Επιμέλεια:

Νατάσα Μαστοράκου

Η Ατλαντική μεσημβρινή ανακύκλωση (Amoc) αποτελεί βασικό τμήμα του παγκόσμιου κλιματικού συστήματος και ήδη βρίσκεται στο ασθενέστερο επίπεδο των τελευταίων 1.600 ετών, λόγω της κλιματικής κρίσης. Το 2021 εντοπίστηκαν προειδοποιητικά σημάδια προσέγγισης ενός οριακού σημείου, ενώ είναι γνωστό πως η Amoc έχει καταρρεύσει και στο παρελθόν της Γης.

Οι επιστήμονες χρησιμοποιούν δεκάδες διαφορετικά υπολογιστικά μοντέλα για να προβλέψουν το μέλλον του πλανήτη. Ωστόσο, για το περίπλοκο σύστημα της Amoc, τα αποτελέσματα παρουσιάζουν μεγάλη διακύμανση: από σενάρια που δεν προβλέπουν περαιτέρω επιβράδυνση ως το 2100, μέχρι σενάρια που δείχνουν τεράστια μείωση της τάξης του 65%, ακόμα κι αν οι εκπομπές άνθρακα περιοριστούν σταδιακά στο μηδέν.

Η νέα έρευνα συνδύασε πραγματικές παρατηρήσεις των ωκεανών με τα μοντέλα, προσδιορίζοντας ποια είναι τα πιο αξιόπιστα. Αυτό περιόρισε σημαντικά την αβεβαιότητα, καταλήγοντας σε εκτίμηση επιβράδυνσης της Amoc κατά 42% έως 58% το 2100 — επίπεδο που σχεδόν βέβαια οδηγεί σε κατάρρευση.

Σοβαρές συνέπειες από πιθανή κατάρρευση

Η Amoc μεταφέρει θερμά νερά από τους τροπικούς στην Ευρώπη και την Αρκτική, όπου ψύχονται και βυθίζονται δημιουργώντας βαθιά αντίθετα ρεύματα. Μια κατάρρευση θα μετατόπιζε τη ζώνη τροπικών βροχοπτώσεων στην οποία βασίζονται εκατομμύρια άνθρωποι για την καλλιέργεια τροφής, θα βύθιζε τη δυτική Ευρώπη σε ακραίους χειμώνες και θερινές ξηρασίες, ενώ θα αύξανε τη στάθμη της θάλασσας γύρω από τον Ατλαντικό κατά 50-100 εκατοστά.

Ο δρ Valentin Portmann, επικεφαλής της έρευνας στο Inria Centre de recherche Bordeaux Sud-Ouest στη Γαλλία, δήλωσε: «Διαπιστώσαμε ότι η Amoc θα υποχωρήσει περισσότερο απ’ ό,τι αναμενόταν σε σχέση με τον μέσο όρο όλων των κλιματικών μοντέλων. Αυτό σημαίνει πως η Amoc βρίσκεται πιο κοντά σε ένα οριακό σημείο».

Ο καθηγητής Stefan Rahmstorf, από το Potsdam Institute for Climate Impact Research στη Γερμανία, τόνισε: «Πρόκειται για ένα σημαντικό και πολύ ανησυχητικό αποτέλεσμα. Δείχνει ότι τα ‘απαισιόδοξα’ μοντέλα που προβλέπουν ισχυρή εξασθένηση της Amoc έως το 2100 είναι δυστυχώς τα ρεαλιστικά, καθώς συμφωνούν καλύτερα με τα παρατηρησιακά δεδομένα».

Ο ίδιος πρόσθεσε: «Πλέον ανησυχώ ολοένα και περισσότερο ότι ίσως ξεπεράσουμε το οριακό σημείο κατάρρευσης της Amoc — όπου η εξέλιξη γίνεται αναπόφευκτη — στα μέσα του αιώνα μας, κάτι που απέχει αρκετά λίγο χρονικά».

Ο Rahmstorf, ο οποίος μελετά την Amoc εδώ και 35 χρόνια, έχει δηλώσει ότι μια κατάρρευση πρέπει να αποφευχθεί «με κάθε κόστος». «Το υποστήριζα ακόμη όταν πιστεύαμε πως η πιθανότητα κατάρρευσης της Amoc ήταν περίπου 5%, κι ακόμη τότε θεωρούσαμε τον κίνδυνο υπερβολικά υψηλό λόγω των τεράστιων συνεπειών. Τώρα φαίνεται πως ξεπερνά το 50%. Οι πιο δραματικές κλιματικές αλλαγές των τελευταίων 100.000 ετών συνέβησαν όταν η Amoc μεταπήδησε σε άλλη κατάσταση».

