Σπύρος Σιδέρης

Πρόκειται για έναν ψηφιακό πόλεμο που διεξάγεται μακριά από τα φώτα της δημοσιότητας, αλλά έχει τη δύναμη να επηρεάσει κυβερνήσεις, οικονομίες, εκλογές και τελικά την ίδια τη μοίρα των κρατών. Και όσο η ανθρωπότητα γίνεται πιο εξαρτημένη από την τεχνολογία, τόσο περισσότερο η μάχη για τον έλεγχο των πληροφοριών μετατρέπεται στο σημαντικότερο γεωπολιτικό μέτωπο της εποχής μας.

Τα δεδομένα ως το νέο πετρέλαιο

Σύμφωνα με αναλύσεις ειδικών στον τομέα της κυβερνοασφάλειας, η διεθνής αντιπαράθεση έχει περάσει σε μια νέα φάση. Η μάχη δεν αφορά πλέον μόνο την πρόσβαση στις πληροφορίες, αλλά τον έλεγχο των ίδιων των δεδομένων που παράγονται καθημερινά από δισεκατομμύρια ανθρώπους, επιχειρήσεις και κρατικούς φορείς.

Τα δεδομένα χαρακτηρίζονται ολοένα και συχνότερα ως το «νέο πετρέλαιο» της παγκόσμιας οικονομίας. Όποιος τα συγκεντρώνει και διαθέτει τα κατάλληλα εργαλεία για να τα επεξεργαστεί αποκτά ένα τεράστιο στρατηγικό πλεονέκτημα. Μέσα από προηγμένους αλγόριθμους και συστήματα τεχνητής νοημοσύνης, οι κυβερνήσεις μπορούν να προβλέπουν τάσεις, να αξιολογούν απειλές και να λαμβάνουν κρίσιμες πολιτικές, οικονομικές ή στρατιωτικές αποφάσεις με πρωτοφανή ακρίβεια.

Η πραγματική ισχύς δεν βρίσκεται πλέον μόνο στην κατοχή πληροφοριών, αλλά στην ικανότητα επεξεργασίας τους ταχύτερα και αποτελεσματικότερα από τον αντίπαλο. Αυτός είναι ο λόγος που τα κράτη ανταγωνίζονται για την απόκτηση τεχνολογιών αιχμής και για τον έλεγχο των υποδομών που τροφοδοτούν την παγκόσμια ψηφιακή οικονομία.

Μια σύγκρουση που ξεκίνησε πριν από ενάμιση αιώνα

Παρά την εντύπωση ότι πρόκειται για ένα φαινόμενο της ψηφιακής εποχής, οι ρίζες του πολέμου των δεδομένων βρίσκονται πολύ πιο πίσω στον χρόνο.

Ο ειδικός σε θέματα ασφάλειας και κυβερνοχώρου Σήφης Φιτσανάκης επισημαίνει ότι η λεγόμενη «τεχνολογική σύγκρουση» δεν είναι καινούργια. Από την εφεύρεση του τηλεγράφου τον 19ο αιώνα, τα κράτη αναζητούσαν τρόπους να παρακολουθούν επικοινωνίες, να συλλέγουν πληροφορίες και να αποκτούν στρατηγικό πλεονέκτημα έναντι των αντιπάλων τους.

Αντίστοιχα, ο ειδικός κυβερνοασφάλειας Τζάστιν Σέρμαν υπενθυμίζει ότι ήδη από τα τέλη του 19ου αιώνα η Βρετανική Αυτοκρατορία αξιοποιούσε τα τηλεγραφικά δίκτυα που ήλεγχε για τη συλλογή πληροφοριών και την παρακολούθηση διεθνών επικοινωνιών. Ήταν οι πρώτες μορφές ενός ανταγωνισμού που σήμερα έχει εξελιχθεί σε έναν παγκόσμιο ψηφιακό πόλεμο.

