Σπύρος Σιδέρης

Το κενό που αφήνει ένα «πολιτικό σύμβολο»

Παρότι η παρουσία του στο πολιτικό προσκήνιο ήταν διακεκομμένη και συχνά «υπόγεια», ο Σάιφ αλ-Ισλάμ αλ-Καντάφι παρέμενε μια ιδιότυπη μεταβλητή στην εξίσωση της λιβυκής μετάβασης. Για τους νοσταλγούς του παλαιού καθεστώτος, προσωποποιούσε μια υπόσχεση «επιστροφής της τάξης» και μια πιθανή γέφυρα μεταξύ φυλών, περιοχών και δικτύων που επιβίωσαν της πτώσης του 2011.

Για τους αντιπάλους του, ήταν ένας διαρκής κίνδυνος αναβίωσης ενός αυταρχικού μοντέλου εξουσίας—και ταυτόχρονα ένας παράγοντας που μπορούσε να τινάξει στον αέρα κάθε εύθραυστη εκλογική διαδικασία, ακριβώς επειδή διέθετε (έστω και άνισα) κοινωνικό έρεισμα.

Αυτή η διπλή ιδιότητα—σύμβολο για κάποιους, απειλή για άλλους—εξηγεί γιατί ο θάνατός του δεν εκλαμβάνεται ως «ένα ακόμα επεισόδιο βίας», αλλά ως πιθανός αναδιαμορφωτής συμμαχιών. Μερίδα πολιτικών και κοινωνικών ρευμάτων που είχαν αρχίσει να μετακινούνται προς τον Καντάφι, ιδίως μετά από αποστασιοποίηση από τον Χαλίφα Χάφταρ, κινδυνεύουν τώρα να μείνουν χωρίς κέντρο βάρους και χωρίς κοινό «σημείο συνάντησης».

Ποιος κερδίζει: ο άξονας ισχύος σε Ανατολή–Δύση

Στο σημερινό λιβυκό σκηνικό, η πραγματική ισχύς τείνει να συμπυκνώνεται γύρω από δύο πόλους: από τη μία ο Αμπντούλ Χαμίντ Ντμπέιμπα και η κυβέρνηση της Τρίπολης, από την άλλη ο Χαλίφα Χάφταρ με τον στρατιωτικό-πολιτικό μηχανισμό της Ανατολής.

Η εξαφάνιση του Καντάφι από το πεδίο μπορεί να λειτουργήσει σαν αφαίρεση ενός τρίτου πόλου—ενός πόλου που δεν είχε κρατικό κορμό, αλλά διεκδικούσε νομιμοποίηση μέσω ταυτότητας, μνήμης και φυλετικών δικτύων.

Σε αυτό το πλαίσιο, το επιχείρημα ότι ο Χάφταρ καθίσταται ο «μεγάλος ωφελημένος» δεν είναι απλώς επικοινωνιακό. Εάν οι υποστηρικτές του παλαιού καθεστώτος βρεθούν χωρίς ηγετικό σημείο αναφοράς, ένα μέρος τους μπορεί είτε να στραφεί προς τον ισχυρότερο στρατιωτικό παίκτη είτε να διασπαστεί σε μικρότερες ομάδες με ανταγωνιστικές ατζέντες, αποδυναμώνοντας περαιτέρω τη δυνατότητά τους να επηρεάσουν εξελίξεις. Δηλαδή, είτε θα δούμε μετατόπιση προς τον ισχυρότερο παίκτη είτε μια εσωτερική κρίση που θα απορροφήσει δυνάμεις και θα μειώσει την πολιτική τους ακτινοβολία.

Ταυτόχρονα, για την κυβέρνηση της Τρίπολης, ο θάνατος του Καντάφι μπορεί να αφαιρεί έναν «συμβολικό αντίπαλο», αλλά δεν λύνει το δομικό πρόβλημα: το κράτος παραμένει κατακερματισμένο, οι ένοπλοι σχηματισμοί διατηρούν σημαντική αυτονομία και η πολιτική νομιμοποίηση παραμένει υπό συνεχή διαπραγμάτευση.