Το βασικό αίτημα ήταν η απεξάρτηση από τα ορυκτά καύσιμα με έντονες διαφοροποιήσεις ανάμεσα στα κράτη και τις αντιπροσωπείες τους. Σύμφωνα με τον Νικόλα Φαραντούρη «η Ευρώπη πρέπει να βγει μπροστά και να ηγηθεί της παγκόσμιας προσπάθειας. Πρέπει να μετατρέψει αυτή τη συγκυρία σε ευκαιρία γεωπολιτικής καινοτομίας και αυτονομίας, τόσο για λόγους περιβαλλοντικούς όσο και για λόγους γεωπολιτικούς. Τόσο, δηλαδή, για την προστασία του πλανήτη, της βιοποικιλότητας και των επόμενων γενεών. Όσο και επειδή η Ευρώπη δεν διαθέτει αρκετούς ορυκτούς πόρους ώστε να είναι αυτάρκης και άρα η εξάρτηση από τις εισαγωγές ορυκτών καυσίμων διαιωνίζει την οικονομική και πολιτική μας εξάρτηση».

Μια σύνοδος σε βαθιά κρίση

«Στην COP30 βρεθήκαμε σύντομα σε αχαρτογράφητα νερά», είπε ο κ. Φαραντούρης. «Στο προσχέδιο απόφασης που κυκλοφόρησε η προεδρία δεν υπήρχε καμία αναφορά στα ορυκτά καύσιμα — ούτε σε μείωση (phase-down), ούτε σε κατάργηση (phase-out)».
Η ΕΕ αντέδρασε και το απέρριψε ως «απαράδεκτα αδύναμο». Ακολούθησαν απειλές αποχώρησης από τις ευρωπαϊκές αντιπροσωπείες, ενώ στη σκηνή έβγαιναν διαρροές για έναν άτυπο συνασπισμό κρατών που επιχειρούσαν να «θάψουν» κάθε αναφορά στην απεξάρτηση από τα ορυκτά καύσιμα. Κάποιες χώρες όπως η Ρωσία, η Σαουδική Αραβία και η Ινδία επιχείρησαν να μπλοκάρουν το κείμενο προκαλώντας αντοδράσεις, τις οποίες η Βραζιλία ως οικοδέσποινα προσπάθησε να αμβλύνει.

Τα σημεία αντιπαράθεσης

Α. Ορυκτά καύσιμα

Το κρίσιμο ερώτημα που ταλάνισε τις αντιπροσωπείες ήταν εάν θα δεσμευθεί η διεθνής κοινότητα για κατάργηση των ορυκτών καυσίμων; Η ΕΕ επεδίωξε σαφές, καθαρό «phasing out of fossil fuels». Οι ΗΠΑ δεν εκπροσωπήθηκαν επισήμως και απέφυγαν να τοποθετηθούν με σαφήνεια, λόγω αλλαγής πολιτικών προτεραιοτήτων της νέας Κυβέρνησης Τραμπ. Η Κίνα υποστήριξε μόνο «phase-down», δηλαδή βαθμιαία μείωση. Γενικά, οι πετρελαιοπαραγωγοί του ΟPEC μπλόκαραν κάθε ρητή δέσμευση.
Σύμφωνα με τον κ. Φαραντούρη, «το χάσμα ήταν τόσο βαθύ ώστε οι διαπραγματευτές δεν μιλούσαν την ίδια πολιτική γλώσσα».

Β. Κλιματική χρηματοδότησηΒ. Κλιματική χρηματοδότηση

Οι αναπτυσσόμενες χώρες προσήλθαν με μεγάλες προσδοκίες. Ωστόσο, καμία χώρα δεν δέχτηκε να θέσει συγκεκριμένα όρια για χρηματοδότηση μετά το 2030, ο δε στόχος για χρηματοδότηση προσαρμογής μειώθηκε σχεδόν στο μισό με τις ευάλωτες χώρες να κάνουν λόγο για «ανισότητα κι όχι δικαιοσύνη».

Γ. Η κλιματική γεωπολιτικήΓ. Η κλιματική γεωπολιτική

Σύμφωνα με τον Νικόλα Φαραντούρη, «η COP30 ανέδειξε ένα βαθύ κενό στην παγκόσμια ηγεσία: Οι ΗΠΑ έχουν στραφεί σε πολιτικές που ευνοούν τη χρήση των δικών τους ορυκτών καυσίμων. Η Κίνα προτίμησε χαμηλούς τόνους και μικρές δεσμεύσεις. Και η ΕΕ είναι η μόνη που πήρε θέση αρχών, αλλά χωρίς συμμάχους.

