Νίκος Γιαννόπουλος

Είναι προφανές σήμερα ότι μεγαλώνει μία γενιά χωρίς πορτοφόλι αλλά και χωρίς χαρτζιλίκι όπως οι μεγαλύτεροι το θυμόμαστε. Τα νούμερα αποδεικνύνουν ότι οι ηλεκτρονικές συναλλαγές στην Ελλάδα κερδίζουν ολοένα περισσότερο έδαφος.

Σύμφωνα με τα στοιχεία της Τράπεζας της Ελλάδας για το 2025 οι ενεργές τραπεζικές κάρτες έφθασαν τα 22,9 εκατομμύρια και ότι το σύνολο των συναλλαγών μ’ αυτές τις κάρτες έφτασε τα 2,7 δις ευρώ.

Το πιο σημαντικό στοιχείο όμως είναι άλλο: Η μέση αξία κάθε συναλλαγής μειώθηκε στα 43 ευρώ, ένδειξη ότι οι κάρτες χρησιμοποιούνται πλέον ακόμη και για πολύ μικρές καθημερινές αγορές. Η αγορά ενός πακέτου τσίχλες σ’ ένα περίπτερο μπορεί, πλέον, να πληρωθεί άνετα με κάρτα.

Ηλεκτρονικά χαρτζιλίκια

Πώς, όμως, παίρνουν το χαρτζιλίκι τους οι σημερινοί έφηβοι; Κάποιοι λίγοι παίρνουν, πράγματι, τα παραδοσιακά μετρητά, ας πούμε 20 ευρώ, για τη βραδινή τους έξοδο. Όμως την ίδια ώρα οι εναλλακτικοί (και φυσικά ηλεκτρονικοί τρόποι) είναι πάρα πολλοί. 

Οι ψηφιακές κάρτες, η τραπεζική μεταφορά ποσών, τα ηλεκτρονικά πορτοφόλια, όλες οι επιλογές βρίσκονται πάνω στο τραπέζι και οι έφηβοι αναλόγως την περίσταση, τις προτιμούν. Αλήθεια, έχετε δει κάποιο νέο παιδί σήμερα να κουβαλά πορτοφόλι;

Ολα όσα βάζαμε στα παλιά πορτοφόλια, “χωρούν” σήμερα στα κινητά τηλέφωνα. Και αυτές οι αλλαγές έχουν πραγματοποιηθεί μέσα σε ελάχιστα χρόνια.

Ως προς την αποταμίευση (που για άλλους λόγους τους οποίους έχουμε αναλύσει στο Libre δεν είναι πολύ δημοφιλές σπορ πλέον) οι κουμπαράδες αποτελούν παρελθόν. Κανένα παιδί δεν έρχεται σε επαφή με αυτού του είδους την κουλτούρα από μικρή ηλικία, η αποταμίευση για τα παιδιά έχει περάσει πλήρως στα χέρια και στις… κάρτες των γονέων.

Παράλληλα οι νέοι ακόμα και φιλοδωρήματα τα αφήνουν πληρώνοντας ηλεκτρονικά. Ευτυχώς υπάρχουν πλέον οι σχετικές προβλέψεις έτσι ώστε το απανταχού προσωπικό να μην χάνει αυτό το πολύτιμο έξτρα εισόδημα.

Τι κάνουν οι τράπεζες

Οι τράπεζες προσαρμόζονται καταλλήλως, οδηγώντας την αγορά σ’ αυτή τη νέα εποχή. Οι συστημικές τράπεζες προσφέρουν εδώ και χρόνια παιδικούς λογαριασμούς αποταμίευσης που ανοίγονται ακόμη και από τη βρεφική ηλικία, αλλά αυτοί δεν συνδέονται με καθημερινές πληρωμές.

Η μεγάλη αλλαγή ήρθε με τις fintech. Για παράδειγμα, η Revolut Kids & Teens απευθύνεται σε παιδιά 10-17 ετών (και σε ορισμένες λειτουργίες σε παιδιά ακόμη μικρότερων ηλικιών), προσφέροντας εφαρμογή, χρεωστική κάρτα και δυνατότητα διαχείρισης από το γονέα.