Γιατί οι συνθήκες θεωρούνται «κλειδί»

Η έμφαση στη λέξη «αδιευκρίνιστο» δεν είναι τυπική. Στη Ζιντάν και στις διαδρομές προς τη νότια Φεζζάν, η ασφάλεια δεν είναι ποτέ ουδέτερη: συνδέεται με τοπικές ισορροπίες, φυλές, δίκτυα προστασίας και συγκρούσεις επιρροής. Αναφορές θέλουν τον Καντάφι να κινούνταν με υψηλή μυστικότητα και να είχε επιλέξει διαδρομές και περιοχές όπου η γεωγραφία προσφέρει κάλυψη—αλλά και δημιουργεί ευκαιρίες για ενέδρες, «εξαφανίσεις» και ανταγωνισμούς που δύσκολα φωτίζονται δημόσια.

Παράλληλα, η διάψευση εμπλοκής από την Ταξιαρχία 444 ενισχύει το γνώριμο μοτίβο: στη Λιβύη, η πληροφορία είναι συχνά μέρος της σύγκρουσης, όχι απλώς η περιγραφή της. Οι φήμες λειτουργούν ως εργαλείο πίεσης, ως τεστ αντιδράσεων και, σε ορισμένες περιπτώσεις, ως μέθοδος για να «κλειδώσουν» πολιτικές ισορροπίες πριν καν αποδειχθεί κάτι.

Το διεθνές στοιχείο: από το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο έως τις διπλωματικές κινήσεις

Ο Σάιφ αλ-Ισλάμ δεν ήταν μόνο εσωτερικό ζήτημα. Η υπόθεσή του συνδεόταν άμεσα με το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο, γεγονός που τον καθιστούσε προβληματικό ως υποψήφιο σε οποιαδήποτε μελλοντική κάλπη και, ταυτόχρονα, χρήσιμο ως διαπραγματευτικό χαρτί για όποιον μπορούσε να επηρεάζει την τύχη του. Αυτό το διεθνές «βάρος» δημιουργούσε μια μόνιμη σκιά πάνω από κάθε πιθανή επιστροφή του στην πολιτική: ακόμη και αν αποκτούσε λαϊκή δυναμική, η διεθνής διάσταση θα λειτουργούσε ως φρένο ή ως μοχλός πίεσης.

Σε ορισμένες αναλύσεις, ο χρόνος ανακοίνωσης του θανάτου του συνδέεται με πρόσφατες διεθνείς κινήσεις και επαφές στο εξωτερικό. Αυτές οι αναγνώσεις δεν αποτελούν απόδειξη, αλλά δείχνουν κάτι βαθύτερο: στη Λιβύη, κάθε μεγάλη εξέλιξη «διαβάζεται» σχεδόν αυτόματα ως αποτέλεσμα γεωπολιτικής διαχείρισης.

Τι σηματοδοτεί για τη Λιβύη: τρία άμεσα συμπεράσματα

Πρώτον, ο θάνατος του Σάιφ αλ-Ισλάμ αλ-Καντάφι αποδυναμώνει το πλέον αναγνωρίσιμο πρόσωπο που μπορούσε να λειτουργήσει ως πολιτικός φορέας της «κανταφικής» βάσης. Χωρίς αυτόν, το ρεύμα του παλαιού καθεστώτος κινδυνεύει είτε να αφομοιωθεί από ισχυρότερους πόλους είτε να θρυμματιστεί σε τοπικά σχήματα επιρροής.

Δεύτερον, ενδέχεται να μειώνεται ένα εμπόδιο για την επανεκκίνηση της συζήτησης περί εκλογών, ακριβώς επειδή αφαιρείται ένας εξαιρετικά αμφιλεγόμενος υποψήφιος-σύμβολο που μπορούσε να προκαλέσει πόλωση, δικαστικές εμπλοκές ή πολιτικό μπλοκάρισμα.