Τα καλώδια στον βυθό που κρατούν τον κόσμο συνδεδεμένο

Πίσω από την καθημερινή χρήση του διαδικτύου κρύβεται μια τεράστια και σε μεγάλο βαθμό άγνωστη υποδομή. Χιλιάδες χιλιόμετρα υποθαλάσσιων καλωδίων διασχίζουν τους ωκεανούς μεταφέροντας σχεδόν το σύνολο της παγκόσμιας διαδικτυακής κίνησης.

Αυτά τα καλώδια αποτελούν τις πραγματικές αρτηρίες της παγκόσμιας οικονομίας. Μέσω αυτών διακινούνται τραπεζικές συναλλαγές, κυβερνητικές επικοινωνίες, στρατιωτικά δεδομένα και αμέτρητες πληροφορίες που καθορίζουν τη λειτουργία του σύγχρονου κόσμου.

Δεν προκαλεί έκπληξη ότι οι υποδομές αυτές έχουν μετατραπεί σε στρατηγικούς στόχους. Η δυνατότητα παρακολούθησης, παρεμβολής ή ακόμα και διακοπής της λειτουργίας τους θεωρείται σήμερα εξαιρετικά σημαντικό εργαλείο γεωπολιτικής ισχύος.

Η ιστορική υπόθεση που άλλαξε τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο

Η στρατηγική σημασία των δικτύων επικοινωνίας έγινε εμφανής ήδη κατά τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο.

Με το ξέσπασμα της σύγκρουσης, η Βρετανία έσπευσε να κόψει τα γερμανικά υποθαλάσσια καλώδια επικοινωνίας, απομονώνοντας ουσιαστικά το Βερολίνο από μεγάλο μέρος του διεθνούς δικτύου του.

Η γερμανική κυβέρνηση αναγκάστηκε τότε να χρησιμοποιήσει εναλλακτικές διαδρομές επικοινωνίας, μεταξύ αυτών και αμερικανικά διπλωματικά δίκτυα. Η επιλογή αυτή αποδείχθηκε μοιραία.

Οι βρετανικές υπηρεσίες πληροφοριών κατάφεραν να υποκλέψουν το περίφημο τηλεγράφημα του υπουργού Εξωτερικών της Γερμανίας Άρθουρ Τσίμερμαν προς το Μεξικό. Στο μήνυμα προτεινόταν συμμαχία κατά των Ηνωμένων Πολιτειών με αντάλλαγμα την ανάκτηση χαμένων εδαφών.

Η δημοσιοποίηση του τηλεγραφήματος προκάλεσε πολιτικό σοκ στην αμερικανική κοινή γνώμη και θεωρείται ένας από τους βασικούς παράγοντες που οδήγησαν την Ουάσιγκτον στην είσοδο στον πόλεμο, αλλάζοντας την πορεία της παγκόσμιας ιστορίας.

Για πολλούς αναλυτές, η συγκεκριμένη υπόθεση αποτελεί ένα από τα πρώτα παραδείγματα όπου η κατασκοπεία, οι επικοινωνίες και οι πληροφορίες επηρέασαν καθοριστικά την έκβαση μιας παγκόσμιας σύγκρουσης.

Από τα τηλεγραφήματα στην τεχνητή νοημοσύνη

Σήμερα οι μέθοδοι μπορεί να έχουν αλλάξει, όμως η λογική παραμένει η ίδια. Αντί για τηλεγραφήματα, διακινούνται τρισεκατομμύρια ψηφιακά δεδομένα μέσω δικτύων οπτικών ινών, δορυφόρων και ασύρματων συστημάτων επικοινωνίας.

Παράλληλα, ο ανταγωνισμός επεκτείνεται στην παραγωγή προηγμένων μικροτσίπ, στα μεγάλα κέντρα δεδομένων, στις υποδομές 5G και στα συστήματα τεχνητής νοημοσύνης που μπορούν να μετατρέψουν μια ακατέργαστη πληροφορία σε στρατηγικό πλεονέκτημα.

