Του Γιώργου Κρεμλή

Η κυκλική οικονομία έχει όμως και μια ισχυρή κοινωνική συνιστώσα, αυτήν της κοινωνικής κυκλικής οικονομίας, με μια έντονη συμμετοχική διάσταση σε μια bottom up προσέγγιση.

Ο «κυκλικός πολίτης» και το «κυκλικό νοικοκυριό» είναι στο επίκεντρό της. ‘Ο,τι είναι η κοινωνική κυκλική οικονομία για την κυκλική οικονομία είναι και η ενεργειακή δημοκρατία για την ενεργειακή μετάβαση, τηρουμένων των αναλογιών.

Έτσι, ενεργειακή μετάβαση χωρίς ενεργειακή δημοκρατία δεν νοείται μια που το μέλλον δεν μπορεί να υπονομεύει το παρόν και το δικαίωμα στην ενέργεια, που είναι νέας γενεάς δικαίωμα κάθε πολίτη, ειδικά αυτή την περίοδο της ενεργειακής κρίσης και της ενεργειακής φτώχειας που πλήττει ιδίως συγκεκριμένες ευάλωτες ομάδες πληθυσμού. Οι τρέχουσες εξελίξεις στην αγορά ενέργειας, σε συνδυασμό με την ανάγκη προοδευτικής απεξάρτησης από τα ορυκτά καύσιμα – κυρίως το λιγνίτη και το πετρέλαιο και μεσοπρόθεσμα το αέριο ως καύσιμο μετάβασης  –  έχουν αναδείξει σε μείζον ζήτημα της καθημερινότητας την πρόσβαση σε προσιτή καθαρή ενέργεια, την ενημέρωση γύρω από αυτήν και τους τρόπους προστασίας των πολιτών που σήμερα είναι ενεργειακά πιο ευάλωτοι.

Το φαινόμενο της ενεργειακής φτώχειας ή, άλλως, ενεργειακής ένδειας και η επίλυση των προβλημάτων τα οποία συνεπάγεται στη σύγχρονη κοινωνία αποτελεί παγκόσμια πρόκληση.

Η πανδημία, οι αυξανόμενες τιμές των ενοικίων και το υψηλό κόστος ζωής ως αποτέλεσμα και του πολέμου στην Ουκρανία αλλά και της κρίσης στην εφοδιαστική αλυσίδα, έχουν εντείνει ένα μακροχρόνιο πρόβλημα που οφείλεται στο συνδυασμό υψηλού ενεργειακού κόστους, χαμηλού εισοδήματος των νοικοκυριών και υψηλής κατανάλωσης ενέργειας λόγω της χαμηλής ενεργειακής απόδοσης των κτιρίων και κατοικιών (μερική ή παντελής έλλειψη θερμομόνωσης, παλαιάς τεχνολογίας κουφώματα και ηλεκτρομηχανολογικές εγκαταστάσεις).

• Παρότι δεν υπάρχει κοινός ευρωπαϊκός ορισμός για το φαινόμενο, η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει αναγνωρίσει την κρισιμότητά του και τον αρνητικό του αντίκτυπο στην υγεία, αποστέρηση και κοινωνική απομόνωση.

Τόσο η ενεργειακή μετάβαση όσο και η αντιμετώπιση της ενεργειακής ένδειας χρειάζονται ένα σύστημα με περισσότερες ΑΠΕ στο ενεργειακό μείγμα και με πράσινη ενέργεια, προσιτή και αξιοποιήσιμη σε επίπεδο επιχείρησης και καταναλωτών, όπου η συμμετοχή των πολιτών και όχι μόνο των μεγάλων παραγωγών ενέργειας είναι απαραίτητη για να εξασφαλίσει όχι μόνο προϋποθέσεις κοινωνικής αποδοχής για τους μεγάλους επενδυτές σε ΑΠΕ αλλά και πρόσβαση στις ΑΠΕ σε επίπεδο μεμονωμένων επιχειρήσεων αλλά και νοικοκυριών.

• Το πρόγραμμα της ΕΕ Repower EU ενισχύει το διπλό αυτό στόχο. Στο πλαίσιο αυτό η ενεργειακή παιδεία των πολιτών είναι προϋπόθεση για τη συμμετοχή τους ως αυτοπαραγωγών αλλά και καταναλωτών πράσινης ενέργειας  και για τη διαμόρφωση μιας νέας κουλτούρας ενεργειακής μετάβασης και ΑΠΕ. Στο πλαίσιο αυτό προβλέπονται υπέρ των επιχειρήσεων αλλά και των καταναλωτών τα εξής μέτρα.

Εγκατάσταση φωτοβολταϊκών (ΦΒ) στη στέγη:

• Τα συστήματα αυτά στη βασική τους σύλληψη εξυπηρετούν την παραγωγή για ιδιοκατανάλωση μέσω απλού ενεργειακού συμψηφισμού και απευθύνονται κυρίως σε πολίτες οι οποίοι μένουν σε ιδιόκτητη κατοικία ή επιχειρήσεις που διαθέτουν κατάλληλη στέγη. Κάθε ΦΒ σύστημα συνδέεται με μία μόνο παροχή που πρέπει να βρίσκεται στο σημείο εγκατάστασης, ενώ η περίσσεια παραγόμενη ενέργεια εγχέεται στο δίκτυο. Αφού καταμετρηθεί, «αποθηκεύεται» εικονικά στο δίκτυο και εν συνεχεία πιστώνεται στον παραγωγό όταν έχει έλλειμμα. Υπάρχει όμως και πρέπει να θεσπισθεί – όπως ισχύει στη Γερμανία – και η δυνατότητα αποθήκευσης με μπαταρίες του πλεονάσματος της ενέργειας – πέραν από τις ανάγκες ιδιοκατανάλωσης – και πώλησής του σε πιό ανταγωνιστικές τιμές σε άλλους καταναλωτές ή επιχειρήσεις σε P2P βάση.