Η ΕΕ εμφανίστηκε απομονωμένη, αλλά ηθικά αναβαθμισμένη. Προσπάθησε να συγκρατήσει τις φυγόκεντρες δυνάμεις, αλλά ο υπόλοιπος κόσμος ήταν μοιρασμένος, λόγω μεγάλων οικονομικών προβλημάτων και ανισοτήτων».

Συμφωνα με τον Έλληνα ευρωβουλευτή «στο Μπελέμ έγινε εμφανές ότι το βάρος της προστασίας του περιβάλλοντος είναι δυσβάσταχτο για τις φτωχότερες χώρες. Οι μη προνομιούχοι ήδη σηκώνουν δυσανάλογα βάρη από την ακρίβεια, την ενεργειακή φτώχεια και τις κοινωνικές ανισότητες. Μια επιπλέον οικονομική επιβάρυνση θα βάθαινε ακόμη περισσότερο αυτές τις ανισότητες. Δεδομένου ότι οι οικονομικά ισχυρότεροι έχουν ιστορικά ωφεληθεί περισσότερο από το σύστημα που βασίστηκε στα ορυκτά καύσιμα, είναι δίκαιο –και πιο αποτελεσματικό κοινωνικά– να συμβάλουν περισσότερο στη μετάβαση σε ένα καθαρότερο και βιώσιμο μέλλον».

Η Ευρωπαϊκή Ένωση για το Κλίμα

Όπως σημειώνει ο Έλληνας ευρωβουλευτής «η Ευρώπη έχει σημειώσει σημαντική πρόοδο στο ζήτημα της αποανθρακοποίησης, έχοντας ήδη μειώσει τις εκπομπές της κατά σχεδόν 40% από το 1990. Είναι σε τροχιά επίτευξης του στόχου –55% καθαρές εκπομπές, που έχει θέσει για το 2030, ενώ παράλληλα το ΑΕΠ αυξήθηκε κατά 70%, αποδεικνύοντας ότι κλιματική δράση και ανάπτυξη μπορούν να συμβαδίσουν, ενώ και τα κράτη μέλη της ΕΕ συμφώνησαν στην υποβολή της Εθνικά Καθορισμένης Συνεισφοράς (NDC) για τους ρύπους για το 2035 με στόχο -66,25% έως -72,5%. Στον τομέα της προσαρμογής, η Επιτροπή ετοιμάζει Ευρωπαϊκό Σχέδιο Διαχείρισης Κινδύνων & Ανθεκτικότητα μέχρι το 2026 με στόχος για το 2040, -90%». Η ΕΕ παραμένει ο μεγαλύτερος χρηματοδότης για τις αναπτυσσόμενες χώρες. «Η Ευρώπη μπορεί να διαμορφώσει και να οδηγήσει τη διεθνή ατζέντα για το μέλλον του πλανήτη, να βγει απ’ το καβούκι της και να αποκτήσει διεθνή ρόλο. Πρέπει όμως να επιλέξει ενεργειακή και γεωπολιτική αυτονομία», σημειώνει ο Νικόλας Φαραντούρης.

«Αναγνώριζω ως θετικό την πρόοδο στη χρηματοδότηση προσαρμογής, από την άλλη όμως διαπίστωνω ότι οι δεσμεύσεις στο τελικό κείμενο, ιδιαίτερα για τα ορυκτά καύσιμα, είναι ανεπαρκείς και διαστακτικές.
Η Ευρώπη μπορεί να είναι αυτή εξελιχθεί σε ηγέτιδα δύναμη ευθύνης», τονίζει ο κ. Φαραντούρης.

Στην Τουρκία η επόμενη COP31

Μετά από έντονο παρασκήνιο και τριβές, η Τουρκία κέρδισε τη διοργάνωση της επόμενης Παγκόσμιας Διάσκεψης του ΟΗΕ για το Κλίμα, την COP31, επικρατώντας της Αυστραλίας στην κορυφαία παγκόσμια διαδικασία για το κλίμα. Η τουρκική αντιπροσωπεία είχε μια πολύ στοχευμένη παρουσία κι επιβεβαίωσε τα μεγαλεπήβολα σχέδια του Ερντογάν. Η Τουρκία έδωσε μάχη και έπεισε την πλειοψηφία των συμμετεχόντων ότι αξίζει την ευκαιρία να ηγηθεί της προσπάθειας για το κλίμα, παρά το γεγονός ότι η ίδια βασίζεται στη χρήση ορυκτών καυσίμων κατά 85%, με αυξητικές τάσεις. Η Ελληνική κυβέρνηση, αντίθετα, συμφωνα με τον κ. Φαραντούρη, «δεν έστειλε ούτε έναν Υπουργό, σε αντίθεση με τις περισσότερες χώρες της ΕΕ και όλου του πλανήτη που εκπροσωπήθηκαν στο ανώτατο επίπεδο όπως η Γερμανία, από τον Καγκελάριο Μερτζ».