Η μάχη για τον έλεγχο αυτών των τεχνολογιών έχει εξελιχθεί σε βασικό πεδίο αντιπαράθεσης μεταξύ των μεγάλων δυνάμεων, με τις Ηνωμένες Πολιτείες, την Κίνα και άλλους ισχυρούς παίκτες να επενδύουν τεράστια κεφάλαια στην ψηφιακή κυριαρχία.

Όποιος ελέγχει τα μικροτσίπ, τα δίκτυα και τις πλατφόρμες επεξεργασίας δεδομένων αποκτά πλέον ένα πλεονέκτημα αντίστοιχο με εκείνο που προσέφεραν κάποτε οι ενεργειακοί πόροι ή οι στρατιωτικές βάσεις.

Το μέτωπο του μέλλοντος είναι ήδη εδώ

Καθώς οι χώρες συνεχίζουν να ενισχύουν τους συμβατικούς στρατούς τους, ένα δεύτερο και εξίσου κρίσιμο μέτωπο αναπτύσσεται παράλληλα. Είναι το μέτωπο των δεδομένων, των αλγορίθμων, της τεχνητής νοημοσύνης και της κυβερνοασφάλειας.

Στον νέο αυτό κόσμο, η ισχύς δεν καθορίζεται αποκλειστικά από τον αριθμό των στρατιωτών ή των όπλων που διαθέτει ένα κράτος. Καθορίζεται ολοένα περισσότερο από το πόσα δεδομένα μπορεί να συλλέξει, πόσο γρήγορα μπορεί να τα αναλύσει και πόσο αποτελεσματικά μπορεί να τα μετατρέψει σε πολιτική, οικονομική και στρατηγική επιρροή.

Ο πόλεμος των κωδίκων έχει ήδη ξεκινήσει. Οι μάχες του δεν δίνονται σε χαρακώματα αλλά σε κέντρα δεδομένων, σε υποθαλάσσια καλώδια, σε εργαστήρια τεχνητής νοημοσύνης και σε δίκτυα επικοινωνιών που συνδέουν ολόκληρο τον πλανήτη. Στον 21ο αιώνα, η ισχύς δεν θα ανήκει μόνο σε εκείνον που διαθέτει περισσότερα όπλα, αλλά κυρίως σε εκείνον που ελέγχει περισσότερα δεδομένα. Και αυτή είναι ίσως η πιο κρίσιμη γεωπολιτική μάχη της εποχής μας.

Τα αρχεία (ακολουθεί συνοπτική παρουσίαση από το KREPORT), τα οποία έχουν περιέλθει στην κατοχή 11 μέσων ενημέρωσης, μεταξύ των οποίων ο Guardian (ολόκληρο το δημοσίευμα, εδώ) και η Washington Post, αποτυπώνουν την δράση Ρώσων χάκερς με στόχο τον έλεγχο του διαδικτύου και τη διάδοση ψευδών ειδήσεων. Η Vulkan, είναι εταιρεία υψηλής τεχνολογίας, η οποία από το 2011 , έλαβε ειδική άδεια από το Κρεμλίνο, για να εργαστεί σε απόρρητα στρατιωτικά έργα και κρατικά μυστικά.

Όπως αναφέρει δημοσίευμα του KREPORT:

Στα άδυτα ενός εξαώροφου κτιρίου στα βορειοανατολικά της Μόσχας, κρύβονται τα μυστικά του κυβερνοπολέμου του Κρεμλίνου εναντίον εσωτερικών και εξωτερικών εχθρών. Ο στρατός ειδικών αποστολών του Πούτιν, δεν αποτελείται από κομάντος, αλλά από άρτια εκπαιδευμένους μηχανικούς λογισμικού. Οι τεχνικοί της Vulkan , όπως αποκαλύπτουν τα απόρρητα έγγραφα, εργάστηκαν για στρατιωτικές και μυστικές υπηρεσίες, ώστε να υποστηρίξουν επιχειρήσεις hacking, να εκπαιδεύσουν πράκτορες πριν από επιθέσεις σε κρατικές υποδομές, να διαδώσουν ψευδείς πληροφορίες και να ελέγξουν τμήματα του Διαδικτύου.