Συλλογική αυτοπαραγωγή:

• Πρόκειται για την από κοινού παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας από φυσικά ή νομικά πρόσωπα, που συμψηφίζεται με καταναλώσεις σε ίδια ή γειτονικά ακίνητα. Στη χώρα μας δεν έχει θεσπισθεί ακόμη  το σχετικό πλαίσιο, παρόλο που μπορεί να δώσει λύση στο σκόπελο που αντιμετωπίζουν τα φωτοβολταϊκά στη στέγη λόγω της πολυϊδιοκτησίας και της έλλειψης κατάλληλου/επαρκούς χώρου σε ταράτσες πολυκατοικιών.

Συμμετοχή σε ενεργειακές κοινότητες:

• Οι ενεργειακές κοινότητες είναι τοπικοί συνεταιρισμοί, μέσω των οποίων πολίτες, ΟΤΑ και τοπικές επιχειρήσεις μπορούν να παράγουν καθαρή ενέργεια για πώληση ή ιδιοκατανάλωση. Επιπλέον μπορούν να αναπτύσσουν υπηρεσίες και να υλοποιούν έργα εξοικονόμησης ενέργειας, αποθήκευσης και διαχείρισης ενέργειας, ηλεκτροκίνησης, να παρέχουν στα μέλη τους εκπαίδευση και συμβουλευτική υποστήριξη και να σχεδιάζουν έργα και δράσεις για την καταπολέμηση της ενεργειακής φτώχειας.

Παρά την πρόθεση συμμετοχής σε ενεργειακές κοινότητες, όπως αποτυπώθηκε σε πρόσφατη έρευνα του ελληνικού γραφείου της Greenpeace, η έλλειψη τεχνογνωσίας και ενημέρωσης αποτελεί σημαντική τροχοπέδη. ´Άλλες προκλήσεις αποτελούν το γενικότερο κύμα ακρίβειας που συμπαρασύρει το κόστος των εγκαταστάσεων, όπως και η ανάγκη αναβάθμισης του δικτύου, προκειμένου να γίνει εφικτή η σύνδεση επιπλέον φωτοβολταϊκών.

• Η ενεργειακή δημοκρατία αναπτύσσεται εδώ και χρόνια στην Ευρώπη, και δεν είναι κάτι νέο για τα δεδομένα της Χώρας μας. Πρωτοπόρους ενεργειακούς συνεταιρισμούς, με ευρεία κοινωνική αποδοχή, συναντούμε τόσο στην ηπειρωτική όσο και στη νησιωτική Ελλάδα, πολύ πριν από τη θέσπιση του Νόμου 4513/2018.

Είναι προφανές πως η ενέργεια δεν είναι μια πολυτελής υπηρεσία που παρέχει υψηλότερο βιοτικό επίπεδο, αλλά ένα βασικό αγαθό, η απουσία του οποίου μπορεί να αποκλείσει τους ανθρώπους από τη συμμετοχή στη ζωή. Είναι σημαντικό οι καταναλωτές να μην επιβαρυνθούν δυσανάλογα με το κόστος του μετασχηματισμού του τομέα της ενέργειας όσο προχωρά η διείσδυση των ΑΠΕ και αυξάνονται οι απαιτήσεις για ευελιξία, αποθήκευση και αναβάθμιση των δικτύων. ´Όσο πιο δημοκρατικός, διαφανής, και ενεργειακά αποδοτικός είναι ο τρόπος παραγωγής, εμπορίας, προμήθειας και κατανάλωσης  ενέργειας,  τόσο λιγότερο εκτίθενται οι πολίτες στον κίνδυνο της ενεργειακής φτώχειας. Αυτό, εκτός από κρατική παρέμβαση, απαιτεί και ένα θεσμικό πλαίσιο για το «δικαίωμα στην ενέργεια», με επίκεντρο την ενεργειακή δημοκρατία, προκειμένου να ενδυναμωθούν και να προστατευθούν οι πολίτες.

• Ο καταναλωτής ενέργειας εξελίσσεται προοδευτικά σε αυτοπαραγωγό της – από consumer σε prosumer – και μάλιστα σε netprosumer είτε σε ατομικό είτε σε ομαδικό επίπεδο, ικανοποιώντας έτσι ατομικές αλλά και συλλογικές ανάγκες και μάλιστα παρέχοντας πρόσβαση στο αγαθό της ενέργειας, ακόμη και εκεί όπου δεν υπάρχει δίκτυο, σε όμορες δηλαδή κατοικίες ή επιχειρήσεις.

Σε επαυξημένη και πλέον αποδοτική μορφή, τα συστήματα αυτά μετεξελίσσονται με την προσθήκη αποθήκευσης, υπό τη μορφή μπαταριών, του πλεονάσματος της ενέργειας  για μεταγενέστερη χρήση, αποφορτίζοντας το ηλεκτρικό δίκτυο. Ιδανικά, κατ’ αντιστοιχία του Γερμανικού μοντέλου, πέραν από τις ανάγκες ιδιοκατανάλωσης θα μπορούσε να υιοθετηθεί σύντομα η πώληση της πλεονάζουσας ενέργειας σε πιο ανταγωνιστικές τιμές σε άλλους καταναλωτές ή επιχειρήσεις, με την βοήθεια μιας πλατφόρμας μικροσυναλλαγών ενέργειας.