Ο Έλληνας ευρωβουλευτής σημειώνει ότι «η επιτυχία της Τουρκίας επαναφέρει το ερώτημα: γιατί να μην βγει η χώρα μας μπροστά; Μια ευρωπαϊκή χώρα του Νότου με προβλήματα ξηρασίας, λειψυδρίας, ερημοποίησης, γιατί να είναι απούσα απ’ τις μεγάλες διοργανώσεις που δίνουν κύρος και διαμορφώνουν τις παγκόσμιες εξελίξεις; Προσωπικά, εκπροσώπησα το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο με περηφάνια αλλά αισθάνθηκα ότι εκπροσωπώ και την πατρίδα μου που κάποιοι την θέλουν απλό μεταπράτη ή σιωπηλό και δεδομένο σύμμαχο στη γωνιά της», τονίζει ο Έλληνας ευρωβουλευτής και διερωτάται: «Δεν είδα κάνενα απ’ τα υφιστάμενα κόμματα του ελληνικού κοινοβουλίου να ενδιαφέρεται να το ενημερώσω για όσα συνέβησαν στο Μπελέμ, σε εντίθεση με το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο που ζήτησε αναλυτική ενημέρωση. Γιατί; Ας βγάλει ο καθένας τα συμπεράσματά του»

Η εκτενής έρευνα, στην οποία βασίστηκε η μελέτη του WTTC, είναι η πρώτη στην ιστορία της βιομηχανίας και καλύπτει 185 χώρες από όλο τον κόσμο, ενώ θα ανανεώνεται σε ετήσια βάση με νέα δεδομένα.

Σύμφωνα με προηγούμενες εκτιμήσεις, ο παγκόσμιος κλάδος ταξιδίων και τουρισμού ήταν υπεύθυνος για έως το 11% του συνόλου των εκπομπών, ωστόσο η έρευνα του WTTC έδειξε ότι το 2019 οι εκπομπές πράσινου θερμοκηπίου αναλογούσαν σε μόλις 8,1%.

Η απόκλιση της οικονομικής ανάπτυξης του κλάδου από το κλιματικό του αποτύπωμα μεταξύ 2010 και 2019 είναι απόδειξη ότι η οικονομική ανάπτυξη του κλάδου αποσυνδέεται από τις εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου.

Αυτές οι εκπομπές μειώνονται σταθερά από το 2010 ως αποτέλεσμα των τεχνολογικών εξελίξεων, καθώς και της εισαγωγής σειράς μέτρων ενεργειακής απόδοσης σε όλες τις βιομηχανίες εντός του κλάδου. Μεταξύ της περιόδου 2010 και 2019 το ΑΕΠ του κλάδου παρουσίασε μέρο όρο αύξησης 4,3% ετησίως, ενώ το περιβαλλοντικό του αποτύπωμα αυξήθηκε μόνο κατά 2,4%.

Η ευρύτερη Περιβαλλοντική & Κοινωνική Έρευνα (ESR) θα περιλαμβάνει μέτρα για τον αντίκτυπο του κλάδου σε μια σειρά δεικτών, συμπεριλαμβανομένων των ρύπων, των πηγών ενέργειας, της χρήσης νερού, καθώς και κοινωνικών δεδομένων, όπως τα προφίλ ηλικίας, οι μισθοί και τα φυλετικά προφίλ της απασχόλησης που σχετίζεται με τα ταξίδια και τον τουρισμό. Το WTTC θα συνεχίσει να ανακοινώνει νέα δεδομένα για τον τρόπο με τον οποίο ο κλάδος ανταποκρίνεται σε αυτούς τους δείκτες καθ’ όλη τη διάρκεια του 2023.

Οι κυβερνήσεις σε όλο τον κόσμο έχουν πλέον στα χέρια τους ένα εργαλείο για να λαμβάνουν πιο ενημερωμένες αποφάσεις και να επιταχύνουν την περιβαλλοντική αλλαγή με μεγαλύτερη ακρίβεια.