Στις υπηρεσίες του Πούτιν: Ένα από τα απόρρητα έγγραφα συνδέει την Vulkan με τη διαβόητη ομάδα hacking Sandworm, για την οποία η αμερικανική κυβέρνηση ανέφερε δύο φορές ότι προκάλεσε μπλακ άουτ στην Ουκρανία, διέκοψε τους Ολυμπιακούς Αγώνες στη Νότια Κορέα και κυκλοφόρησε το NotPetya, το πιο καταστροφικό κακόβουλο λογισμικό στην ιστορία. Ένα ακόμη πρόγραμμα που κατασκευάστηκε από τη Vulkan, εκπαιδεύει χάκερς στις μεθόδους που απαιτούνται για την κατάρριψη σιδηροδρομικών, αεροπορικών και θαλάσσιων υποδομών.

Ο πληροφοριοδότης: Tα αρχεία Vulkan, τα οποία χρονολογούνται από το 2016 έως το 2021, διέρρευσαν από έναν ανώνυμο πληροφοριοδότη, ο οποίος εξοργίστηκε από τον πόλεμο της Ρωσίας στην Ουκρανία. Η πηγή πλησίασε τη γερμανική εφημερίδα Süddeutsche Zeitung, διοχετεύοντας πληροφορίες για την δράση της εταιρείας, ενώ ακολούθησε κοινή δημοσιογραφική έρευνα από 11 μέσα ενημέρωσης, συμπεριλαμβανομένων των Guardian, Washington Post και Le Monde. Πέντε δυτικές υπηρεσίες πληροφοριών επιβεβαίωσαν ότι τα αρχεία Vulkan φαίνεται να είναι αυθεντικά. Η εταιρεία και το Κρεμλίνο δεν απάντησαν σε πολλαπλά αιτήματα για σχολιασμό.

Το δίκτυο Amezit

Ένα άλλο σύστημα, γνωστό ως Amezit, αποτελεί ένα σχέδιο για την επιτήρηση και τον έλεγχο του Διαδικτύου σε περιοχές υπό τη διοίκηση της Ρωσίας και επίσης επιτρέπει την παραπληροφόρηση μέσω πλαστών προφίλ κοινωνικών μέσων. Ένα τρίτο σύστημα που κατασκευάστηκε από τη Vulkan – το Crystal-2V – είναι ένα πρόγραμμα εκπαίδευσης για κυβερνοεπιχειρηματίες στις μεθόδους που απαιτούνται για την κατάρριψη σιδηροδρομικών, αεροπορικών και θαλάσσιων υποδομών. Ένα αρχείο που εξηγεί το λογισμικό αναφέρει: “Το επίπεδο απορρήτου των επεξεργασμένων και αποθηκευμένων πληροφοριών στο προϊόν είναι “Ακρως απόρρητο”.

Τα αρχεία Vulkan, τα οποία χρονολογούνται από το 2016 έως το 2021, διέρρευσαν από έναν ανώνυμο πληροφοριοδότη που εξοργίστηκε από τον πόλεμο της Ρωσίας στην Ουκρανία. Τέτοιες διαρροές από τη Μόσχα είναι εξαιρετικά σπάνιες. Μέρες μετά την εισβολή τον Φεβρουάριο του περασμένου έτους, η πηγή προσέγγισε τη γερμανική εφημερίδα Süddeutsche Zeitung και είπε ότι η GRU και η FSB «κρύβονται πίσω από» τον Vulkan.

«Ο κόσμος πρέπει να γνωρίζει τους κινδύνους αυτού του», είπε ο πληροφοριοδότης. «Λόγω των γεγονότων στην Ουκρανία, αποφάσισα να δημοσιοποιήσω αυτές τις πληροφορίες. Η εταιρεία κάνει άσχημα πράγματα και η ρωσική κυβέρνηση είναι δειλή και λάθος. Είμαι θυμωμένος για την εισβολή στην Ουκρανία και τα τρομερά πράγματα που συμβαίνουν εκεί. Ελπίζω να μπορείτε να χρησιμοποιήσετε αυτές τις πληροφορίες για να δείξετε τι συμβαίνει πίσω από κλειστές πόρτες».