Αν και δεν υπάρχουν αναλυτικά στοιχεία ξέρουμε ότι όλες οι μεγάλες τράπεζες διαθέτουν πλέον προϊόντα για ανηλίκους και ότι όλοι οι σχετικοί παίκτες προωθούν ενεργά λογαριασμούς και κάρτες για παιδιά και εφήβους με δυνατότητα ψηφιακού πορτοφολιού και γονικού ελέγχου.

Τι σημαίνουν όλα αυτά;

Τουτέστιν, οι νέοι άνθρωποι έρχονται σε επαφή ολοένα και λιγότερο με το φυσικό χρήμα. Τι μπορεί να σημαίνει πρακτικά αυτό;

Η διεθνής βιβλιογραφία δεν λέει ότι η εξαφάνιση των μετρητών είναι κακή. Ισχυρίζεται όμως ότι αλλάζει τον τρόπο με τον οποίο τα παιδιά και οι έφηβοι μαθαίνουν τι είναι το χρήμα. Αυτή είναι μια πολύ σημαντική διάκριση.

Ακόμη και στη Μεγάλη Βρετανία, όπου οι ηλεκτρονικές πληρωμές είναι ιδιαίτερα διαδεδομένες, ο δημόσιος διάλογος έχει στραφεί στο πώς θα διδαχθεί η οικονομική παιδεία σε παιδιά που σχεδόν δεν χρησιμοποιούν μετρητά.

Επίσης, μία μεγάλη μετα-ανάλυση 71 μελετών από 17 χώρες κατέληξε ότι οι άνθρωποι τείνουν να ξοδεύουν περισσότερο όταν πληρώνουν με ηλεκτρονικά μέσα παρά με μετρητά. Οι ερευνητές αποδίδουν το φαινόμενο στο ότι η φυσική πράξη της παράδοσης χαρτονομισμάτων λειτουργεί ως ισχυρότερο «σήμα» του κόστους σε σχέση με ένα απλό άγγιγμα της κάρτας ή του κινητού. Ολα τα παραπάνω ισχύουν ασφαλώς περισσότερο αν μιλάμε για παιδιά.

Ετσι προκύπτει μία αντίφαση που έχει ήδη καταγραφεί. Όσο λιγότερο χρησιμοποιούνται τα μετρητά, τόσο περισσότεροι οι ειδικοί επιμένουν ότι χρειάζεται συστηματική οικονομική εκπαίδευση των νέων ανθρώπων.

Σε κάθε περίπτωση, το τελικό ερώτημα δεν είναι αν τα μετρητά θα εξαφανιστούν σύντομα από την καθημερινότητα. Είναι αν μια γενιά που πληρώνει με ένα άγγιγμα στην οθόνη θα αποκτήσει διαφορετική σχέση με την αξία του χρήματος, την αποταμίευση και την κατανάλωση.

Καθώς το χαρτζιλίκι μετατρέπεται σε ψηφιακή μεταφορά και ο κουμπαράς σε εφαρμογή κινητού, η οικονομική παιδεία παύει να παρέχεται μέσα από την εμπειρία και γίνεται ένα ζήτημα το οποίο οι οικογένειες και η εκπαίδευση καλούνται πλέον να ρυθμίσουν με πολύ διαφορετικό τρόπο σε σχέση με το παρελθόν. Ποιος είναι αυτός ο ενδεδειγμένος τρόπος δεν έχει γίνει ακόμα απολύτως σαφές.  

Η πραγματοποίηση πληρωμών με κάρτα φαίνεται να είναι ιδιαίτερα διαδεδομένη και έχει αποκτήσει περισσότερο συστηματικό χαρακτήρα στην καθημερινότητα των καταναλωτών.