Η Πρόεδρος & Διευθύνουσα Σύμβουλος του WTTC, κ. Julia Simpson, δήλωσε: «Μέχρι τώρα δεν είχαμε έναν τρόπο για να μετρήσουμε με ακρίβεια το κλιματικό μας αποτύπωμα σε ολόκληρο τον τομέα. Αυτά τα δεδομένα θα δώσουν στις κυβερνήσεις τις λεπτομερείς πληροφορίες που χρειάζονται για να σημειώσουν πρόοδο έναντι της Συμφωνίας του Παρισιού και των Στόχων Βιώσιμης Ανάπτυξης του ΟΗΕ.

«Χαιρετίζω τις προόδους που επιτεύχθηκαν στην COP27, αλλά δεν υπάρχει χρόνος για εφησυχασμό», έγραψε σε μια ανακοίνωση που δημοσιοποιήθηκε στο Twitter. «Η διατήρηση της δέσμευσης του 1,5 βαθμού είναι κρίσιμης σημασίας για το μέλλον του πλανήτη μας», ανέφερε και πρόσθεσε: «πρέπει να κάνουμε περισσότερα».

Πριν από την έναρξη της COP27, ο Ρίσι Σούνακ είχε καλέσει τους ηγέτες του κόσμου «να μην υπαναχωρήσουν από την υπόσχεση» να αγωνιστούν για να περιορίσουν την αύξηση της θερμοκρασίας στον 1,5 βαθμό Κελσίου, που είχε αποφασιστεί στην προηγούμενη διάσκεψη για το κλίμα στη Γλασκώβη, στη Σκωτία.

Ο Ρίσι Σούνακ μετέβη στην COP27, στο Σαρμ ελ-Σέιχ, μετά τις έντονες επικρίσεις που δέχθηκε επειδή είχε ανακοινώσει αρχικά πως δεν θα πήγαινε εκεί λόγω της βεβαρημένης ατζέντας του στο Λονδίνο.

Σήμερα, Κυριακή, η COP27 ενέκρινε ψήφισμα το οποίο προβλέπει κυρίως τη δημιουργία ενός ταμείου για τη χρηματοδότηση των ζημιών που υφίστανται ήδη εξαιτίας της κλιματικής αλλαγής οι «ιδιαίτερα ευάλωτες» χώρες.

Η απόφαση εγκρίθηκε με ομοφωνία στην ολομέλεια της συνέλευσης κατά το κλείσιμο της ετήσιας διάσκεψης του ΟΗΕ για το κλίμα που διεξήχθη στο αιγυπτιακό θέρετρο Σαρμ ελ-Σέιχ.

Η Βρετανία ελπίζει πως η διάσκεψη στη Γλασκώβη, που ξεκινά στις 31 Οκτωβρίου, θα υιοθετήσει σχέδια που θα βοηθήσουν να περιοριστεί η άνοδος της μέσης θερμοκρασίας στον πλανήτη στο 1,5 βαθμό Κελσίου πάνω από τα προβιομηχανικά επίπεδα και να πετύχει καθαρές μηδενικές εκπομπές άνθρακα έως το 2050.

«Θα είναι πολύ, πολύ δύσκολη, αυτή η διάσκεψη. Ανησυχώ πολύ διότι μπορεί να πάει στραβά και ίσως να μην πετύχουμε τις συμφωνίες που χρειαζόμαστε και είναι επισφαλές, είναι πολύ, πολύ δύσκολο, αλλά νομίζω ότι μπορεί να γίνει», δήλωσε ο Τζόνσον σε συνέντευξη Τύπου στο πλαίσιο εκδήλωσης με παιδιά.

Ο Τζόνσον, ως οικοδεσπότης της διάσκεψης, έχει χαρακτηρίσει τη συνάντηση μια από τις τελευταίες μεγάλες ευκαιρίες για επιβράδυνση της αύξησης της θερμοκρασίας.

Πλήγμα στις ελπίδες για σημαντική συμφωνία στη διάσκεψη αποτέλεσε και το γεγονός ότι το Κρεμλίνο ανακοίνωσε πως ο Ρώσος πρόεδρος Βλαντίμιρ Πούτιν δεν θα ταξιδέψει στη Σκωτία για τις συνομιλίες. Επικρατεί επίσης αβεβαιότητα για το εάν θα παρευρεθεί ο Κινέζος πρόεδρος Σι Τζινπίνγκ.