Στην κατεύθυνση της ενεργειακής αυτονομίας συμβάλλουν προφανώς  και οι ενεργειακές κοινότητες. Πάντως, σημαντική πέραν της κρατικής μέριμνας είναι η ανάγκη θέσπισης ή οργάνωσης χρηματοδοτικών εργαλείων που θα επιτρέψουν την υλοποίηση των σχεδίων μετάβασης σε συλλογικό επίπεδο. Η κάθετη χωροταξική οργάνωση των πόλεων μειώνει την αναλογούσα ενέργεια ανά πολίτη-κάτοικο, και επιβάλλει τις συλλογικές δράσεις με τη μορφή των ενεργειακών κοινοτήτων, οι οποίες θα πρέπει να ενισχυθούν ποικιλοτρόπως.

Ανάλογες συμπληρωματικές ενέργειες θα πρέπει να στοχεύουν στην ηλεκτρική μικροκινητικότητα, και τη διευκόλυνση ή και επιβολή  μέτρων ελάχιστου αριθμού σημείων φόρτισης.

Η εισαγωγή και ενίσχυση των ηλεκτροκαυσίμων (e-fuels, συνθετικά καύσιμα), συνιστά επίσης ισχυρό κρίκο σε σχήματα κυκλικής οικονομίας, συνδέοντας την έκλυση διοξειδίου, την ηλεκτροπαραγωγή και την παραγωγή πράσινου υδρογόνου, με αποτέλεσμα αρνητικό ισοζύγιο έκλυσης αερίων του θερμοκηπίου. Εισχωρούν δε στο μεγάλο ενεργειακό πυρήνα της κίνησης και θέρμανσης κάνοντας χρήση των υφιστάμενων δικτύων κοινής ωφέλειας και διανομής, επιφέροντας  ταχύτερα αποτελέσματα προς την κατεύθυνση της κλιματικής ουδετερότητας, διευρύνοντας τις ευκαιρίες για κοινωνική συμμετοχή και αποδοχή.

• Αξιοποιώντας τις ΑΠΕ, που η Χώρα διαθέτει πλουσιοπάροχα και επιταχύνοντας τη θέσπιση των χωροταξικών ΑΠΕ και τις δυνατότητες συλλογικής και ατομικής αποθήκευσης,  αυξάνουμε τη διείσδυσή τους και τις δυνατότητες αυτοπαραγωγής και ιδιοκατανάλωσης, μειώνοντας έτσι την ενεργειακή εξάρτηση της Χώρας και τις τιμές.

Πρόκειται για επιλέξιμες επενδύσεις στο πλαίσιο του Repower EU αλλά και όλων των χρηματοδοτικών μέσων της ΕΕ, σύμφωνες με τον Κανονισμό Taxonomy, αλλά και με το πνεύμα πρωτοποριακών προγραμμάτων όπως το «Εξοικονομώ». Η αξιοποίησή τους ενισχύει και τη θέσπιση σε επίπεδο επιχειρήσεων της περιβαλλοντικής και κοινωνικής διακυβέρνησης – ΕSG – που στο μέλλον θα αποτελέσει αιρεσιμότητα για πράσινες χρηματοδοτήσεις αλλά και συμμόρφωση με την Πράσινη Συμφωνία και τους Στόχους βιώσιμης ανάπτυξης του ΟΗΕ, SDGs.

Η ΕΕ βρέθηκε απροετοίμαστη και μόνο στο τέλος του 2022 μπόρεσε, παρά τις έντονες διαφωνίες των κρατών μελών της, να καταλήξει σε καποιες δεσμευτικές αποφάσεις σχετικά με τις τιμές του  αερίου και τις εισαγωγές ρωσικού πετρελαίου. Η ειλημμένη απόφαση της ΕΕ είναι να απεξαρτηθεί πλήρως από τους ρωσικούς υδρογονάνθρακες, ύστερα και από τη διακοπή λειτουργίας του αγωγού Nordstream. Η θεσμική αυτή απαγόρευση χρήσης ρωσικών υδρογονανθράκων καταστρατηγείται όμως στην πράξη.

Τα κράτη επικαλούνται την δημοσίου συμφέροντος αδήριτη ανάγκη της ενεργειακής τους επάρκειας, αφού η ίδια η ΕΕ δεν μπορεί να τους την εξασφαλίσει πλήρως. Το γεγονός ότι οι αποθήκες αερίου είχαν τροφοδοτηθεί σε ποσοστό πάνω από 90% δεν αρκεί αφ’εαυτού για να καλύψει της ανάγκες όλων των κρατών μελών στο πλαίσιο της αλληλεγγύης που έχει ήδη εκδηλωθεί, ειδικά από τη Χώρα μας έναντι της Βουλγαρίας.

Η περίπτωση της Βουλγαρίας έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Τροφοδοτείται από τον αγωγό ICGB με αζέρικο αέριο και θα τροφοδοτείται στο εγγύς μέλλον από το FSRU.

H Ρεβυθούσα διέθεσε επίσης σημαντικές ποσότητες  LNG στη Βουλγαρία. Αυτό όμως  που πρέπει να επισημανθεί είναι η πρόσφατη συμφωνία της Bulgargas με την τουρκική Botas για τροφοδοσία της Βουλγαρίας με 1,5 bcm σε ετήσια βάση για τα επόμενα δεκατρία χρόνια. 

https://www.euractiv.com/section/energy/news/bulgaria-signs-agreement-for-the-new-gas-corridor-through-turkey/

• Η συμφωνία αυτή θα πρέπει να αξιολογηθεί υπό το φως της πρόσφατης συμφωνίας Πούτιν Ερντογκαν με στόχο την ανάδειξη της Τουρκίας σε ενεργειακό κόμβο μεταφοράς ρωσικού αερίου στην Ευρώπη.

https://www.voanews.com/a/erdogan-agrees-to-putin-s-plan-for-turkey-to-be-russian-gas-hub/6798604.html

Παρά το ότι η τουρκοβουλγαρική συμφωνία αναφέρεται στη διάθεση αερίου από το τουρκικό δίκτυο με αναφορές και σε εισαγόμενο LNG από τουρκικούς τερματικούς σταθμούς, στην πραγματικότητα το αέριο αυτό σχεδόν στο σύνολο του είναι αέριο της Gasprom, που «βαπτίζεται» σε τουρκικό.