Σχεδόν 7 στους 10 (65%) χρησιμοποιούν τις κάρτες σε «υψηλό» και «πολύ υψηλό» βαθμό κατά τις καθημερινές τους συναλλαγές. Οι ψηφιακές πληρωμές εμφανίζονται βαθιά ενσωματωμένες στην καθημερινή ζωή των Ελλήνων καταναλωτών καθώς σχεδόν 1 στους 2 (46%) επιλέγει να έχει μαζί του τόσο μετρητά όσο και κάρτες κάθε φορά που φεύγει από το σπίτι. Ένα αξιοσημείωτο ποσοστό στηρίζεται αποκλειστικά στις κάρτες (24%), ξεπερνώντας εκείνους που επιλέγουν αποκλειστικά μετρητά (18%). Ταυτόχρονα, το 12% επιλέγει να έχει μαζί του ψηφιακό πορτοφόλι ως το κύριο μέσο πληρωμής.

Επιπλέον, 1 στους 4 πραγματοποιεί αγορές μέσω των social media σποραδικά, στοιχείο που αποδεικνύει ότι οι Έλληνες υιοθετούν τις νέες τάσεις, ενώ ψηφιακά πληρώνουν κυρίως σε σούπερ μάρκετ, εμπορικά καταστήματα, πρατήρια καυσίμων, παρόχους τηλεπικοινωνιών και στην εστίαση.

Όσον αφορά τη χρήση της κάρτας, το φύλο δεν φαίνεται να αποτελεί σημαντικό παράγοντα διαφοροποίησης – σε αντίθεση με τα ηλικιακά γκρουπ που εμφανίζουν σημαντικές διαφορές.

Μειώνεται η χρήση μετρητών
Στον αντίποδα, σύμφωνα με την έρευνα, οι Έλληνες καταναλωτές τείνουν να χρησιμοποιούν λιγότερο τα μετρητά. Παρότι αποτέλεσαν την κύρια μέθοδο πληρωμής μέχρι και πριν την πανδημία, αυτό έχει αλλάξει σημαντικά. Συγκεκριμένα, το 48% πλήρωνε με μετρητά «πολύ» και «πάρα πολύ» πριν την πανδημία, ποσοστό που ανέρχεται πλέον σε 30%.

Η χαμηλή αξία της συναλλαγής αποτελεί το βασικό λόγο πληρωμής με μετρητά για τους 4 στους 10. Οι συμμετέχοντες που έδωσαν αυτή την απάντηση δήλωσαν ότι διστάζουν να πληρώσουν μικρά ποσά με κάρτα, καθώς αυτό τους κάνει «να αισθάνονται άβολα».

Ψηφιακά πορτοφόλια
Σε σχέση με τα ψηφιακά πορτοφόλια το 23% φαίνεται να τα χρησιμοποιεί «σε κάποιο βαθμό» όταν πραγματοποιεί συναλλαγές, είτε σε φυσικά καταστήματα είτε online.

Ωστόσο, το εύρος της χρήσης των ψηφιακών πορτοφολιών διαφέρει ανάλογα με την ηλικιακή ομάδα. Οι νεότεροι, ηλικίας 18 – 34, χρησιμοποιούν τα ψηφιακά πορτοφόλια σε ποσοστό 33%, με τους 35 – 54 να ακολουθούν με 25% και τους 55+ να χρησιμοποιούν τα ψηφιακά πορτοφόλια σε ποσοστό 13%.

Παρότι ένα σημαντικό ποσοστό της τάξης του 29% δήλωσε πως τα μετρητά θα είναι πάντα η προτιμώμενη μέθοδος πληρωμής για τους Έλληνες, ένα 47% παρουσιάζεται ανοιχτό σε νέες λύσεις, εφόσον απλοποιούν την εμπειρία πληρωμής, ενώ το 37% υποστηρίζει πως υπάρχει ανάγκη περαιτέρω εκπαίδευσης στις ψηφιακές πληρωμές.

Σχεδόν 1 στους 4 (24%) πιστεύει ότι οι Έλληνες έχουν γρήγορα και σε μεγάλο βαθμό αγκαλιάσει τις ψηφιακές πληρωμές, ενώ παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον πως ένα 5% θα ήθελε να μάθει τον αντίκτυπο των αγορών του στο περιβάλλον.

