης για την αντιμετώπιση μιας σοβαρής διασυνοριακής απειλής κατά της υγείας. Οπότε τα εργαλεία σε ένα βαθμό υπάρχουν, το ζητούμενο είναι η πλήρης και αποτελεσματική αξιοποίησή τους.

Παράλληλα η ΕΕ επιχειρεί να συντονίσει πολιτικές και στρατηγικές που ήταν, αρχικά τουλάχιστον, διαφορετικές. Η περιφέρεια της Λομβαρδίας αντέδρασε αργά, η Ρώμη πήρε τελικά τα απαραίτητα μέτρα αλλά με καθυστέρηση. Γαλλία και Ελλάδα στόχευσαν νωρίς στον περιορισμό της εξάπλωσης ενώ η Γερμανία φάνηκε αρχικά να αμφιταλαντεύεται σε ομοσπονδιακό επίπεδο. Και, βέβαια, εκτός της ΕΕ η Βρετανία και οι ΗΠΑ καθυστέρησαν λόγω διαφορετικών σε κάθε περίπτωση παραγόντων. Όπως από τις 7 Μαρτίου είχε προειδοποιήσει το Lancet, οι κυβερνήσεις θα έπρεπε να επιλέξουν άμεσα, αποφεύγοντας ημίμετρα που υποτίθεται ότι θα στόχευαν στην ταυτόχρονη άμβλυνση των επιπτώσεων στις ευπαθείς ομάδες χωρίς να τρωθεί η οικονομία.

Τα δρακόντεια μέτρα ήταν και παραμένουν απαραίτητα εάν θέλουμε να παραμείνουν όρθια τα νοσοκομεία και να σωθούν ζωές. Στη συνέχεια, όπως επισημαίνουν οι New York Times (17/3/2020), η καταιγιστική έκθεση του Imperial College του Πανεπιστημίου του Λονδίνου σφράγισε την τύχη των υποτιθέμενων εναλλακτικών και έγειρε την πλάστιγγα υπέρ των δρακόντειων μέτρων, έστω και αργά.

Η συζήτηση – πολύ περισσότερο τα όποια συμπεράσματα – για τις σχέσεις δημόσιας υγείας, επιστήμης, αγοράς και κράτους μπορεί να περιμένει το τέλος του εφιάλτη. Αλλά μετά η συζήτηση θα ανοίξει και θα πρέπει να είναι ουσιαστική και πολυεπίπεδη, μακριά από δογματισμούς οποιουδήποτε χρώματος.

Όμως για την Ελλάδα, η οποία στο ζήτημα της πανδημίας κινήθηκε γρήγορα και υπεύθυνα, η πρόκληση του νέου κορονοϊού έρχεται να προστεθεί στην συνεχιζόμενη πρόκληση που συνιστά ο τουρκικός αναθεωρητισμός. Μέχρι προχθές κάθε ξημέρωμα προσέθετε την εμπειρία μιας ακόμη δύσκολης νύχτας στον Έβρο. Η εκτόνωση που φέρνει το κλείσιμο των συνόρων είναι προσωρινή και οφείλεται – τουλάχιστον ως αφορμή – στην άλλη πρόκληση, αυτή της δημόσιας υγείας. Αλλά το μεταναστευτικό και όλα τα άλλα θέματα παραμένουν ανοικτά, ούτε ο Ερντογάν “ηττήθηκε” ούτε κάποια αναμέτρηση “κερδίσαμε” – τα δύσκολα έρχονται και η αντιμετώπισή τους προϋποθέτει στρατηγική, όχι αντιδράσεις.

Η πρόκληση του τουρκικού αναθεωρητισμού είναι δομική, όχι συγκυριακή. Και επειδή ο χρόνος στις ευρωπαϊκές και διεθνείς εξελίξεις δεν παγώνει λόγω της πανδημίας, θα πρέπει να αφυπνισθούμε γιατί το μέλλον στα ελληνοτουρκικά θα είναι δύσκολο. Εάν η κατάρρευση της τουρκικής οικονομία σε συνδυασμό με την πανδημία δεν προλάβει τον Ερντογάν, ο “απομονωμένος” Ερντογάν θα προλάβει εμάς τους υπόλοιπους.

Διότι παράλληλα, ενώ οι αντιδράσεις της ΕΕ (σχετικές αποφάσεις του Eurogroup) και της ΕΚΤ αποτελούν – ιδιαίτερα οι δεύτερες – εξαιρετικά νέα και για την Ελλάδα, το μέλλον μετά την πανδημία προμηνύεται δύσκολο. Αφενός οι χώρες που μπορούν προαναγγέλλουν ξεχωριστά από ημέρες την εθνική στήριξη επιχειρήσεων κλπ με εντυπωσιακά μεγέθη παρεμβάσεων ενώ αφετέρου σε επίπεδο ΕΕ δεν βλέπουμε την συνολική εφαρμογή της ρήτρας απενεργοποίησης των δημοσιονομικών περιορισμών του Συμφώνου Σταθερότητας.

Αλλά η ΕΕ χωρίς περαιτέρω κινητοποίηση θα είναι, μεσοπρόθεσμα, ουσιαστικά απονευρωμένη. Είναι πιθανό (και σε ό,τι με αφορά το εύχομαι) η κρίση αυτή να συγκαταλέγεται στο μέλλον ανάμεσα σε εκείνες που αποτέλεσαν ερέθισμα για αναδιάταξη και βελτίωση των μηχανισμών της ενοποίησης.

Αλλά – βάσει των σημερινών δεδομένων – η ΕΕ παραμένει ουσιαστικά μια συνομοσπονδία δυνάμεων και η Τουρκία παραμένει ένας επικίνδυνος αναθεωρητικός παράγοντας στο προβλέψιμο μέλλον. Γι αυτό και χρειάζεται μια κατά το δυνατόν σαφής διαμόρφωση βραχυπρόθεσμων και μακροπρόθεσμων προσεγγίσεων και στόχων από ελληνικής πλευράς. Η “εδαφοποίηση” της ΕΕ στην οποία τώρα αναφέρονται πολλοί (αν και η σχετική συζήτηση έχει ρίζες παλιές στην ανάλυση της ΕΚ/ΕΕ) ενδέχεται λόγω του προσωρινού κλεισίματος των εξωτερικών συνόρων να διευκολύνει κάποιες κυβερνήσεις απέναντι στα (δικαιολογημένα ανήσυχα) εσωτερικά ακροατήριά τους, αλλά δεν αποτελεί από μόνη της ενοποιητικό παράγοντα.

Χρειαζόμαστε άλλο μείγμα πολιτικών, άλλο ρόλο των κεντρικών θεσμών όπως η Κεντρική Τράπεζα, άλλη ισορροπία δυνάμεων στο εσωτερικό της ένωσης και άλλη αντίληψη περί εξωτερικών συνόρων – πέραν της κρίσης – (θα πρότεινα, μεταξύ άλλων, αναφορικά και με τον αμυντικό προϋπολογισμό των συνοριακών κρατών) ώστε να μπορέσουμε να αναφερθούμε σε μερική αλλά ουσιαστική κάλυψη των αναγκών της Ελλάδας ως προς την ασφάλεια.

*Ο Κώστας Α. Λάβδας είναι Καθηγητής Ευρωπαϊκής Πολιτικής στο Πάντειο Πανεπιστήμιο