Καταστρατηγείται έτσι η απαγόρευση εισαγωγής ρωσικού αερίου στην ΕΕ από τη συμφωνία αυτή που είναι και η πρώτη συμφωνία εφαρμογής του μεγαλεπήβολου στόχου των δυο μονοκρατοριών για τη μετεξέλιξη της Τουρκίας σε κόμβο ρωσικού αερίου. Είναι προφανές ότι εν προκειμένου δεν έχουν τηρηθεί ούτε καν τα προσχήματα. Διαπιστώνεται έτσι η έλλειψη ενός ευρωενωσιακού μηχανισμού που θα ελέγχει και θα αντιμετωπίζει αυτά τα φαινόμενα καταστρατήγησης, που δημιουργούν και συνθήκες αθέμιτου ανταγωνισμού και καθυστερούν την ενεργειακή μετάβαση.

Για την απεξάρτηση των κρατών μελών της από το ρωσικό αέριο η ΕΕ θέσπισε το RepowerEU με σειρά μέτρων, δράσεων και χρηματοδοτήσεων ώστε να ενισχυθεί η ενεργειακή αυτονομία της ΕΕ, να μειωθεί η κατανάλωση ενέργειας, να βελτιωθεί η ενεργειακή αποτελεσματικότητα και να προωθηθούν οι ΑΠΕ.

https://commission.europa.eu/strategy-and-policy/priorities-2019-2024/european-green-deal/repowereu-affordable-secure-and-sustainable-energy-europe_el

Είναι εξαιρετικά σημαντικό στο πλαίσιο αυτό η ΕΕ να στηρίξει σχέδια αμιγώς ευρωπαϊκά με εναλλακτικές διελεύσεις και νέους ενεργειακούς πόρους που δεν είναι ρωσικοί. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι το EastMed που μπορεί να μεταφέρει κυπριακό, ισραηλινό, αιγυπτιακό αλλά και λιβανέζικο αέριο μέσω υποθαλάσσιου αγωγού που θα διοχετεύει το αέριο αυτό στην Ελλάδα και στη συνέχεια στην ΕΕ.

Σημαντικά είναι και τα έργα μεταφοράς πράσινης ηλεκτρικής ενέργειας από την Αίγυπτο στην Ελλάδα και στη συνέχεια στην ΕΕ. Η ατολμία και αναβλητικότητα της ΕΕ στο να προτεραιοποιήσει τα – γεωπολιτικών προεκτάσεων – έργα αυτά και να τους προσδώσει το καθεστώς έργων κοινού ενδιαφέροντος – PCIs – με χρηματοδότηση από το CEF και ένταξή τους στο RepowerEU οδηγεί τα κράτη μέλη της, όπως στην περίπτωση της Βουλγαρίας, σε λύσεις που αντιστρατεύονται τα ευρύτερα ευρωπαϊκά συμφέροντα, παρά το ότι τους εξασφαλίζουν την ενεργειακή επάρκεια που τόσο έχουν ανάγκη. «Ανάγκα θεοί πείθονται».

Στην COP27 αναδείχθηκε ως προτεραιότητα η ανάπτυξη των ΑΠΕ και άλλων ήπιων μορφών ενέργειας που προφανώς αναφέρονται στην πυρηνική και ειδικότερα στα SMRs. Το αέριο εξακολουθεί να θεωρείται καύσιμο μετάβασης παρά την εξουσιοδοτική πράξη στο πλαίσιο του Κανονισμού Taxonomy της ΕΕ που του έδωσε χρονικό ορίζοντα για κατασκευή  μονάδων σύγχρονης τεχνολογίας μέχρι το 2035. Η κοσμογονία που γίνεται όμως ως προς τη ναυπήγηση πλοίων LNG και CNG αλλά και σταθμών LNG καθιστά προβληματική την απόσβεση αυτών των πρωτοβουλιών και έργων μέσα στον σχετικά περιορισμένο χρονικό ορίζοντα χρησιμοποίησης του αερίου.

Ειδικότερα σε ο,τι αφορά στη Χώρα μας, οι πρωτοβουλίες που έχουν αναληφθεί μέχρι σήμερα, τόσο σε ευρωπαϊκό όσο και σε εθνικό επίπεδο, ήταν πρωτοποριακές.

Το πρόγραμμα «Εξοικονομώ», η ηλεκτροκίνηση, η αντικατάσταση ηλεκτρικών συσκευών, η επέκταση της Ρεβυθούσας, το FSRU, το προγραμματιζόμενο νέο, βέλτιστης τεχνολογίας, εργοστάσιο ηλεκτροπαραγωγής από φυσικό αέριο στην Αλεξανδρούπολη και βέβαια τα σχέδια μεταφοράς μέσω καλωδίου πράσινης ενέργειας από την Αίγυπτο. Παράλληλα οι ελπιδοφόρες έρευνες για εξόρυξη υδρογονανθράκων νοτιοδυτικά της Κρήτης θα επιτρέψουν στη Χώρα να αξιοποιήσει και ενεργειακούς πόρους μετάβασης προς όφελος και της ίδιας της ΕΕ.