Τρίτον, η ίδια η ασάφεια γύρω από τις συνθήκες θανάτου του λειτουργεί ως υπενθύμιση ότι η Λιβύη παραμένει ένα πεδίο όπου η ασφάλεια, η πληροφορία και η πολιτική νομιμοποίηση αλληλοεπικαλύπτονται. Το γεγονός μπορεί να «κλείνει» ένα κεφάλαιο προσώπων, αλλά δεν κλείνει το κεφάλαιο των δομών: ένοπλοι δρώντες, ανταγωνιστικές κυβερνήσεις, φυλετικές ισορροπίες και διεθνείς παρεμβάσεις συνεχίζουν να ορίζουν το πλαίσιο.

Ο 53χρονος Σαΐφ αλ Ισλάμ Καντάφι ήταν καταζητούμενος από το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο για εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας. Το 2015 καταδικάστηκε ερήμην σε θάνατο από λιβυκό δικαστήριο για την καταστολή των ειρηνικών διαδηλώσεων του 2011 που οδήγησαν στην ανατροπή του πατέρα του. Στη συνέχεια όμως του χορηγήθηκε αμνηστία.

Σύμφωνα με το τηλεοπτικό κανάλι Libya al-Ahrar, «πρόσωπα στο στενό περιβάλλον» του Καντάφι επιβεβαίωσαν τον θάνατό του «χωρίς να αποκαλύψουν τα αίτια».

Από την πλευρά του, το επίσημο ειδησεογραφικό πρακτορείο της Λιβύης, επικαλέστηκε τον σύμβουλό του, τον Αμπντάλα Οθμάν, ο οποίος δεν διευκρίνισε εάν επρόκειτο για «θάνατο από φυσικά αίτια» ή για «δολοφονία».

Το κανάλι Al Arabiya ωστόσο μετέδωσε, επικαλούμενο μια πηγή προσκείμενη στην οικογένεια Καντάφι, ότι ο Σαΐφ αλ Ισλάμ πυροβολήθηκε στον κήπο του στην πόλη Ζεντέν από τέσσερα άτομα που διέφυγαν.

Ο Καντάφι είχε ανακοινώσει το 2021 ότι σκόπευε να θέσει υποψηφιότητα για την προεδρία της χώρας, όμως οι εκλογές που επρόκειτο να διεξαχθούν τότε αναβλήθηκαν επ’ αόριστον.

Μέχρι και τη σημερινή ανακοίνωση του θανάτου του, ήταν άγνωστο το πού βρισκόταν ο Σαΐφ αλ Ισλάμ Καντάφι.

Το Newsweek διευκρινίζει εξαρχής ότι δεν υπάρχει επίσημος ή παγκοσμίως αποδεκτός κατάλογος ηγετών που «ανετράπησαν από τις ΗΠΑ», ενώ και η έννοια του «δικτάτορα» μεταβάλλεται ανάλογα με το πολιτικό και γεωγραφικό πλαίσιο, συχνά εργαλειοποιούμενη για λόγους σκοπιμότητας. Ωστόσο, τα ιστορικά παραδείγματα είναι αποκαλυπτικά.

• Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά περιστατικά είναι εκείνο του Μοχάμεντ Μοσαντέκ στο Ιράν. Στις 19 Αυγούστου 1953, η CIA, σε συνεργασία με το Ηνωμένο Βασίλειο, οργάνωσε πραξικόπημα που οδήγησε στην ανατροπή του εκλεγμένου πρωθυπουργού. Ο Μοσαντέκ δεν ήταν αυταρχικός ηγέτης, αλλά πολιτικός που τόλμησε να εθνικοποιήσει την ιρανική πετρελαϊκή βιομηχανία, πλήττοντας βρετανικά συμφέροντα. Η ανατροπή του άνοιξε τον δρόμο για την ενίσχυση της εξουσίας του Σάχη Μοχάμεντ Ρεζά Παχλαβί.