Online αγορές
Όσον αφορά το online shopping, το 43% , πραγματοποιεί αγορές από το διαδίκτυο τουλάχιστον μια φορά τον μήνα. Μεταξύ εκείνων που βρίσκονται στην ηλικιακή ομάδα των 18-34, το 57% ψωνίζει online τουλάχιστον μια φορά τον μήνα, και ακολουθούν οι 35 – 53 με ποσοστό 51% και οι 55+ με ποσοστό 26% αντίστοιχα.

Η πληρωμή με κάρτα αποτελεί την προτιμώμενη μέθοδο στις ηλεκτρονικές συναλλαγές και καταλαμβάνει το 71% του συνόλου των πληρωμών.

Συγκεκριμένα, το 42% επιλέγει την πληρωμή με κάρτα κατά την ολοκλήρωση της παραγγελίας και το 21% επιλέγει πληρωμή με κάρτα κατά την παράδοση. Ψηφιακά πορτοφόλια και άλλοι μέθοδοι πληρωμής αγγίζουν το 8%. Η αντικαταβολή με μετρητά επιλέγεται από το 25%, ενώ οι τραπεζικές καταθέσεις αντιπροσωπεύουν ένα ιδιαίτερα χαμηλό 3%. Επιπλέον, 3 στους 10 καταναλωτές αποθηκεύουν τα στοιχεία της κάρτας τους στο διαδίκτυο. Το 33% των ατόμων ηλικίας 18-24 ετών τείνουν να αποθηκεύουν τα στοιχεία της κάρτας τους online, με το ποσοστό να πέφτει στο 25% στα άτομα ηλικίας 35-54 ετών.

Σε σχέση με τις αγορές που γίνονται μέσω των social media, 20% των ατόμων ηλικίας 18-34 ετών πραγματοποιούν αγορές κάθε μήνα. Όσοι ανήκουν στο ηλικιακό γκρουπ 35-45 αγοράζουν σε μηνιαία βάση από τα social media σε ένα ποσοστό 13% ενώ το ίδιο ισχύει μόλις για 5% των ατόμων άνω των 55 ετών.

Ο Νίκος Πετράκης, Country Manager της Visa στην Ελλάδα, δήλωσε: «Το τοπίο των πληρωμών έχει αλλάξει ριζικά τα τελευταία χρόνια. Μας χαροποιεί ιδιαίτερα πως οι ψηφιακές πληρωμές ταυτίζονται με την ευκολία και την ασφάλεια για τους περισσότερους καταναλωτές. Είναι εξίσου ενθαρρυντικό να παρατηρούμε ότι οι Έλληνες δηλώνουν ανοιχτοί στο να υιοθετήσουν τις νέες τάσεις πληρωμών, αρκεί αυτές να απλοποιούν και να αναβαθμίζουν τις εμπειρίες πληρωμών».

Η Βάλια Αρανίτου, καθηγήτρια Οικονομικής Κοινωνιολογίας του ΕΚΠΑ και Διευθύντρια του ΙΝΕΜΥ – ΕΣΕΕ δήλωσε: «Η έρευνα αποκαλύπτει ότι συντελείται ένας σημαντικός μετασχηματισμός στον τρόπο συναλλαγών σήμερα σε σύγκριση με την προ-πανδημίας περίοδο. Πλέον οι κάρτες και το ψηφιακό πορτοφόλι αποτελούν τον κυρίαρχο τρόπο πληρωμών για τους Έλληνες καταναλωτές. Ωστόσο αυτό δεν σημαίνει ότι τα μετρητά έχουν εξαφανιστεί από την ελληνική κοινωνία.