• Η Ελλάδα μετεξελίσσεται προοδευτικά σε ενεργειακό κόμβο, έχει ένα τεράστιο δυναμικό ΑΠΕ που μπορεί να αναπτυχθεί περισσότερο, ειδικά με υβριδικά έργα στις βραχονησίδες αλλά και με την αξιοποίηση της βιομάζας από τα γεωργικά απόβλητα και τα απόβλητα αλιείας καθώς και από τα βιοαπόβλητα που σύμφωνα με την Οδηγία της ΕΕ θα συλλέγονται από το 2023 ως χωριστό ρεύμα.

Το νέο Εθνικό Σχέδιο για την ενέργεια και το κλίμα – με τους επτά φιλόδοξους στόχους που θα θέσει  – θα πρέπει να αναδείξει και επικαιροποιήσει τα ανωτέρω και να προωθήσει τη γεωθερμία και κυρίως το πράσινο υδρογόνο, αλλά και να προχωρήσει στην εφαρμογή με ΚΥΑ της εθνικής στρατηγικής κυκλικής οικονομίας με τους ειδικούς άξονες και τα ρεύματα που προβλέπει. Ο Αναπτυξιακός νόμος πρέπει να μετεξελιχθεί σε νόμο κυκλικής οικονομίας και βέβαια θα πρέπει να στηριχθεί με ευρωενωσιακά κονδύλια και η κυκλική επιχειρηματικότητα και τα ESG.

• Σημαντική είναι επίσης η δημιουργία υποδομών αποθήκευσης αερίου στη Χώρα (λχ. Καβάλα) και πρόβλεψης αποθηκευτικής ικανότητας σε μεγάλες μονάδες αιολικών/φβ, καθώς και η δημιουργία υποδομής για δέσμευση και αποθήκευση διοξειδίου του άνθρακα – CCS (λχ. Πρίνος).

Τέλος είναι σημαντικό στη Συνέλευση για το μέλλον της ΕΕ, που είναι σκόπιμο να συγκληθεί, να προχωρήσει η θέσπιση μιας ολοκληρωμένης ΕΕ Ενέργειας, ώστε η ΕΕ να διδαχθεί από τις εμπειρίες του παρελθόντος και να αποκτήσει ενεργειακή αυτάρκεια και αυτονομία με στόχο την επίτευξη ενεργειακής ουδετερότητας το 2050. Η ίδρυση Ευρωπαϊκού Γραφείου – Agency – διαχείρισης πυρηνικών αποβλήτων είναι επίσης ένα σημαντικό ζήτημα που πρέπει να τεθεί στο πλαίσιο αυτό.

Ο δρόμος προς την κλιματική ουδετερότητα και την πλήρη εφαρμογή της Πράσινης Συμφωνίας είναι – λόγω των συγκυριών – μακρύς και δύσβατος, δημιουργείται όμως προοδευτικά μια νέα ευρωπαϊκή αρχιτεκτονική και κυρίως νέες προοπτικές στη Χώρα μας για την ενεργειακή της επάρκεια και το ρόλο της ως κόμβου ενέργειας στη ΝΑ Ευρώπη που και νέες πράσινες θέσεις εργασίας θα δημιουργήσουν και στην ανάπτυξη του ΑΕΠ θα συμβάλουν, στο πλαίσιο της κυκλικής μετάβασης της Χώρας μας.

*Διευθυντής ε.τ. της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, Πρόεδρος της Σύμβασης Espoo UNECE, Μέλος του ΔΣ του EPLO, Μέλος του περιβαλλοντικού και κοινωνικού συμβουλίου της EBRD

Ο κ. Κρεμλής επισείει τον κίνδυνο η ενεργειακή κρίση της Γερμανίας να οδηγήσει σε αλυσιδωτές αντιδράσεις και η προοπτική περαιτέρω μείωσης του ρωσικού αερίου να επηρεάσει την ευρωπαϊκή ενεργειακή αγορά. 

 Συνέντευξη στον Χρόνη Διαμαντόπουλο 

–Kύριε Κρεμλή, η ενεργειακή κρίση έχει προκαλέσει τεράστια προβλήματα στις οικονομίες της Ευρώπης. Η Ελλάδα πως μπορεί να αντιμετωπίσει αυτή την κρίση ενόψει του χειμώνα; 

Ο χειμώνας προμηνύεται δύσκολος τόσο από πλευράς έντασης καιρικών φαινομένων λόγω κλιματικής κρίσης, όσο και λόγω της ενεργειακής κρίσης από πλευράς προβλημάτων ενεργειακής επάρκειας και αύξησης των τιμών ενέργειας λόγω μεγάλης ζήτησης και μειωμένης προσφοράς και λόγω του καθοριστικού ρόλου του φυσικού αερίου στη διαμόρφωση των τιμών. 

• Η ενεργειακή κρίση της Γερμανίας ενδέχεται να οδηγήσει σε αλυσιδωτές αντιδράσεις και η προοπτική περαιτέρω μείωσης του ρωσικού αερίου θα επηρεάσει την ευρωπαϊκή ενεργειακή αγορά παρά τα μέτρα που έχει εγκρίνει η ΕΕ για αποθήκευση αερίου και για μείωση της κατανάλωσής του.

Η Χώρα μας έχει ενισχύσει τα αποθέματά της με την επέκταση της Ρεβυθούσας με πλωτή δεξαμενή, ενώ προχωρεί και σε έργα αποθήκευσης ενέργειας, παράλληλα με την κατασκευή του FSRU στην Αλεξανδρούπολη. Αξιοποιεί, επίσης όλες τις λιγνιτικές της μονάδες ενώ προχωρεί στην επιτάχυνση της αδειοδότησης των ΑΠΕ και στην επέκταση του δικτύου. 