Η πηγή αργότερα μοιράστηκε τα δεδομένα και περισσότερες πληροφορίες με την ερευνητική startup Paper Trail Media με έδρα το Μόναχο . Για αρκετούς μήνες, δημοσιογράφοι που εργάζονται για 11 μέσα ενημέρωσης, συμπεριλαμβανομένων των Guardian, Washington Post και Le Monde, ερευνούσαν τα αρχεία σε μια κοινοπραξία με επικεφαλής την Paper Trail Media και το Der Spiegel.

Πέντε δυτικές υπηρεσίες πληροφοριών επιβεβαίωσαν ότι τα αρχεία Vulkan φαίνεται να είναι αυθεντικά. Η εταιρεία και το Κρεμλίνο δεν απάντησαν σε πολλαπλά αιτήματα για σχολιασμό, όπως αναφέρει ο Guardian.
Η διαρροή περιέχει μηνύματα ηλεκτρονικού ταχυδρομείου, εσωτερικά έγγραφα, σχέδια έργων, προϋπολογισμούς και συμβάσεις. Προσφέρουν πληροφορίες για τις σαρωτικές προσπάθειες του Κρεμλίνου στον κυβερνοχώρο, σε μια εποχή που επιδιώκει έναν βάναυσο πόλεμο κατά της Ουκρανίας. Δεν είναι γνωστό εάν τα εργαλεία που κατασκεύασε η Vulkan έχουν χρησιμοποιηθεί για επιθέσεις πραγματικού κόσμου, στην Ουκρανία ή αλλού.

Μπορούν να πραγματοποιηθούν πιο γρήγορα από τις τυπικές επιθέσεις με όπλα και να αφαιρέσουν σε μεγάλο βαθμό τα εμπόδια χρόνου και απόστασης. Η εκτόξευση τους είναι σχετικά φθηνή και απλή, αλλά η άμυνα εναντίον τους είναι όλο και πιο δαπανηρή και δύσκολη.

Μετά την αποχώρηση της Ρωσίας από τη Γεωργία το 2008, ο Πρόεδρος Βλαντιμίρ Πούτιν ηγήθηκε μιας προσπάθειας εκσυγχρονισμού του ρωσικού στρατού και ενσωμάτωσης στρατηγικών στον κυβερνοχώρο. Οι κυβερνοεπιθέσεις που εγκρίνονται από το κράτος βρίσκονται έκτοτε στην πρώτη γραμμή της πολεμικής στρατηγικής της Ρωσίας.

Η Ρωσική Κύρια Διεύθυνση Πληροφοριών (GRU) συνήθως ενορχηστρώνει αυτές τις επιθέσεις. Συχνά περιλαμβάνουν τη χρήση προσαρμοσμένου κακόβουλου λογισμικού (κακόβουλο λογισμικό) για τη στόχευση του υλικού και του λογισμικού που υποστηρίζουν τα συστήματα και την υποδομή μιας χώρας-στόχου.

Μεταξύ των τελευταίων επιθέσεων στην Ουκρανία ήταν μια κατανεμημένη επίθεση άρνησης υπηρεσίας (DDoS).

Σύμφωνα με τον υπουργό ψηφιακού μετασχηματισμού της Ουκρανίας, Mykhailo Fedorov, αρκετοί ιστότοποι της κυβέρνησης και των τραπεζών της Ουκρανίας τέθηκαν εκτός σύνδεσης ως αποτέλεσμα. Οι επιθέσεις DDoS χρησιμοποιούν bots για να πλημμυρίσουν μια διαδικτυακή υπηρεσία, κατακλύζοντάς την μέχρι να διακοπεί, εμποδίζοντας την πρόσβαση για τους νόμιμους χρήστες.