Υπάρχουν τρεις βασικοί προσδιοριστικοί παράγοντες που εμφανίζουν καταλυτική επίδραση στη χρήση ή όχι πλαστικού χρήματος: η ηλικία, το εισόδημα και το μορφωτικό επίπεδο. Οι νεότεροι, εκείνοι που έχουν υψηλότερο μορφωτικό επίπεδο και εκείνοι που ανήκουν στις υψηλότερες εισοδηματικές κατηγορίες επιλέγουν εμφανώς λιγότερο τα μετρητά. Αναφορικά το φύλο, φαίνεται ότι δεν καταγράφονται σημαντικές διαφοροποιήσεις. Εξαίρεση αποτελεί το ψηφιακό πορτοφόλι που φαίνεται να χρησιμοποιείται περισσότερο από τους άντρες σε σχέση με τις γυναίκες.»

Όπως είπε ο κ. Καραμανλής η αποζημίωση θα είναι ανάλογη με τη διάρκεια της χρήσης της κάρτας και πως θα επιστραφεί όταν ο κάτοχος προσέλθει για να την ανανεώσει. Αν για παράδειγμα κάποιος αγόρασε μια ετήσια κάρτα που κοστίζει 330 ευρώ κατά την ανανέωσή της θα αφαιρεθεί το ποσό του ενός ή των δυο μηνών που θα διαρκέσει η κρίση, και θα δικαιούνται ένα εκπτωτικό voucher.

Σύμφωνα με τον κ. Καραμανλή, έκπτωση 10% θα δοθεί και για την αγορά νέας κάρτας προκειμένου να βοηθηθούν τόσο οι πολίτες όσο και τα έσοδα του ΟΑΣΑ. Ο υπουργός Μεταφορών, είπε επίσης ότι η έκπτωση 10% μπορεί να συνδυαστεί με την αποζημίωση και ο χρήστης να έχει μεγαλύτερα οφέλη.

Ειδικότερα, όπως αναφέρεται στην ανακοίνωση, οι τράπεζες μέλη της ΕΕΤ, στο πλαίσιο της διαρκούς συνδρομής τους για τον περιορισμό των επιπτώσεων του κοροναϊού (COVID-19), στη δημόσια υγεία και τη συναλλακτική πρακτική, αυξάνουν από τη Δευτέρα, 30 Μαρτίου και έως την Κυριακή 31 Μαΐου 2020 το όριο των ανέπαφων (contactless) συναλλαγών καρτών χωρίς τη χρήση ΡΙΝ στο ύψος των 50 ευρώ, έναντι 25 ευρώ που ίσχυε μέχρι σήμερα.

Το συγκεκριμένο μέτρο – αναφέρεται στην ανακοίνωση – είναι προσωρινής εφαρμογής και συγκεκριμένα για τους επόμενους δυο μήνες και εκτιμάται ότι ποσοστό μεγαλύτερο του 80% των συναλλαγών σε καταστήματα τροφίμων, πρατήρια καυσίμων και φαρμακεία θα μπορεί να πραγματοποιηθεί χωρίς την πληκτρολόγηση του ΡΙΝ από τον κάτοχο της χρεωστικής, πιστωτικής και προπληρωμένης κάρτας. Με τον τρόπο αυτό ελαχιστοποιείται σημαντικά η φυσική επαφή των κατόχων καρτών με το πληκτρολόγιο του POS.

Υπενθυμίζεται ότι όλες οι συναλλαγές, ανεξαρτήτως ορίου ποσού, πραγματοποιούνται ανέπαφα χωρίς να παραδίδεται η κάρτα πληρωμών στον εκάστοτε υπάλληλο του καταστήματος που διενεργείται η συναλλαγή. Για συναλλαγές πέραν του ποσού των 50 ευρώ θα συνεχίσει να ζητείται από τον κάτοχο της κάρτας η πληκτρολόγηση του ΡΙΝ του στο POS.

Υπενθυμίζεται, σε κάθε περίπτωση, η προσοχή των συναλλασσόμενων στην ασφαλή φύλαξη της κάρτας τους.

Οι τράπεζες μέλη της ΕΕΤ, πιστές στη δέσμευσή τους, παρακολουθούν τις εξελίξεις και επικαιροποιούν συνεχώς τα μέτρα προστασίας για τη διασφάλιση της υγείας των εργαζομένων και των πελατών τους, αναφέρεται στην ανακοίνωση.