–Ήδη κάποιες χώρες έχουν λάβει μέτρα, κάνοντας οικονομία στην ενέργεια – π.χ. με έλεγχο στη θερμοκρασία των κλιματιστικών – σε μια προσπάθεια να προετοιμαστούν ενόψει του χειμώνα. Στην Ελλάδα μήπως πρέπει να ξεκινήσει σύντομα κάτι ανάλογο; 

Ήδη εξετάζεται σε εθνικό επίπεδο ένα πλήρες φάσμα μέτρων αυτού του τύπου που θα είναι δεσμευτικά για το δημόσιο τομέα και προαιρετικά για τον ιδιωτικό (θερμοστάτες κλπ.). Θα ανακοινωθούν γύρω στα μέσα Σεπτεμβρίου. 

• Εξάλλου, η ΕΕ ενέκρινε κανονισμό για την καταρχήν εθελοντική μείωση κατά 15% της κατανάλωσης αερίου σε σχέση με το μέσο όρο κατανάλωσής του τα τελευταία πέντε χρόνια, για την περίοδο μεταξύ 1 Αυγούστου 2022 και 31 Μαρτίου 2023.

Τα κράτη μέλη θα επιλέξουν κατά την κρίση τους τα μέτρα για την επίτευξη του συγκεκριμένου στόχου, που μπορεί να γίνει δεσμευτικός αν απειληθεί η ενεργειακή ασφάλεια.  Η Ελλάδα πέτυχε στο Συμβούλιο δυο παρεκκλίσεις που τη διευκολύνουν και δίνουν μεγαλύτερη ευελιξία στην επίτευξη του στόχου. Ενός στόχου που είναι ο «στόχος του προσεχούς χειμώνα» για εξασφάλιση των βασικών αναγκών ενέργειας και την αντιμετώπιση της ενεργειακής φτώχειας. 

Η ενεργειακή αποτελεσματικότητα είναι εξάλλου πολύ σημαντική και στο πλαίσιο αυτό η αναθεωρημένη Οδηγία της ΕΕ για την ενεργειακή απόδοση των κτιρίων, που αποτελεί μέρος της δέσμης Fit for 55, έχει ως στόχο της τα κτίρια μηδενικών εκπομπών. Ήδη με το πρόγραμμα «Εξοικονομώ» η Χώρα μας πρωτοπορεί στην εφαρμογή μέτρων αυτού του τύπου. 

–Με τη βιομηχανία της χώρας τι μπορεί να γίνει; Τι είδους μέτρα πρέπει να ληφθούν για να υπάρχει επάρκεια;

Το RepowerEU προϋποθέτει ότι θα πρέπει να επικαιροποιήσουμε το σχέδιο ανάκαμψης και ανθεκτικότητας.

Τα μέτρα που προβλέπονται στο RepowerEU είχαν ήδη δρομολογηθεί στη Χώρα μας, είναι όμως σημαντικό  να αναθεωρηθεί η κατανομή κονδυλίων υπέρ του υδρογόνου, της αποθήκευσης αερίου και ενέργειας, της αποθήκευσης διοξειδίου του άνθρακα και της προώθησης των συνθετικών καυσίμων που είναι σημαντικά και για τη ναυτιλία μας. 

Είναι επίσης σημαντικό να ενισχυθεί το δίκτυο για την περαιτέρω προώθησης των ΑΠΕ και τη μεταφορά πράσινης ενέργειας στο μέλλον στη Βουλγαρία και Ρουμανία.

Πέρα όμως από την ενεργειακή επάρκεια για τη βιομηχανία είναι σημαντικό να σημειωθεί ότι αναθεωρείται η Οδηγία για τις βιομηχανικές εκπομπές ώστε να μειωθεί το περιβαλλοντικό, ενεργειακό και κλιματικό τους αποτύπωμα πράγμα που θα έχει ως συνέπεια την ανάγκη αναβάθμισης κάποιων βιομηχανικών μονάδων που δεν θα ανταποκρίνονται στα νέα υψηλότερα πρότυπα. 

–Σ’ αυτό το πλαίσιο, τι περιθώρια υπάρχουν για ανάπτυξη της οικονομίας;

Όλα τα παραπάνω αλλά και η οικοκαινοτομία αποτελούν επιλέξιμες πράσινες επενδύσεις – σύμφωνες με τον Κανονισμό για την Ταξινόμηση, Taxonomy – που θα δημιουργήσουν πράσινες θέσεις εργασίες και θα μετεξελίξουν τη Χώρα μας σε πράσινο ενεργειακό κόμβο με πράσινη ενέργεια που θα παράγεται στη Χώρα αλλά και θα εισάγεται και από τις ηλεκτρικές διασυνδέσεις με την Αίγυπτο και που θα αξιοποιείται τόσο για μεταφορά στην υπόλοιπη ΕΕ όσο και για παραγωγή υδρογόνου.

• Η διεύρυνση του ενεργειακού μας μείγματος και με γεωθερμία αλλά και βιομάζα θα μειώσει προοδευτικά την εξάρτηση μας από τους υδρογονάνθρακες και θα μας επιτρέψει να επιτύχουμε το στόχο της απολιγνιτοποίησης το 2028.

Είναι επίσης εξαιρετικά σημαντικό να θεσμοθετηθεί και εφαρμοσθεί προοδευτικά το σύστημα του prosumer (producer–consumer) που υποστηρίζεται από το RepowerEU, ώστε οι επιχειρήσεις και τα νοικοκυριά να γίνουν προοδευτικά και στο μέτρο του δυνατού όχι μόνο αυτοπαραγωγοί, καλύπτοντας τις ανάγκες τους σε ενέργεια, αλλά και να διαθέτουν το πλεόνασμα της ενέργειας τους στο δίκτυο ή σε όμορους καταναλωτές, χρησιμοποιώντας για το σκοπό αυτόν συστήματα ψηφιακής οικονομίας. 