Ανάλογο μοτίβο παρατηρείται στη Γουατεμάλα, όπου τον Ιούνιο του 1954 ανετράπη ο δημοκρατικά εκλεγμένος πρόεδρος Χακόμπο Άρμπενς. Οι μεταρρυθμίσεις του και η αριστερή του πολιτική προκάλεσαν έντονη ανησυχία στην Ουάσινγκτον, εν μέσω Ψυχρού Πολέμου. Η επιχείρηση είχε την ενεργό στήριξη της CIA, οδηγώντας τη χώρα σε δεκαετίες αστάθειας και εμφύλιας σύγκρουσης.

Στο Ιράκ, τον Φεβρουάριο του 1963, η ανατροπή του Αμπντέλ Καρίμ Κασέμ συνδέθηκε, σύμφωνα με το περιοδικό, με αμερικανική υποστήριξη προς το στρατιωτικό σκέλος του Κόμματος Μπάαθ. Ο Κασέμ θεωρήθηκε απειλή λόγω της προσέγγισής του με τη Σοβιετική Ένωση και της αντιδυτικής του στάσης.

• Στην Κούβα, η αποτυχημένη εισβολή στον Κόλπο των Χοίρων τον Απρίλιο του 1961 αποτελεί ένα από τα πιο ηχηρά φιάσκα της αμερικανικής εξωτερικής πολιτικής. Στόχος ήταν η ανατροπή του Φιντέλ Κάστρο, όμως το εγχείρημα όχι μόνο απέτυχε, αλλά ενίσχυσε το κύρος του Κουβανού ηγέτη.

Το Newsweek αναφέρεται επίσης στον Νγκο Ντιν Ντιέμ στο Νότιο Βιετνάμ, αρχικά σύμμαχο των ΗΠΑ, ο οποίος ανετράπη και δολοφονήθηκε σε πραξικόπημα το 1963, όταν η Ουάσινγκτον έκρινε ότι δεν μπορούσε πλέον να διαχειριστεί τον πόλεμο. Αποχαρακτηρισμένα έγγραφα αποκάλυψαν αργότερα τον ρόλο των ΗΠΑ στο παρασκήνιο.

Στην Καραϊβική, η αμερικανική εισβολή στη Γρενάδα το 1983 οδήγησε στην ανατροπή του στρατηγού Χάντσον Όστιν, ενώ στην Αϊτή ο Ζαν-Κλοντ Ντιβαλιέ εγκατέλειψε την εξουσία όταν οι ΗΠΑ απέσυραν την πολιτική και στρατιωτική τους στήριξη εν μέσω λαϊκών εξεγέρσεων.

• Η περίπτωση του Μανουέλ Νοριέγα στον Παναμά είναι ενδεικτική της κυνικότητας των διεθνών σχέσεων. Πρώην συνεργάτης της CIA, ανετράπη το 1989 με την επιχείρηση «Δίκαιος Σκοπός», συνελήφθη και φυλακίστηκε στις ΗΠΑ για διακίνηση ναρκωτικών.

Στον 21ο αιώνα, η εισβολή στο Ιράκ το 2003 οδήγησε στην πτώση του Σαντάμ Χουσεΐν, ενώ το 2011 οι ΗΠΑ και οι σύμμαχοί τους διαδραμάτισαν καθοριστικό ρόλο στην ανατροπή του Μουαμάρ Καντάφι στη Λιβύη, μέσω αεροπορικής και πληροφοριακής υποστήριξης.

Τέλος, η σύλληψη του Νικολάς Μαδούρο στη Βενεζουέλα, στο πλαίσιο της επιχείρησης «Απόλυτη Αποφασιστικότητα», επαναφέρει το ερώτημα: πρόκειται για συνέχεια μιας ιστορικής στρατηγικής παρεμβάσεων ή για μια νέα φάση άμεσου αμερικανικού ελέγχου κρατών υπό το πρόσχημα της «ασφαλούς μετάβασης»; Το Newsweek αφήνει ανοιχτό το ερώτημα, υπενθυμίζοντας ότι η ιστορία σπάνια επαναλαμβάνεται με τον ίδιο τρόπο — αλλά συχνά ομοιοκαταληκτεί.