Ένα καταστροφικό λογισμικό «σκουπίσματος δεδομένων» βρέθηκε επίσης να κυκλοφορεί σε εκατοντάδες υπολογιστές στην Ουκρανία, σύμφωνα με αναφορές , με τις υποψίες να πέφτουν στη Ρωσία.

Στις 15 Φεβρουαρίου, η αστυνομία του κυβερνοχώρου της Ουκρανίας είπε ότι οι πολίτες λάμβαναν ψεύτικα μηνύματα κειμένου που ισχυρίζονταν ότι τα ΑΤΜ ήταν εκτός σύνδεσης (αν και αυτό δεν επιβεβαιώθηκε). Πολλοί πολίτες προσπάθησαν να κάνουν ανάληψη χρημάτων, γεγονός που προκάλεσε πανικό και αβεβαιότητα.

Η υποστήριξη της Δύσης στο Κίεβο

Μπορεί η Δύση και το NATO να μην έχουν ακόμη προχωρήσει σε έμπρακτη στρατιωτικού χαρακτήρα υποστήριξη της Ουκρανίας αλλά όπως αναφέρει σε δημοσίευμα του το BBC σχηματίστηκε μια ομάδα από ευρωπαίους ειδικούς στον κυβερνοπόλεμο που θα έχει αποστολή να βοηθήσει την Ουκρανία στις διαδικτυακές επιθέσεις που πολλοί πιστεύουν ότι θα εξαπολύσει εναντίον της η Ρωσία το προσεχές χρονικό διάστημα είτε ενισχυτικά στις στρατιωτικές επιχειρήσεις αν αυτές τελικά πραγματοποιηθούν είτε και ανεξάρτητα από αυτές. To Υπουργείο Αμύνης της Λιθουανίας ποστάρισε ένα λογότυπο της ομάδας CRRT που δημιουργήθηκε για να βοηθήσει την Ουκρανία σε κυβερνοεπιθέσεις

Η ομάδα αυτή ονομάστηκε «κυβερνο-ομάδα ταχείας αντίδρασης» (CRRT) και αποτελείται από 8-12 ειδικούς στον κυβερνοπόλεμο από την Λιθουανία, την Κροατία, την Πολωνία, την Εσθονία, την Ρουμανία και την Ολλανδία. Κάποια μέλη της ομάδας θα βρίσκονται στην Ουκρανία και κάποια θα λειτουργούν από την βάση τους. Η ομάδα CRRT δημιουργήθηκε από την Ευρωπαϊκή Ενωση μετά τις κατηγορίες που διατύπωσαν ΗΠΑ και Βρετανία εναντίον της Ρωσίας για κυβερνοεπιθέσεις τις τελευταίες εβδομάδες σε κρατικές και τραπεζικές ιστοσελίδες της Ουκρανίας.

Η δημιουργία αυτής της ομάδας έχει στόχο την εμβάθυνση της συνεργασίας σε θέματα ασφαλείας ανάμεσα στα κράτη μέλη. «Γνωρίζουμε ότι στο οπλοστάσιο της Ρωσίας είναι η χρήση κυβερνοεπιθέσεων» δήλωσε εκπρόσωπος της CRRT. Η ομάδα είναι εφοδιασμένη με εξοπλισμό που σχεδιάστηκε για να εντοπίζει και να εξουδετερώνει κυβερνοαπειλές. Απαρτίζεται από άτομα με διαφορετικές γνώσεις και δεξιότητες ώστε να μπορούν να αντιδράσουν σε διαφόρων ειδών και επιπέδων ηλεκτρονικές επιθέσεις.

Η Ρωσία είχε κατηγορηθεί ότι είχε εξαπολύσει κυβερνοεπιθέσεις παράλληλα με την πραγματοποίηση στρατιωτικών επιχειρήσεων στην Γεωργία και την Κριμαία. Το Κρεμλίνο, πάντως, είχε αρνηθεί τις κατηγορίες και την εμπλοκή του στα συγκεκριμένα περιστατικά.

Με πληροφορίες από το TheConversation.com και Protagon.gr