–Τι επενδύσεις μπορούν να γίνουν και σε ποιο ύψος μπορούν να φτάνουν;

Τόσο το Ταμείο Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας, όσο και το Ταμείο Δίκαιης Μετάβασης αλλά και ο Αναπτυξιακός Νόμος και το ΕΣΠΑ προβλέπουν σημαντικά κονδύλια για την ενεργειακή μετάβαση και την κλιματική ουδετερότητα.

Η αξιοποίηση τους πρέπει να γίνει τόσο στο πλαίσιο του βραχυπρόθεσμου σχεδίου αντιμετώπισης της ενεργειακής κρίσης όσο και του μακροπρόθεσμου που προϋποθέτει και επικαιροποίηση του ΕΣΕΚ, ώστε η Χώρα μας να αποκτήσει ενεργειακή αυτονομία, ασφάλεια και να απεξαρτηθεί προοδευτικά από το λιγνίτη και τους υδρογονάνθρακες.

Η Χώρα μας αλλά και η γεωγραφική της θέση έχουν όλες τις προϋποθέσεις για τα παραπάνω αλλά και για έργα στο πλαίσιο της Ευρωμεσογειακής Συνεργασίας που θα είναι πανευρωπαϊκής εμβέλειας ως έργα κοινού ενδιαφέροντος – PCIs – και που θα μεταφέρουν μέσω Ελλάδος στην ΕΕ πράσινη ηλεκτρική ενέργεια και μελλοντικά αέριο και υδρογόνο. Έργα που θα χρηματοδοτηθούν από το RepowerEU και από το CEF. 

–Να είμαστε αισιόδοξοι; 

Το όραμα υπάρχει καθώς και το κατάλληλο θεσμικό πλαίσιο, τόσο σε ευρωπαϊκό και ακόμη περισσότερο σε εθνικό  επίπεδο, που θα προωθήσει τις κατάλληλες επενδύσεις στην Ανατολική Μεσόγειο: EastMed – του οποίου η σημασία ενισχύεται λόγω των πρόσφατων σημαντικών ευρημάτων αερίου στο οικόπεδο 6 της Κύπρου – EuroAsia, GREGY, GAP, παράλληλα με τους πλούσιους ευρωενωσιακούς πόρους που θα καταστήσουν τα projects αυτά bankable και το έντονο επενδυτικό ενδιαφέρον που έχει ήδη εκδηλωθεί.

Εξάλλου το ολιστικό εθνικό σχέδιο δράσης για την κυκλική οικονομία – το νέο οικονομικό μοντέλο που προωθεί η ΕΕ «εντός των τειχών» αλλά και παγκόσμια – και η πλήρης εφαρμογή του, σύμφωνα με τον οδικό χάρτη που προβλέπει, θα συμβάλει τα μέγιστα στην αντιμετώπιση της ενεργειακής κρίσης, στη μετάλλαξη των προτύπων παραγωγής και κατανάλωσης και στην ομαλή ενεργειακή μετάβαση. 

Στο άρθρο του στο libre «το εθνικό σχέδιο κυκλικής οικονομίας, που είναι και οδικός χάρτης ολιστικής εφαρμογής της στη Χώρα μας, θα συμβάλει τα μέγιστα στην πράσινη ενεργειακή μετάβαση».

Οι προκλήσεις αλλά και οι ευκαιρίες της ενεργειακής κρίσης

Η ενεργειακή κρίση επιτείνεται λόγω του συνεχιζόμενου πολέμου στην Ουκρανία. Οι στρεβλώσεις στην παγκόσμια αγορά αερίου είναι προφανείς, το ίδιο και τα φαινόμενα αθέμιτου ανταγωνισμού και τα οφέλη που αποκομίζει – παρά τις κυρώσεις – η Ρωσία από την αύξηση των τιμών και της ζήτησης σε άλλες αγορές, ενώ παράλληλα ανθεί η σχετική παραοικονομία. Η Ευρώπη υφίσταται μεγάλο μέρος των συνεπειών με την πρωτοφανή αύξηση των τιμών.

Τα αποθέματα αερίου για το χειμώνα είναι περιορισμένα, ενώ οι ανάγκες αυξάνονται λόγω ενός θερμού καλοκαιριού και γενικότερα λόγω της κλιματικής αλλαγής.

Το RepowerEU είναι μια ισχυρή απάντηση στην κρίση. Δίνει προφανώς λύσεις που χρειάζονται όμως χρόνο για να υλοποιηθούν. Στο μεταξύ το κάθε κράτος μέλος πρέπει κυρίως με τις ίδιες τις δυνάμεις του να ανταπεξέλθει. Η δέσμευση για αγορές αερίου από την ίδια την ΕΕ – κατά το πρότυπο της αγοράς εμβολίων – δεν έχει ακόμη υλοποιηθεί.

Προχωρούν όμως συγκεκριμένα δεσμευτικά μέτρα, όπως για παράδειγμα η υποχρέωση αποθήκευσης αερίου στο 15% των αναγκών του κάθε κράτους μέλους, μια υποχρέωση που για τη Χώρα μας – που δεν έχει αποθηκευτική ικανότητα – πρέπει να υλοποιηθεί μέχρι την 1 Νοεμβρίου. Η συνδρομή της Βουλγαρίας και της Ιταλίας προς την κατεύθυνση αυτή εμφανίζεται ως εκ τούτου επιβεβλημένη.

• Το μεγάλο διακύβευμα της ενεργειακής κρίσης είναι να μην υπονομεύσει την πράσινη ενεργειακή μετάβαση και το στόχο της κλιματικής ουδετερότητας που είναι στόχος τόσο του Ευρωπαϊκού όσο και του εθνικού κλιματικού νόμου.