Απευθυνόμενος στο Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ, ο Αμπντουλάγι Μπατίλι τόνισε ότι η επιτροπή θα συγκεντρώσει εκπροσώπους πολιτικών θεσμών, πολιτικούς και φυλετικούς ηγέτες, ομάδες της κοινωνίας των πολιτών, αξιωματούχους ασφαλείας και άλλους.

«Η πολιτική τάξη της Λιβύης διέρχεται μια μεγάλη κρίση νομιμότητας. Θα μπορούσε να πει κανείς ότι οι περισσότεροι θεσμοί έχασαν τη νομιμοποίηση τους πριν από χρόνια», είπε, αναφερόμενος στην ανάγκη για διεξαγωγή εκλογών.

Η Λιβύη βιώνει ένα μικρό χρονικό διάστημα ειρήνης μετά την εξέγερση του 2011, με τη στήριξη του ΝΑΤΟ, που ανέτρεψε τον Μουαμάρ Καντάφι. Η χώρα χωρίστηκε το 2014 μεταξύ αντίπαλων παρατάξεων – μια στο δυτικό και η άλλη στο ανατολικό τμήμα της χώρας – με την τελευταία μεγάλη σύγκρουση να τερματίζει το 2020 με κατάπαυση του πυρός.

Ωστόσο, η πολιτική διαδικασία για την επίλυση της σύγκρουσης έχει σταματήσει μετά την κατάρρευση των προγραμματισμένων εκλογών τον Δεκέμβριο του 2021 λόγω διαφωνιών σχετικά με τους κανόνες, συμπεριλαμβανομένου του δικαιώματος συμμετοχής κύριων υποψηφίων.

Το κοινοβούλιο με έδρα το ανατολικό τμήμα της χώρας, η Βουλή των Αντιπροσώπων, εν τω μεταξύ ανέφερε ότι η προσωρινή κυβέρνηση ενότητας, που εγκαταστάθηκε μέσω μιας διαδικασίας υποστηριζόμενης από τον ΟΗΕ στις αρχές του 2021, δεν είναι πλέον έγκυρη και δημιούργησε μια αντίπαλη διοίκηση πέρυσι.

Ωστόσο, η κυβέρνηση αρνήθηκε να παραιτηθεί μέχρι να διεξαχθούν εκλογές και οι προσπάθειες ένοπλων ομάδων που ευθυγραμμίζονται με την αντίπαλη διοίκηση να την απομακρύνουν από την Τρίπολη με τη βία απέτυχαν.

Οι συνομιλίες από πέρυσι επικεντρώθηκαν στην προσπάθεια να πείσουν τα δύο νομοθετικά όργανα της Λιβύης που είναι διεθνώς αναγνωρισμένα να συμφωνήσουν σε συνταγματικούς κανόνες που θα επέτρεπαν τη διεξαγωγή εκλογών.

Η Βουλή των Αντιπροσώπων, η οποία εξελέγη το 2014 για τετραετή θητεία, εξέδωσε μονομερώς μια συνταγματική τροποποίηση αλλά χωρίς υποστήριξη από το Ανώτατο Συμβούλιο της Επικρατείας, το οποίο προέκυψε από ένα προηγούμενο κοινοβούλιο που εξελέγη το 2012.

Ο Μπατίλι είπε ότι η συνταγματική τροποποίηση της Βουλής των Αντιπροσώπων ήταν αμφιλεγόμενη στη Λιβύη, δεν αφορούσε επίμαχα ζητήματα όπως η το δικαίωμα συμμετοχής υποψηφίων και δεν συμπεριέλαβε χρονοδιάγραμμα για εκλογές.

Η τελευταία μεγάλη διεθνής προσπάθεια να αρθεί το αδιέξοδο, μέσω ενός πολιτικού φόρουμ του 2020, οδήγησε στον σχηματισμό της τρέχουσας προσωρινής κυβέρνησης και στον οδικό χάρτη για τις εκλογές του Δεκεμβρίου 2021, αλλά ματαιώθηκε από εσωτερικές πολιτικές διαμάχες.