Η ενεργειακή μετάβαση έχει υπαρξιακό χαρακτήρα για τον πλανήτη, λόγω της εντεινόμενης κλιματικής κρίσης και δεν πρέπει να καθυστερήσει ή να υπονομευθεί. Τα RepowrEU αλλά και τα εύρωστα κονδύλια του Ταμείου Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας αλλά και του Ταμείου Δίκαιης μετάβασης θα πρέπει να την υποστηρίξουν και μάλιστα να την επιταχύνουν, αφού η απεξάρτηση από το ρωσικό αέριο και πετρέλαιο είναι αυτοσκοπός και έχει και συγκεκριμένο χρονοδιάγραμμα.

• Η προώθηση όλου του φάσματος των ΑΠΕ – φβ, αιολικά, κυματική ενέργεια, γεωθερμία, υδροηλεκτρικά και βιομάζα – και της αποθήκευσης αλλά και της επέκτασης του δικτύου – είναι νευραλγικής σημασίας. Το ίδιο και η προώθηση του πράσινου υδρογόνου που πρέπει να υποστηρίζεται από ΑΠΕ και μπορεί να χρησιμοποιήσει και νερό αφαλάτωσης με τις νέες τεχνολογίες μηδενικής άρμης.

Η εξοικονόμηση ενέργειας είναι επίσης κεφαλαιώδους σημασίας, το ίδιο και η προώθηση πρωτοβουλιών αποθήκευσης αερίου, λχ. στην Καβάλα και δέσμευσης και αποθήκευσης άνθρακα, όπως λχ. στον Πρίνο.

Το εθνικό σχέδιο κυκλικής οικονομίας, που είναι και οδικός χάρτης ολιστικής εφαρμογής της στη Χώρα μας, θα συμβάλει τα μέγιστα στην πράσινη ενεργειακή μετάβαση και την κλιματική ουδετερότητα ως το νέο οικονομικό μοντέλο που εξασφαλίζει το χαμηλότερο δυνατό ενεργειακό, κλιματικό και περιβαλλοντικό αποτύπωμα και διασφαλίζει την αειφορία του πλανήτη υπέρ των επερχόμενων γενεών.

• Όλες οι παραπάνω πρωτοβουλίες αλλά και το νομικό πλαίσιο απλοποίησης της αδειοδότησης των ΑΠΕ εξετάζονται και προωθούνται προοδευτικά στη Χώρα μας. Είναι σημαντικό να αξιοποιηθεί και η δυνατότητα υβριδικών με αποθήκευση σε βραχονησίδες και διασύνδεσής τους με παρακείμενα κατοικημένα νησιά που πρέπει να απανθρακοποιηθούν.

Σημαντικό είναι επίσης και το FSRU στην Αλεξανδρούπολη και οι προοπτικές άλλων δυο αντίστοιχων πλωτών σταθμών αεριοποίησης καθώς και η πλωτή επέκταση της Ρεβυθούσας. Ο αγωγός ICGB έχει ήδη τροφοδοτηθεί με αέριο και βρίσκεται σε στάδιο δοκιμαστικής λειτουργίας και η λειτουργία του FSRU θα μας επιτρέψει να διευρύνουμε το ενεργειακό μας μείγμα και τις πηγές προέλευσής του και να διοχετεύσουμε αέριο μέσω του ICGB και στα Δυτικά Βαλκάνια και μελλοντικά, με επέκτασή του, και στην Ουκρανία.

• Τέλος είναι σημαντικό να αναφερθεί το εμβληματικό έργο διασύνδεσης της Αιγύπτου με τη Χώρα μας με υποθαλάσσιο καλώδιο που θα μεταφέρει πράσινη ενέργεια στην Ελλάδα και μέσω αυτής στην ΕΕ. To έργο αυτό θα ενταχθεί στο REPowerEU και στα PCIs.  Η ενέργεια αυτή θα παράγεται από ΑΠΕ στην Αίγυπτο που προσφέρεται τώρα και για σχετικές  επενδύσεις από Έλληνες και Ευρωπαίους επενδυτές.

Η νέα διεθνής συγκυρία επαναφέρει επίσης στο προσκήνιο τον αγωγό EastMed ως PCI που είναι bankable, ύστερα και από το ενδιαφέρον που εκδήλωσε και η Chevron. Είναι νευραλγικής σημασίας για την απεξάρτηση από το ρωσικό αέριο και υψηλής αξιοπιστίας από πλευράς χωρών-εταίρων που θα εμπλακούν στην υλοποίησή του ως εμβληματικού ευρωπαϊκού έργου στο πλαίσιο μιας πραγματικής ευρωπαϊκής Ένωσης Ενέργειας που ήρθε η ώρα να υλοποιηθεί ύστερα και από την ολοκλήρωση της Διάσκεψης για το μέλλον της Ευρώπης και τη διαπίστωση της ανάγκης για αναθεώρηση των Συνθηκών σε κάποιους σημαντικούς τομείς, όπως η ενέργεια, η υγεία, η άμυνα, η μετανάστευση, η νησιωτικότητα, το κλίμα αλλά και το πρόβλημα της εφοδιαστικής αλυσίδας και επάρκειας τροφίμων.

Υπάρχει αυτή τη στιγμή στο πλαίσιο της Πράσινης Συμφωνίας αλλά και λόγω του πολέμου στην Ουκρανία momentum που πρέπει να αξιοποιηθεί, πολύ περισσότερο που τα κονδύλια που διατίθενται σχετικά είναι πολύ σημαντικά και καλύπτουν ευρύ φάσμα επιλέξιμων δράσεων.